Her gün, cevapları fazlasıyla bilimsel verilere dayanan,
iklim değişikliği,
ya da aşıların güvenilirliği gibi
konularla karşılaşıyoruz.
Biliminsanları dünyamızın ısındığını söylüyorlar,
aşıların güvenli olduğunu bildiriyorlar.
Ama bunların doğru olup olmadığını biliyor muyuz?
Neden bilime inanalım?
Doğrusu çoğumuz, aslında bilime inanmayız.
Kamuoyu araştırmaları, Amerikan halkının önemli bir bölümünün
insan faaliyetlerinin iklim değişikliği yarattığına inanmadıklarını,
doğal seçilimle evrimleştiğimizi düşünmediklerini,
ya da aşıların güvenliği konusunda ikna olmadıklarını gösteriyor.
Peki bilime neden inanmalıyız?
Evet, biliminsanları, bilimi bir inanç meselesi olarak konuşmaktan hoşlanmazlar.
Aslında, bilim dinle çatışır ve
inanç da dinden doğar.
Ve din, bilimden farklı ve uzak apayrı bir şeydir.
Doğrusu, din kaderciliğe dayanır derler...
ya da Pascal'ın Tanrı kumarına.
Blaise Pascal 17. yy.da yaşamış bir matematikçiydi.
"Tanrı'ya inanmak gerekli midir, değil midir?" sorusuna
bilimsel bir yanıt bulmaya çalışmıştır.
Onun "Tanrı Kumarı" şöyledir:
Pekala, eğer Tanrı yoksa...
ancak ben O'na inanmaya karar verirsem
çok bir şey kaybetmem.
Belki Pazar günleri bir kaç saat.
Ama var da ben inanmazsam,
başım büyük belada demektir.
Bu yüzden Pascal, Tanrı'ya inansak iyi ederiz, der.
Ya da benim üniversitedeki bir hocamın dediği gibi,
"Kader merdiveninin trabzanlarına yapıştı."
Bilimi ve rasyonalizmi terk ederek...
kaderciliğe geçiş yaptı.
Aslında günümüzde de bilimsel iddiaların pek çoğu
bizim için kaderimize razı olmaktan farklı değildir.
Bilimsel iddiaları çoğu kez tam olarak irdeleyemeyiz.
Ve bundan öte, bu durum pek çok biliminsanı için de
-kendi alanları dışında- böyledir.
Yani düşünecek olursanız, bir jeolog
bir aşı hakkında bir şey söyleyemez.
Çoğu kimyager evrim teorisi üzerine uzman değildir.
Bir fizikçi, size
sigaranın kansere neden olup olmadığını
bir iddianın ötesinde söyleyemez.
Öyleyse, biliminsanları kendileri dahi
kendi alanları olmadığında
inanmak durumunda kalıyorlarsa
neden diğer biliminsanlarının tezlerini kabul ediyorlar?
Diğerlerinin tezlerine neden inanıyorlar?
Peki biz de inanmalı mıyız?
Bence evet inanmalıyız,
ama pek çoğumuzun düşündüğü sebepten değil.
Pek çoğumuza okulda, bilime inanma sebebimizin
"bilimsel metod" olduğu öğretildi.
Biliminsanlarının bir metod izlediği
ve bize bu metodun, iddialarının doğru olduğunu
garanti ettiği öğretildi.
Pek çoğumuza okulda öğretilen,
-buna ders kitabı metodu diyebiliriz-
kuramsal tümdengelim yöntemidir.
Standart modele göre, -ders kitabı modeli-
biliminsanları hipotezler geliştirirler,
bu hipotezlerin sonuçlarını indirgerler
ve sonra dünyaya dönüp sorarlar:
"Tamam pekala bu hipotezler doğru mu?
bunları gerçek dünyada gözlemleyebilir miyiz?"
Doğruysa, biliminsanları,
"Harika, biliyoruz ki hipotez doğru" derler.
