Yuzingizga qo'lingizni tekkizing.
Qani sinab ko'ringchi.
Nimani his qilyapsiz?
Yumshoqmi? Mayinmi?
Siz o'zingizni his qilyapsiz, shunday emasmi?
Aslida esa unday emas.
Siz barmoqlarizda va yuzlaringizda yashaydigan minglab mikroskopik
mavjudodlarni his qilyapsiz.
Siz bugun havo orqali kelgan mayda
zamburug' moddalarni his qilyapsiz.
Ular bizning allergiyamizni qo'zg'aydi
va chrindi hidiga ega.
Siz bizning terimizda yashaydigan 100 milliardlab bakteriya
hujayralarini his qilyapsiz.
Ular terimizdagi yo'g'lardan oziqlanib yog' o'rnini qoplamoqda
va tana hidini ishlab chiqarmoqda.
Ehtimol, siz kecha hojatxonaga kirgan paytingizdagi fekaliya
bakteriyasini ushlamoqdasiz,
yoki kecha sizga sepilgan suv quvurlarida yashaydigan
bakteriyalarni his qilyapsiz.
Uzr.
(Kulgu)
Balkim siz yuzimizda yashaydigan ikki xil parazitlarga
mikroskopik salom
berayotgandirsiz.
Ular kechasi bilan yuzimiz bo'ylab aylanib chiqadi
va burnimiz uchida yotadi.
(Kulgu)
Ularni ko'plari hozir o'zlarini ichlarini sizning teshiklaringiz bo'shatyapdi.
(Kulgu)
Endi barmoqlarizga qarang.
Qanday his qilyapsiz? Rasvo?
Yuvib tashlash uchun sovun kerakmi?
Siz hozir shunday his qilyapsiz
lekin kelajakda siz bunday his qilmaysiz.
Ohirgi 100 yil davomida
bizga yaqin turgan mikroskopik olam bilan
hammamiz raqobatdosh munosabatda bo'ldik.
Agar uyingizda parazit yoki rakovinangizda
bakteriyalar bor desam,
bunga inson yaratgan yechim bor, ya'ni
bunday mavjudodlarni yo'q qiladigan
vosita.
Hozirgi kunda biz ko'plab mikroskopik mavjudodlarni yo'q qilishga kurashamiz.
Ammo bu bilan biz yer yuzidagi eng zo'r texnologiya manbaini
inkor qilmoqdamiz.
Ohirgi 100 yil davomida, insoniyat bakteriya muammolar yechimini kuzatdi,
lekin kelasi bir asrda bakteriyalarning insoniyat muammosi yechimi kuzatiladi.
Men olimman va izlanuvchi olimlar bilan
Shimoliy Karolina va Kolorado universitetlarida
bizga eng yaqin hamda yashirin va no'malum atrof-muhitda mavjud bo'lgan;
bizning yotog'imiz ostida, bizning bog'imizda
yoki bizning kindigimizda mavjud mikroskopik hayotni
fosh qilish ustida ishlayman.
Men bu sohada ishlaganimni sababi biz bizga yaqin bo'lgan
mikroskopik hayot haqida juda ham kam bilamiz.
Bir necha yil muqaddam hech qaysi olim bizga yaxshi
tanish bo'lgan xonadonimizda qanday parazit yoki
mikroorganizm turishini aytolmasdi.
Shuning uchun men va boshqa jamoalar
paxta o'ralgan gurgurt cho'plari, pinsetlar va
mikroskopik mavjudotlarni fosh qilishda
foydalaniladigan DNK metodlari bilan qurollanganmiz.
Bu sohada biz o'rgimchakdan tortib suvarak va
patda yashovchi kichik burgagacha
bo'lgan parazitlarning 600dan ortiq
turini aniqladik.
Bundan tashqari biz bizning chang bosgan yumshoq o'yinchoqlarimizda va kiyim
javonimiz hamda dushxonamizda yashaydigan
100 000 ortiq parazit va bakteriyalarni aniqladik.
Biz yanada chuqurroq kirdik va
har bitta parazitning tanasi ichida
yashaydigan mikroorganizmlarni o'rgandik.
Har bitta parazidda, masalan, arida,
biz hali kashf qilinmagan
yuzlab tirik mavjudodlarni kuzatishimiz mumkin.
Mana biologik kosmos qayerda!
Siz kurib turgan mavjudodlarning ko'pini
nomi yo'q hali.
Atrofimizdagi olamning ko'p qismi hali no'malum.
Men birinchi marta yangi kashf qilingan mavjudotni nomlashga
to'g'ri kelganini eslayman. Bu qog'oz arida yashovchi parazit edi.
U yumshoq va mayin edi,
va men uni "mukur nidikola" deb atadim,
lotin tilida birovning inida yashovchi deganini bildiradi.
Bu uning dinozavr ichida katta bo'layotganligining rasmi,
chunki hammaning fikricha dinozavrlar juda ham zo'r.
Men magistratura bosqichida o'qiyotgan paytimda
men yangi mavjudodlar hayoti haqida topganimda juda ham hayajonda edim.
Men dadamni oldiga bordim va
"Dada. men mavjudodlarning yangi turlarini topdim" dedim.
U kulib,
"Bu yahshi. Men o'ylaymanki sen ularga davo ham topding" dedi.
(Kulgu)
"Buni davolash."
Hozir dadam meni eng katta muxlisim,
shuning uchun u mening yangi hayot shaklini o'ldirishni xohlagan payti
men uni farzand va olim sifatida
uyaltirib qo'yganimni anglab yetdim.
Labaratoriyalarda hamda odamlarning bog'ida ishlab yurgan
va mikroskopik mavjudodlarning katalogini tuzgan paytlarimda, men unda
mening asl ishim nimadan iboratligini aytmaganman.
