“Kriz çıktığında,
mevcut ekonomik ve finansal modellerin ciddi kısıtlamaları
hemen görünür hâle gelir.”
"Ayrıca, benim de paylaştığım güçlü bir kanı daha var:
''Kötü veya aşırı basitleşmiş ve aşırı özgüvenli ekonomiler
kriz çıkmasına yardım eder."
Kapitalizme şüpheyle bakan kişilerden
benzer eleştiriler işitmişsinizdir.
Fakat bunlar farklı.
Bu eleştiriler finansın kalbinden geliyor.
İlk alıntı Jean-Claude Trichet'den,
Avrupa Merkez Bankası Başkanı iken söyledi.
İkinci alıntı ise İngiltere Finansal Faaliyetler Düzenleme Kurulu Başkanından.
Bu insanlar,
modern toplumları yöneten ekonomik sistemleri
bizim anlamadığımızı mı ima ediyor?
Daha kötü sözler de var.
“Henüz, istikralı bir toplum,
işleyen bir ekonomi ve barış için gerekli koşulları bile anlamamışken,
evrenin başlangıcını anlamak için
milyarlarca dolar harcadık.''
Burada ne oluyor? Bu nasıl mümkün olabilir?
Hakikaten de, gerçekliğin yapısı, dokusu hakkında anladıklarımız,
insani etkileşimlerimizin dokusu hakkındaki anladıklarımızdan fazla mı?
Maalesef, cevap evet.
Ama büyüleyici bir çözüm mevcut
ve karmaşıklık bilimi olarak bilinen şeyden geliyor.
Bu ne anlama geliyor ve bu top gibi şey ne,
açıklamak için izin verin biraz geriye gideyim.
Fizik okumam tesadüfen oldu.
Gençliğimde tesadüfen karşılaştığım bir şeydi
ve o zamandan beri fiziğin gündelik gerçeklikleri açıklamada
gösterdiği büyüleyici başarıya sık sık hayranlık hissederim.
En özet hâliyle, fiziği şöyle düşünebilirsiniz:
Anlamak istediğiniz bir gerçeklik parçasını alır
ve onu matematik diline tercüme edersiniz.
Kodlayıp eşitlik hâline getirir
ve sonra da, öngörüler yapıp onları sınayabilirsiniz.
İşe yaraması bizim için gerçekten büyük şans
çünkü; kafamızdaki düşüncelerin evrenin temel işleyişi ile
neden ilişkili olması gerekiyor, yanıtı gerçekten kimse bilmiyor.
Başarılarına rağmen fiziğin de sınırları var.
Dirk Helbing'in belirttiği gibi,
bizimle ilgili olan ve etrafımızı saran bu karmaşıklığı gerçekten anlamıyoruz.
Beni karmaşık sitemlerle ilgilenmeye iten şey bu paradokstu.
Bu sistemler, birbiriyle bağlantılı veya etkileşim hâlindeki
pek çok parçadan oluşan sistemlerdir:
Kuş veya balık sürüleri,
karınca kolonileri, ekosistemler, beyin, finans piyasaları.
Bunlar yalnızca birkaç örnek.
İlginç biçimde, karmaşık sistemlerin matematik eşitlikler
biçiminde haritalanması çok zor
ve bu nedenle alışılmış fizik yaklaşımları burada işe yaramıyor.
Peki, karmaşık sistemler hakkında ne biliyoruz?
Öyle anlaşılıyor ki, dışarıdan karmaşık davranış gibi görünen şeyler
aslında birkaç basit etkileşim yasasının sonucu.
Bunun anlamı; eşitlikleri boş verip
sistemi, sadece etkileşimlere bakarak
anlamaya başlayabilirsiniz,
yani gerçekten denklemlere boş verip
etkileşimlere bakabilirsiniz.
Hatta daha da ötesini, çünkü çoğu karmaşık sistemin,
"oluşma" denen hayret verici bir özelliği var.
Bunun anlamı, sistem aniden bir bütün olarak bir davranış sergilemeye başlar
ve bu davranış, sistemin bileşenlerine bakılarak
anlaşılamaz veya kestirilemez.
Yani, bütün, gerçek anlamda parçalarının toplamından fazlasıdır.
Bunun diğer anlamı;
sistemin tek tek parçalarının karmaşıklığına
boş verebilirsiniz.
Yani bu bir hücre, termit veya kuşsa,
sadece etkileşim kurallarına (yasalarına) odaklanırsınız.
Sonuç olarak, karmaşık sistemlerin ideal örneği ağlardır (networks).
Ağ örgüsündeki düğümler sistemin parçalarıdır
ve etkileşimler de bağlantıları oluşturur.
Yani fiziğin bu konudaki eşitliği;
karmaşık ağ sitemleri, karmaşık sistemler alanının çalışma konusudur.