Ve bilim tarihinde tam olarak bunu yapan
biliminsanlarının bir sürü ünlü örneği vardır.
En ünlü örneklerden birisi
Albert Einstein'dan geliyor.
Einstein izafiyet teoremini geliştirdiğinde,
teoreminin sonuçlarından birisi,
"uzay-zaman"ın yalnızca bir boşluktan ibaret olmadığı
gerçekte bir dokusu olduğuydu.
Ve bu doku, güneş gibi
büyük kütleli nesnelerin varlığından dolayı eğilip bükülmüştü.
Öyleyse bu teorem doğruysa,
demek ki uzayda ışık
güneşin yanından geçerken bükülmüş olabilirdi.
Bu oldukça ürkütücü bir tahmindi
ve biliminsanlarının bunu test etmeleri
birkaç yılı buldu
ama 1919'da test ettiler
ve doğru olduğunu müşahade ettiler.
Yıldızların ışığı güneşin etrafında bükülür.
Bu da, teoremin çok önemli bir ispatı oldu.
Bu, yepyeni radikal bir fikrin
gerçekliğinin ispatı kabul edildi
ve dünya çapında bir çok gazetede yayınlandı.
Şimdi bazen bu teorem yada model,
tümdengelim-nomolojik model olarak adlandırılıyor,
çünkü akademisyenler işleri karmaşıklaştırmayı severler.
Ama aynı zamanda ideal şartlarda kurallarla ilgili olduğu için de.
Yani "nomolojik", kural mantığına dayalı anlamına gelir.
Ve ideal şartlarda hipotez yalnızca bir fikir değildir:
bir doğa kanunudur.
Peki doğa kanunu olması neden önemli?
Çünkü kanunsa, çiğnenemez.
Kanunsa, daima her zaman her yerde
şartlar ne olursa olsun
doğru olacaktır.
Ve hepiniz en azından şu ünlü kanunu bilirsiniz:
Kütle ve enerji arasındaki ilişkiyi anlatan
Eistein'ın ünlü denklemi:
Ve bu eşitlik her durumda doğrudur.
Ama yine de bu modelde bir kaç sorun çıkartıyor.
En önemli problem yanlış olması.
Yani sadece doğru değil.
Neden yanlış olduğuna dair üç sebepten bahsedeceğim.
İlki bir mantık hatası.
Öngörülen sonuç hatalı.
Bu, "yanlış teoremler doğru öngörülerde bulunabilir" demenin
daha başka fantastik ve akademik bir yolu.
Yani sadece sonucun doğru çıkması
mantıksal olarak teoremin gerçekten doğru olduğunu kanıtlamaz.
Ve bununla ilgili de iyi bir örneğim var, yine bilim tarihinden.
Bu, Batlamyus'un evreni
Dünya evrenin merkezinde,
güneş ve gezegenler etrafında dönüyor.
Batlamyus modeline yüzyıllar boyunca
birçok, çok zeki insan inandılar.
Peki neden?
Cevabı, çünkü pek çok öngörünün doğru çıkmasını sağladı.
Batlamyus sistemi, gökbilimcilerin gezegenlerin hareketlerini
çok hassas biçimde tahmin etmelerine imkan sağladı,
hatta ilk başta, şu anda doğru diyebildiğimiz
Kopernik teoreminden bile daha hassas.
Yani bu okul kitabı modelinin ilk sorunu.
İkincisi uygulamadaki sorun
ve bu yan hipotezlerle ilgili bir sorun.
Yan hipotezler, biliminsanlarının
farkında olarak ya da olmayarak
yaptıkları varsayımlardır.
Bunun önemli bir örneği,
Batlamyus sisteminin yerini alan
Kopernik modelinden.
