Descartes "Düşünüyorum, öyleyse varım" demeden uzun zaman önce
ve bundan uzun zaman sonra,
benzer bilim adamları ve filozoflar
zihin-beden problemi adını verdikleri şey üzerinde çok düşündüler.
Zihin ayrı, maddesel olmayan ve bir et makinasını yöneten bir varlık mıdır?
Değilse ve fiziksel bedenimizin anlaşılmaz bir parçasıysa eğer,
hayvani hislerimizin girdisini, düşünceler adını verdiğimiz
fiziksel olmayan deneyimlere nasıl dönüştürebiliyor?
Cevaplar durmadan tartışılsa da, yeni bir araştırma
problemin bir kısmının öncelikle duyusal algımız ile
fikirlerimiz arasında aslında var olmayan bir ayrım
olduğunu varsayarak, soruyu ortaya koyma
biçimimizde yattığını öne sürüyor.
Zihinsel işlevimize dair geleneksel model,
hislerimizin beynimize, sonrasında uygun zihinsel
olaylara dönüştürülen ayrı veriler sağladığını belirtmektedir:
Görsel imgeleri ağaçlara, işitsel tecrübeleri kuş şarkılarına dönüştürme vb.
Fakat bazen hisleri karışan ve bunun da renkleri
duymalarını ya da sesleri tatmalarını sağlayan insanlarla
karşılaşabiliyoruz.
Son zamanlara dek, sinestezi adı verilen bu olaya dair ortak
anlayış, bunun beyinde
duyusal uyaranlardan sorumlu kısımlar arasında doğrudan
bir bağlantının var olduğunu belirtmektedir,
örneğin si bemol tonunu duyar duymaz sarı rengi görmek gibi.
Fakat daha yeni çalışmalar sinestezinin aslında
duyularımızın kavradığı şekiller, renkler ve seslerin
anlaşılması aracılığıyla sağlandığını göstermektedir.
Çapraz duyusal tecrübelerin gerçekleşmesi için,
zihinlerimizin duyusal girdi ile birleştirdiği daha yüksek seviyedeki
fikir ve kavramların aktifleştirilmesi gerekmektedir.
Örneğin; bu şekil hem "s" harfi olarak hem de "5" rakamı olarak görülebilir
ve sinestezi de farksız olarak kalan görsel uyarıcılara rağmen,
yorumlama biçimlerine bağlı olarak
her birini farklı renkler veya seslerle ilişkilendirir.
Başka bir çalışmada sineztezi, harfler öğrenildikten sonra
bilinmeyen harfler için yeni renk çağrışımları üretmiştir.
Bu da fikirler ve duyular arasındaki bir bağlantıya dayalı olduğu için,
sineztezi altında yatan bu zihinsel olay,
idestezi olarak bilinmektedir.
Sinestezi, daha önce düşünüldüğünden
daha yaygın olsa da, yalnızca bazı insanlarda gerçekleşir.
Fakat idestezi, yaşamlarımızın temel bir kısmıdır.
Aslında hepimiz kırmızı rengi sıcak, maviyi ise soğuk olarak algılarız.
Çoğu insan açık renklerin, italik harflerin ve ince çizgilerin
tiz olduğunu, toprak
renklerinin ise kalın olduğunu kabul eder.
Bu çağrışımların çoğu kültürel etki aracılığıyla kazanılsa da,
diğerleri bebeklerde ve maymunlarda bile ortaya çıkar ve en azından
bazı çağrışımların doğuştan olduğunu öne sürer.
Bu şekiller için iki olası isimden birisinin seçilmesi istendiğinde,
tamamen farklı kültüre ve dile sahip insanlar, sivri uçlu yıldızın
"kiki" olduğu ve yuvarlak şeklin de "bouba"
olduğu konusunda hemfikirler;
bunun nedeni hem sesler, hem de sesleri çıkarırken ağzımızın
girdiği şekil.
Bu da, zengin bir anlamsal ağ içinde
daha fazla çağrışım ortaya çıkarıyor.
Kiki sinirli ve zeki olarak, bouba ise
tembel ve yavaş olarak tanımlanıyor.
Tüm bunların ortaya çıkardığı şey ise, gün içerisindeki renk,
ses ve diğer uyarıcı deneyimlerimizin ayrı duyusal adalarda bulunmadıkları,
fakat dil ağımıza benzer bir çağrışım ağında toplu
olarak bulunduğudur.
Bu da metaforları, mantıklı olmasalar bile
anlamamızı sağlayan şeydir,
tıpkı benzer yumuşaklık ve aydınlık hissine bağlı olarak
karın, beyaz bir örtüyle kıyaslanması gibi.
İdestezi, kavramsallık ve duygusallığın
bir sentezine dayalı olan sanatta bile önem taşıyabilir.
Sanatta fikir ve estezi birbirlerini desteklerler,
bu, bir melodiyle muhteşem bir şekilde birleşen şarkı sözü de
olabilir, bir resmin renk ve fırça
kullanımıyla yükseltilen tema içeriği de olabilir
veya cümleler aracılığıyla mükemmel bir
şekilde oluşturulmuş romanın konusu da olabilir.
En önemlisi, idestezi tarafından oluşturulan çağrışım ağlarının
yalnızca dile ait ağımıza benzer olmaması, fakat aslında
onun ayrılmaz bir parçası olabileceğidir.
Geleneksel görüşün aksine,
duyularımız bir renk ve şekil koleksiyonunu ya da havadaki
bazı titreşimleri ilk yakaladığında
ve zihnimiz onları bir ağaç veya siren olarak sınıflandırdığında,
idestezi, iki sürecin de eş zamanlı olarak gerçekleştiğini öne sürer.
Duyusal algılarımızı, kavramsal dünya anlayışımız şekillendirir ve
ikisi birbirine öyle bağlıdır ki, birisi diğeri olmadan var olamaz.
Eğer idestezi tarafından öne sürülen bu model doğruysa,
zihin çalışmalarına ait büyük bilimsel ve felsefi
meselelerin bazıları için büyük sonuçlar ortaya koyabilir.
Benlik kavramı önceden var olmasaydı,
Descartes'ın da düşünme eylemine atfedeceği bir "ben"i olmazdı.
Birbirine bağlı ve farklı kavramlar ağı var olmasaydı,
duyusal dünya deneyimimiz, kavradığımız ayrı nesnelerden çok,
ayırt edilmemiş bir nesneler kütlesi olurdu.
Bilimin görevi ağın nerede olduğunu,
nasıl oluştuğunu ve dış uyarıcılarla etkileşimini bulmaktır.
Felsefenin mücadelesi ise, kendimizi anlayış biçimimiz
ve dünyayla olan bağımız için bu yeni bilinçlilik modelinin
ne anlama geldiğini düşünmektir.