Maqsad atrofimizdagi mikroskopik hayotni
o'ldirish uchun texnologiya topishdan iborat emas.
Mening maqsadim bizni asrash uchun mikroskopik hayotdan texnologiya topish.
Bizning xonadonimizda mavjud mikroskopik hayotning 100 000 yangi turlari mavjud.
Bu degani 100 000 ta insoniyat muammolarining yechimi manbaidir.
Men shunday kichik, bitta hujayraga ega bo'lgan mavjudot
kuchli narsa qila olishi
mumkinligiga ishonish
qiyinligini bilaman, lekin
ular qila oladi. Bu mavjudotlar o'z atrof muhitini
kimyoviy arsenalga aylantira oladigan
mikroskopik alkimyogardir.
Bu ular har qanday muhitda yashay oladi degani va atrofidagi
istalgan narsadan ozuqa sifatida foydalana oladi.
Bu ularning zaharli moddadan to plastik chiqindigacha bo'lgan har qanday narsani
iste'mol qila oladi va ular yog' va quvvat batareykasi kabi chiqindi mahsulotlarini
ishlab chiqara oladi. Ular hatto asl tillaning kichik
bo'laklariniyam ishlab chiqara oladi. Ular iste'molga yaroqsiz mahsulotni
yaroqli mahsulotga, alkogolni shakarga aylantira
oladi. Ular shokoladga ta'm berish va
tuproqqa kuch berish qudratiga ega.
Men sizlarga aytamanki,
kelasi 100 yil davomida ushbu mikroskopik mavjudotlarning bizning
ko'p muammolarimizni hal etishini
kuzatishimiz mumkin. Bizda muammolar ko'p.
Bizda har kunlik badbo'y kiyim va yoqimsiz taom bor.
Shu bilan birga ulkan muammolarimiz bor:
kassaliklar, atrof muhit ifloslanishi va urushlar.
Shuning uchun mening vazifam nafaqat
atrofimizdagi mikroskopik hayotni katalog qilishdan iborat
balkim bizga aynan nima yordam bera olishini aniqlashdir.
Sizlarga bir misol aytaman.
Biz zararkunanda va
uyimizda uchraydigan ko'plab arilardan boshladik.
Arining ichida hali to'liq o'rganilmagan noyob qobiliyatga ega bo'lgan pivo
tayyorlay oladigan mikro-
organizmlardan boshladik.
Bunday xususiyatga sayyoramizda faqatgina bir necha mavjudodlar ega.
To'g'risini aytganda, bozorda olgan har qanday pivongiz
faqatgina uchta mikroorganizm turlari orqali tayyorlangan.
Lekin bizning mavjudodlarimiz asal va tortning ta'mini beradigan
ajoyib pivo tayyorlay oladi.
Arining qornida yashovchi mikroorganizm turlari sayyoramizdagi
boshqa har qanday mikroorganizmdan yaxshiroq
nordon pivo tayyorlay oladi.
Hozirgi kunda to'rtta mikroorganizm turi pivo tayyorlay oladi.
Zararkunandaning pivo tayyorlashini eshitib endi
kelajakdagi pivoni ta'tib ko'rish haqida o'ylab ko'ring.
Ikkinchi misol sifatida shuni
aytamanki, odamlarning bog'ida loy qazib olish uchun izlanuvchi
olimlar bilan ishladim. Biz u yerda yangi antibiotiklar tayyorlay oladigan mikro-
organizmlarni kashf qildik. Bunday antibiotiklar dunyoning eng
yomon superparazitlarini o'ldira oladi. Bu kashf qilingan ajoyib
narsa edi, lekin bir sir bor:
ohirgi 60 yil davomida
bozordagi antibiotiklarning ko'plari
shunga o'xshash tuproq bakteriyasidan kelgan.
Har kuni siz va men, xonada o'tirgan va sayyoramizdagi
har bir odam
huddi shunga o'xshash bakteriyalar yordamida saqlanadi.
Siz loyni eshitib
endi dori darmon haqida o'ylab ko'ring.
Ehtimol eng yahshi misol, afsuski birinchi bor
sigir gungidan topilganligi uchun shunday atalgan
hovuzda yashaydigan mikroorganizmlarni o'rganayotgan hamkasblarimdan chiqadi.
Bu faqatgina sichqonga yedirilganda travma dan keyingi stress buzilishi vaksinasini
o'rnini bosadi va boshqa hech qanday muzokaraga munosib
hususiyati mavjud emas.
Bu qo'rquvga qarshi vaksinadir.
Hovuz paraziti haqida eshitdingiz endi umid qiling.
Bundan tashqari ko'plab mikrobik misollar mavjud,
lekin bugun barini gapirishga vaqt yetmaydi.
Men sizga faqatgina uchta mikroorganizmdan kelgan yechimlar haqida gapirdim.
Tasavvur qilib ko'ring, sizning chang bosgan yumshoq o'yinchog'ingizdagi 100 000
mavjudot nima qila oladi.
Kelajakda ular sizni jozibaliroq yoki aqlliroq
qilishi mumkin, yo balkim
ko'proq yashashingizga yordam berar.
Yana birbor barmoqlaringizga qarang.
Barcha noma'lum bo'lgan mikroskopik mavjudotlar
haqida bir o'ylab ko'ring.
Kelajakda ular nima qilishi, yaratishi, kimningdir
hayotini saqlab qolish
qobiliyatiga ega bo'lishi haqida bir o'ylang.
Barmoqlaringizni qanday his qilyapsiz
endi? Biroz qudratliroqmi?
Buning sababi siz kelajakni his qilyapsiz.
Rahmat
(qarsaklar)