Nicolaus Kopernik,
Dünya evrenin merkezi değil,
güneş, güneş sisteminin merkezi,
Dünya, güneşin etrafında dönüyor,
deyince, biliminsanları, peki tamam Nicolaus, bu doğruysa
Dünya'nın güneş etrafındaki hareketini
tetkik edebilmemiz gerekir, dediler.
Şimdi bu slayt, "yıldız paralaksı" olarak bilinen
bir konsepti gösteriyor.
Ve gökbilimciler dediler ki, eğer Dünya hareket ediyorsa
ve biz belirli bir yıldıza baktığımızda, diyelim ki Sirius,
-- evet biliyoruz ki Manhattan'dayız ve burada yıldızları göremezsiniz,
ama farz edin ki kırsal alandasınız, köy hayatını seçtiniz --
ve Aralık ayında bir yıldıza bakıyoruz,
arkaplanda başka uzak yıldızları görürüz.
Eğer aynı gözlemi altı ay sonra yinelersek,
Dünya Haziran'daki yerine gittiğinde,
aynı yıldıza bakınca farklı bir arkaplan görürüz.
Bu açısal fark, "yıldız paralaksı"dır.
Evet bu Kopernik modelinin bir öngörüsüdür.
Gökbilimciler, yıldız paralaksını aradılar
ve hiç ama hiç bir şey bulamadılar.
Ve pek çok kimse bunun Kopernik modelinin yanlış olduğunu ispatladığını savundu.
Sonra ne oldu?
Pekala, günümüzde diyebiliyoruz ki,
gökbilimciler artık yanlış olduğunu bildiğimiz
iki yan hipotez kuruyorlardı.
Birincisi, Dünya'nın yörüngesi hakkındaki varsayımları.
Gökbilimciler, Dünya yörüngesinin Dünya'nın yıldızlara uzaklığıyla orantılı
bir büyüklükte olduğunu varsaymışlardı.
Günümüzde resmi daha çok bu şekilde çizmeliyiz,
bu NASA'dan
ve görüyorsunuz ki Dünya'nın yörüngesi oldukça küçük.
Aslında, burada gösterilenden bile çok daha küçük.
Bu yüzden yıldız paralaksı
çok küçük ve incelenmesi çok zordur.
Ve bu da, öngörünün işlememesinin
ikinci nedenine yol açıyor,
çünkü biliminsanları, teleskoplarının
paralaksı görmeye yetecek kadar
hassas olduğunu varsayıyorlardı.
Ve bunun da öyle olmadığı ortaya çıktı.
19. yy.'a kadar biliminsanlarının
yıldız paralaksını incelemeleri
mümkün olmadı.
Ve üçüncü bir sorun daha var.
Bu olgusal bir sorun, şöyle ki,
bilimin büyük bir kısmı okul kitabı modeline uymaz.
Bilimin büyük bir kısmı tümdengelimsel bile değildir,
tümevarımsaldır.
Ve bununla, biliminsanları teoremlerle ve
hipotezlerle başlamaz,
sıklıkla dünyada devam eden şeyleri gözlemlemekle
başlarlar demek istiyorum.
Ve bunun en önemli örneği, yaşamış en ünlü biliminsanlarından
Charles Darwin'dir.
Darwin, genç bir adam olarak Beagle seyahatine çıktığında,
bir hipotezi yada teoremi yoktu.
Yalnızca bir biliminsanı olarak kariyer yapmak istiyordu
ve veri toplamaya başladı.
Çünkü tıptan nefret ediyordu
onu kan tutuyordu,
bu yüzden başka bir kariyer yolu çizmeliydi.
Bu yüzden veri toplamaya başladı.
Ve onun o ünlü ispinoz kuşları da dahil olmak üzere pek çok şey topladı.
Kuşları toplayıp çantasına attı
bunların ne anlama geldiği konusunda hiçbir fikri yoktu.
Yıllar sonra Londra'ya döndüğünde,
verilerine yeniden baktı ve
bir açıklama geliştirmeye başladı,
ve o açıklama, doğal seçilim teoremi idi.
