Bir yarışma programında olduğunu düşün ve şu iki ödülden birini seçebilirsin:
Bir elmas
ya da bir şişe su.
Basit bir seçim.
Elmaslar şüphesiz daha değerlidir.
Şimdi tekrar aynı seçimi yapman gerektiğini düşün.
Ama bu sefer bir yarışma programında değil,
çölde günlerce dolandıktan sonra susuz kalmış durumdasın.
Seçimin farklı mı olur?
Neden? Elmaslar hâlâ daha değerli değil mi?
Bu, meşhur değer paradoksudur.
Öncü ekonomist Adam Smith tarafından tanımlanmıştır.
Bu bize, değer belirlemenin göründüğü kadar kolay olmadığını gösterir.
Yarışmada, malların değişim değerini düşünüyordun,
yani daha sonraki bir zamanda onlardan elde edebileceğin değeri.
Ama çöl senaryosu gibi acil bir durumda,
çok daha önemli olan, malın kullanım değeridir,
yani malın mevcut durumunda ne kadar yardımcı olduğu.
Seçeneklerden sadece birini seçebileceğimiz için de,
fırsat maaliyetini düşünmemiz gerekir,
yani öbür seçenekten vazgeçerek neler kaybettiğimizi.
Ne de olsa elmas satmaktan ne kadar kazanabileceğin,
eğer çölden çıkmayı başaramazsan, çok da fark etmez.
Çağdaş ekonomistlerin çoğu değer paradoksuyla ilgilenir,
bu düşünceleri, fayda kavramı altında
birleştirmeye çalışır.
Fayda, bir malın kişinin ihtiyaç ve isteklerini ne kadar karşıladığıdır.
Fayda, her şeye uyarlanabilir - temel bir ihtiyaç olan yiyecekten
sevilen bir şarkıyı duyulunca alınan zevke -
ve farklı kişiler ve koşullara göre doğal olarak değişir.
Piyasa ekonomisi, bize faydayı izlememiz için kolay bir yol sağlar.
Basitçe anlatırsak, bir şeyin sana faydası,
o şey için ne kadar ödemeye istekli olduğunu ifade eder.
Şimdi, kendini tekrar çölde hayal et.
Ama bu sefer, sana her beş dakikada bir
yeni bir elmas veya bir şişe su sunuluyor.
Çoğu insan gibiysen, önce yolculuğu bitirmeye yetecek kadar su,
sonra taşıyabileceğin kadar elmas alırsın.
Bu, marjinal fayda denen bir şey yüzündendir.
Elmas ve su arasında seçim yaptığında,
her bir fazladan şişe sudan sağlayabileceğin fayda ile
her ilave elmastan sağlayabileceğin faydayı kıyaslarsın.
Bu seçimi, sana her teklif yapıldığında yaparsın.
İlk su şişesi, herhangi bir miktar elmastan daha değerlidir.
Ama er ya da geç, ihtiyacın olan tüm suyu alırsın.
Bir süre sonra, her ilave su şişesi yük olmaya başlar.
Bu noktada, su yerine elmasları seçmeye başlarsın.
Bu sadece su gibi ihtiyaçlarda geçerli değildir.
Çoğu şey için, ne kadar fazlasına sahip olursan,
o şeyin her fazladan kısmı daha az yararlı ve zevkli olmaya başlar.
Buna marjinal faydanın azalması prensibi denir.
En sevdiğin yiyecekten memnuniyetle iki ya da üç porsiyon alırsın,
ama dördüncüsü seni kusacak hâle getirir
ve yüzüncüsü, daha ona sıra gelemeden bozulur.
Aynı filmi bıkana ya da tüm paranı bitirene kadar
tekrar izlemek için para verebilirsin.
Her iki durumda, eninde sonunda
sinema bileti almanın marjinal faydasının sıfıra indiği bir noktaya ulaşırsın.
Fayda kavramı sadece satın almaya değil, karar vermeye de uygulanabilir.
Faydayı en yükseğe çıkarmanın ve azalan kazançlardan kaçınmanın içgüdüsel yolu,
zamanımızı ve kaynaklarımızı harcama yollarımızı çeşitlendirmektir.
Temel ihtiyaçlarımız karşılandıktan sonra,
kuramsal olarak,
seçtiğimiz şeyler bize faydalı ya da zevkliyse onlara yatırım yaparız.
Tabii, faydayı gerçek hayatta ne kadar etkili bir şekilde maksimuma çıkardığımız,
tamamen ayrı bir konu.
Ama şunu hatırlamak yardımcı olabilir: Değerin temel kaynağı biziz,
paylaştığımız ihtiyaçlarımız,
zevk aldığımız şeyler
ve yaptığımız seçimler.