Bu yaklaşım, fizik, biyoloji, bilgisayar bilimleri
ve sosyal bilimler gibi pek çok alanda
çok başarılı bir şekilde uygulandı,
peki ama, ya ekonomide?
Ekonominin ağları nerede?
Literatürdeki bu boşluk şaşkınlık verici ve dikkat çekici.
Geçen yıl yayınladığımız "Küresel Şirketler Kontrol Ağı"
adlı çalışma, ekonomik ağların ilk kapsamlı analiziydi.
Çalışma internette gündem yarattı
ve uluslararası medyanın çok ilgisini çekti.
Bu da yine çok dikkat çekici, çünkü neden daha önce hiç kimse buna bakmadı?
Bir süredir ortalıkta benzer veriler dolaşıyor.
Neyse, bizim ayrıntılı olarak incelediğimiz şey sahiplik ağlarıydı.
Bu ağ örgüsündeki düğümler; şirketler insanlar, hükümetler, kuruluşlar vb.dir,
aradaki bağlar ise hissedarlık ilişkileridir.
Yani A hissedarı, B şirketinin, yüzde x, hissesine sahiptir.
Ayrıca şirketlere faaliyet gelirlerine göre bir değer saptadık.
Böylece sahiplik ağları, hissedarlık ilişkilerinin örüntülerini ortaya çıkardı.
Bu küçük örnekte, birkaç finans kuruluşunun
pek çok bağlantıda öne çıktığını görebilirsiniz.
Şimdi, siz bununla daha önce hiç kimsenin ilgilenmeme nedeni olarak
sahiplik ağının çok çok sıkıcı bir çalışma konusu olmasını düşünebilirsiniz.
Şey, sahiplik kontrol etmekle ilgili olduğundan,
daha sonra açıklayacağım gibi
sahiplik ağına bakmak size,
önemli aktörler kim? gibi soruların
cevaplarını verebilir.
Organize biçimleri nasıl? Onlar tek başına mı?
Birbirleriyle bağlantılılar mı?
Ve bütün kontrol nasıl bir dağılım gösteriyor?
Diğer bir ifadeyle, dünyayı kim kontrol ediyor?
Sanırım bu ilginç bir soru.
Ayrıca sistemsel riskle ilgili yönleri var.
Şu ölçüt, sistemin bütün olarak ne kadar kırılgan olduğunu gösteriyor:
[Çökemeyecek kadar bağlantılı]
Yüksek seviyede karşılıklı bağlanmışlık istikrar için kötü olabilir
çünkü o zaman, gerilim bütün sisteme salgın hastalık gibi yayılabilir
Bilim insanları bazen, ekonomistlerin fikir ve kavramları
deneysel (bilimsel) veriden daha önemli saymasını eleştirir
çünkü bilimin temel prensibi şudur: Bırak veriler konuşsun. Haydi yapalım.
İşe, 2007'ye ait 13 milyon sahiplik ilişkisi içeren veri tabanı ile başladık.
Bu veri çok fazlaydı ama biz de "Dünyayı kim yönetiyor?"
onu bulmak istiyorduk.
Uluslararası şirketlere veya kısaca TNC'lere
odaklanmaya karar verdik.
Bunlar birden fazla ülkede faaliyet yapan şirketler
ve 43.000 şirket bulduk.
Bir sonraki adımda, bu şirketlerin etrafındaki ağı haritaladık,
bütün uluslararası şirket hissedarlarını aldık
ve hissedarların hissedarlarını vs.
Bunu hem yukarıya doğru hem aşağıya doğru yaptık
ve sonunda 600.000 düğümden ve bir milyon bağlantıdan oluşan
bir ağ elde ettik.
Bu bizim analiz ettiğimiz uluslararası şirket ağı.
Ortaya çıkan ise şöyle bir yapıydı:
Bir dış kuşak ve bir merkez vardı,
bütün aktörlerin %75 'i dış kuşağı oluşturuyordu
ve merkezin içinde ise birbirleriyle yüksek oranda bağlantılı
şirketlerden oluşan minik ama baskın bir çekirdek vardı.
Size bir örnekle açıklayayım;
bir metropol kent düşünün,
dış mahalleler ve bir dış kuşak var
ve bir de şehir merkezi var, finans, ticaret bölgesi gibi,
çekirdek ise şöyle bir şey;
merkezdeki en yüksek binalar
ve bir organizasyon varlığının işaretlerini burada görebiliyoruz.
Uluslararası şirketlerin sadece %36'sı çekirdekte
ama bütün TNC lerin toplam faaliyet gelirlerinin %95'ini elde ediyorlar.
Tamam, şimdi yapıyı analiz ettik
peki bunun kontrolle ilişkisi nasıl?