Tümevarımsal bilimin yanısıra,
biliminsanları modellemeyi de sık sık kullanırlar.
Biliminsanlarının hayatta yapmayı istedikleri şeylerden birisi de
bir şeylerin sebeplerini açıklamaktır.
Peki bunu nasıl yaparız?
Pekala, bunun bir yolu, bir fikri test etmek için
model oluşturmaktır.
Şimdi, bu Henry Cadell'ın bir resmi,
19.yy.'da yaşamış, İskoçyalı bir jeolog.
İskoçyalı olduğunu giydiği geyik avı şapkasından
ve Wellington botlarından anlayabilirsiniz.
Cadell, "dağlar nasıl oluştu?"
sorusunu cevaplamak istedi.
Ve gözlemlediği şeylerden bir tanesi,
Appalach Dağları gibi dağlara bakarsanız,
genellikle içlerindeki kayaların
kıvrılmış olduğunu görürsünüz
ve öyle kıvrılmışlardı ki,
bu ona (Cadell'e)
yanlardan sıkıştırılmış oldukları fikrini verdi.
Ve bu fikir daha sonra, kıtaların sürüklenmesi tartışmalarında
büyük rol oynayacaktı.
Sonra bu modeli kurdu, kaldıraçlarla ve ahşapla
bu çılgın mekanizmayı... Burada da
el arabası, kovası ve balyozu.
Neden Wellington botları giydiğini bilmiyorum.
Belki yağmur yağacaktır.
Bu modeli, yanlardan sıkıştırdığınız zaman
kayalarda -burada çamurda-,
dağlara benzeyen dokular oluşturabileceğinizi
göstermek için oluşturdu.
Yani bu dağların oluşumuyla ilgili bir kanıttı.
Günümüzde, biliminsanları içeride çalışmayı tercih ediyorlar,
bu yüzden bilgisayar simülasyonları yapıyorlar
ve fiziksel modeller yapmıyorlar pek.
Ama bilgisayar simülasyonu da bir tür modeldir.
Matematikle yapılmış bir model,
19. yy.'daki fiziksel modeller gibi.
Nedenler hakkında düşünmek çok önemlidir.
Ve şimdi, iklim değişikliği üzerine önemli sorulardan bir tanesi,
Dünya'nın ısındığına dair
inanılmaz miktarda belirtiler var.
Bu slaytta, siyah çizgi 150 yıl boyunca
biliminsanları tarafından ölçülen
Dünya'nın sıcaklığının
sürekli olarak arttığını
gösteriyor ve
özellikle son 50 yılda
bir santigrat dereceye yakın yada
hemen hemen iki Fahrenheit gibi
dramatik bir artış olduğunu görebilirsiniz.
Peki bu değişikliğe neden olan nedir?
Gözlemlediğimiz ısınmanın sebebini
nasıl öğrenebiliriz?
Pekala, biliminsanları bunu
bilgisayar simülasyonu ile modelleyebilirler.
İşte bu grafik, iklim değişikliğni etkilediğini bildiğimiz
tüm farklı faktörleri gösteren
bir bilgisayar simülasyonu çıktısı,
hava kirliliğinden kaynaklanan sülfat partikülleri,
volkan patlamalarından kaynaklanan volkanik tozlar,
güneşten gelen radyasyondaki değişimler
ve tabii ki, sera gazları.
Ve şunu sordular:
Modele eklenen hangi değişkenler
gerçek hayattaki durumu önümüze koyacak?
İşte burada siyah renkte gerçek hayat.
Modelimiz de gri
ve cevap şıkkı E,
yani hepsi, hepsini içeren model.
Ölçülen sıcaklık ölçümlerini
yeniden üretmenin tek yolu
bunların hepsini biraraya getirmek,
sera gazları dahil
ve son 50 yılda sıcaklıktaki dramatik artışın
özellikle sera gazlarındaki
artıştan kaynaklandığını
görebilirsiniz.
Bu yüzden biliminsanları,
yalnızca iklimin değiştiğini bilmekle kalmayıp,
sera gazlarının bunun en büyük nedeni olduğunu da
biliyoruz diyorlar.
Ve biliminsanlarının yaptıkları
onca farklı şeylerden dolayı,
filozof Paul Feyerabend şu ünlü sözü söylemiştir:
"Bilimde süreci engellemeyen
tek ilke: Herşey uyar."
Bu alıntı sık sık eksik yapılır,
çünkü Feyerabend'in gerçekte söylediği
"bilime herşey uyar" değil.
Söylediğini tam olarak
alıntılarsak,
"Beni bilimin yönteminin ne olduğunu
söylemek zorunda bırakırsanız,
her şey uyar derdim"
Söylemeye çalıştığı
biliminsanlarının pek çok farklı şey yaptıklarıdır.
Biliminsanları yaratıcıdır.
Ancak bu da şu soruyu geri getiriyor:
Biliminsanları tek bir yöntem kullanmazlarsa,
neyin doğru, neyin yanlış olduğuna
nasıl karar verecekler?
Ve bunu kim değerlendirecek?
Cevap, biliminsanları,
bunu kanıtları değerlendirerek yaparlar.
Biliminsanları pek çok farklı yollarla kanıt toplarlar,
ancak nasıl toplamış olurlarsa olsunlar,
bunu ince eleyip sık dokumak zorundadırlar.
İşte bu sosyolog Robert Merton'ı
biliminsanlarının veri ve kanıtları nasıl ince eleyip sık dokudukları
sorusuna odaklanmaya yöneltti
ve bunu "organize şüphecilik" dediği bir yolla
yaptıklarını söyledi.
"Organize" çünkü
bunu kollektif olarak,
grup halinde yaparlar
ve "şüpheci" çünkü güvensizlikten yola çıkarlar
demek istedi.
Bu, yeni bir iddiası olan
bunu kanıtlamak zorundadır, anlamına gelir.
Ve bu bağlamda, bilim doğal olarak muhafazakardır.
Bilim camiasından birisini "Evet, bir şey biliyoruz, bu doğru"
demeye ikna etmek oldukça zordur.
Yani "paradigma kaymaları" kavramının
popülaritesine karşın,
gerçekte gördüğümüz,
bilimsel düşüncede gerçek büyük değişimlerin
bilim tarihinde görece olarak nadir olduğudur.
Nihai olarak bu bizi bir fikre daha ulaştırır:
Biliminsanları, kanıtları kollektif olarak değerlendiriyorsa,
bu, tarihçileri, bilimin ne olduğu,
bilimsel bilginin
ne olduğu üzerine bir konsensus sorusuna
odaklanmaya yöneltir:
organize şüphecilik ve
kollektif şüphecilik sürecinde
bilimsel uzmanlar kanıtları inceleyip,
bununla ilgili
bir hükme vardılar mı?
evet mi hayır mı?
Öyleyse bilimsel bilgiyi, uzmanların konsensusu,
uzlaşısı olarak düşünebiliriz.
Bilimi de bir tür jüri
olarak düşünebiliriz,
ama çok özel bir tür jüri.
Perilerinizden oluşan bir jüri değil,
ucubelerden oluşan bir jüri.
Doktoralı adamlar ve kadınlardan oluşan bir jüri,
"suçlu" ya da "suçsuz" gibi
sadece iki seçeneği olan
geleneksel bir jüriye benzemez,
bilim jürisinin bir kaç seçeneği vardır:
Biliminsanları "Evet, bu doğrudur." diyebilirler,
"Hayır, bu yanlış." diyebilirler
ya da "Pekala, bu doğru olabilir,
ancak daha fazla çalışmamız ve daha çok kanıt toplamamız gerekli." diyebilirler,
ya da "Doğru olabilir, ancak
bu sorunun cevabını bilmiyoruz
ve bunu bir kenara koyalım
ve belki ileride tekrar döneriz" diyebilirler.