Şey, sahiplik hissedarlara oy verme hakkı tanır.
Bu olağan bir kontrol anlayışı.
Sahiplikle kazanılan kontrolü
hesaplamamıza imkan veren farklı modeller var.
Bir şirketin hisselerinin %50'den fazlasına sahipsen
kontrol sendedir.
Ancak durum genellikle hisselerin nispi dağılımına bağlıdır
ve ağ gerçekten çok fark yaratır.
10 yıl önce, Tronchetti Provera
daha büyük bir şirketin hissedarı olan ve kontrole sahip
küçük bir şirkete ve kontrolüne sahip oldu.
Anladınız.
Sonunda Telecom Italia da 26 kaldıraçlık ( misli etkin) bir kontrole sahip oldu.
Bunun anlamı, sahiplik ilişkileri zinciri yoluyla
yatırdığı her avroya karşılık 26 avroluk bir pazar değeri
etki kabiliyeti elde etti
Çalışmamızda hesapladığımız asıl şey, bu şirketlerin değeri üzerindeki kontroldü.
Bu bize, her hissedar için bir etki derecesi belirleme olanağı verdi.
Max Weber'in potansiyel güç tanımı;
Bir kişinin isteğini, diğerleri karşı olmasına rağmen uygulayabilme olasılığı"
açısından bu çok fazlaydı.
Bir sahiplik ağındaki akışı hesaplamak istiyorsanız
yapmanız gereken budur.
Aslında anlaması o kadar da zor değil.
Size şöyle bir benzetmeyle açıklayayım.
Suyun kalınlıkları farklı borular içinde aktığını düşünün
Benzer bir biçimde, kontrol de sahiplik ağı içinde akar
ve düğümlerde birikir.
Peki bütün bu kontrol ağını hesaplayınca ne bulduk?
Şey, tepedeki 737 hissedar, Uluslararası Şirket değerlerinin
%80'ini kolektif olarak kontrol etme potansiyeline sahipti.
Hatırlayalım, 600.000 düğümle başlamıştık,
yani bu 737 tepe hissedar binde 1 den azıcık fazla yapıyor.
Bunların çoğu ABD ve İngiltere'de finans kurumları.
Ve iş daha da ölçüsüzleşiyor.
Çekirdekte 146 tepe aktör var
ve bunlar kolektif olarak uluslararası şirketlerin değerlerinin %40'ını
kontrol etme potansiyeline sahip.
Şimdi, özetle ne anlamalıyız?
Gördüğünüz bu yüksek kontrol gücü her türlü ölçüte göre son derece aşırı.
Çekirdekteki bu tepe aktörlerin birbirine olan yüksek bağlanmışlığı
küresel ekonomi için ciddi ve sistemik bir risk oluşturuyor
Birkaç basit kural uygulayarak Uluslararası Şirketler ağınının
kopyasını üretebiliyoruz.
Bunun anlamı, bu yapı muhtemelen kendiliğinden böyle gelişti.
Bu mülkiyet oluşumu, sistem içindeki etkileşim kurallarına dayanıyor,
yani muhtemelen küresel komplo, gizli anlaşma benzeri,
tepeden inme hiyerarşik bir şeyin sonucu değil.
Bizim çalışmamız "ay yüzeyinin bir görüntüsüdür,
sokak haritası değildir".
Bu nedenle, bizim çalışmamızdaki rakamlara ihtiyatla yaklaşmalısınız
ama yine de bize," cesur yeni finans dünyasının" kışkırtıcı bir resmini veriyor
Bu yönde yapılacak diğer araştırmalara kapıyı açtığımızı umuyoruz
ve gelecekte arazinin bilinmeyen diğer bölümlerinin haritası çıkarılacaktır.
Yavaş yavaş başladı.
Ağlarla örülü dünyamızı, karmaşıklık bakış açısından
anlamayı amaçlayan, uzun dönemli ve yüksek bütçeli programların
ortaya çıktığını görüyoruz
ama bu yolculuk daha yeni başladı,
o nedenle, ilk sonuçları görmek için beklememiz gerekiyor.
Benim düşünceme göre yine de büyük bir sorun var.
Finans, ekonomi, siyaset ve toplumla ilgili fikirleri
insanlar çoğu kez şahsi ideolojileri yüzünden çarpıtıyor.
Umuyorum ki bu karmaşıklık bakış açısı
bizim bir ortak zemin bulmamızı sağlayacaktır.
Eğer güç, küreselleşen dünyamızı felç eden
fikir çatışmalarının yarattığı tıkanıklıkları
aşmaya yardım edebilirse bu çok güzel bir şey olur.
Gerçeklik çok karmaşık, dogmalardan uzaklaşmamız gerekiyor.
Fakat bu da sadece benim şahsi ideolojim.
Teşekkürler.
(Alkışlar)