Bu, biliminsanlarının "kolayca kontrol edilemeyen" dedikleri şeydir.
Ama bu da bizi nihai bir probleme götürür:
Eğer bilim, biliminsanlarının anlattığı şeyse,
bu da sadece otoriteye başvurmak değil midir?
Ve bize okulda otoriteye başvurmanın
mantık hatası olduğu öğretilmedi mi?
Evet, işte modern bilimin paradoksu,
sanırım tarihçilerin, filozofların ve
sosyologların vardığı sonucun paradoksu:
aslında bilim otoriteye başvurmaktır,
ama bir bireyin otoritesine değil,
ne kadar zeki olursa olsun,
Platon yada Sokrates yada Einstein gibi.
Kollektif grubun otoritesidir.
Bir topluluğun bir çeşit ortak aklı olarak düşünebilirsiniz,
ama çok özel bir tür topluluk.
Bilim -tabii ki- otoriteye başvurur,
ama herhangi bir bireye dayalı değildir,
o birey olabileceği kadar zeki olsa da.
Bu, belirli bir problem üzerinde çalışan
biliminsanlarının kollektif bilgeliğine,
kollektif bilgisine,
kollektif çalışmasına dayanır.
Biliminsanlarında bir tür "kollektif güvensizlik" vardır,
şu "göster bana" kültürü,
bu şirin bayanın arkadaşlarına
kanıtlarını gösterdiği gibi.
Tabii ki, bu insanlar biliminsanlarına gerçekten benzemiyorlar
çünkü fazlasıyla mutlu görünüyorlar.
Tamam, bu beni varış noktama taşıyor.
Çoğumuz sabah uyanırız.
Çoğumuz arabalarımıza güveniriz.
Pekala, bakın, şimdi düşünüyorum da,
ben Manhattan'dayım, bu kötü bir benzetme oldu,
ama Manhattan'da yaşamayan pek çok Amerikalı
sabah uyanır ve arabalarına biner
kontağı çevirirler ve arabaları çalışır
ve muazzam çalışır.
Modern ortomobil kolay kolay arıza yapmaz.
Peki nasıl oluyor? Arabalar nasıl bu kadar iyi çalışıyor?
Bu, Henry Ford'un dehası değil,
ya da Karl Benz yada Elon Musk'ın da değil.
Çünkü modern otomobil
yüzlerce, binlerce hatta onbinlerce insanın
yüzyılı aşkın çalışmasının
bir ürünüdür.
Modern otomobil,
bir araba üzerinde çalışmış olan her adam ve kadının
toplu emeğinin ve bilgeliğinin ve deneyiminin
bir ürünüdür
ve teknolojinin güvenilirliği, bu toplu çabanın
bir sonucudur.
Sadece Benz'in, Ford'un ve Musk'ın
dehalarından değil,
modern araba üzerinde çalışmış olan tüm insanların
ortak akıl ve emeğinden
istifade ettik.
Ve bilimin doğrusu hep aynıdır,
sadece bilim biraz daha yaşlanmıştır.
temelde bilime güvenmek,
teknolojiye güvenmekle
ve deneyim dediğimiz bir şeye güvenmekle,
esasen aynı şeydir.
Ama bu herhangi bir şeye körü körüne inanmaktan
daha fazla körü körüne olmamalıdır.
Bilime güvenimiz de, bilimin kendisi gibi,
kanıta dayanmalıdır
ve bu da biliminsanlarının, daha iyi iletişimciler
haline gelmeleri gerektiği anlamına gelir.
Bize sadece bildiklerini değil, nasıl bildiklerini de
açıklamak zorundadırlar
ve bu da daha iyi dinleyiciler olmaları gerektiği anlamına gelir.
Çok çok teşekkürler.