Czy kiedykolwiek próbowaliście wyobrazić sobie idealny świat?
Bez wojny, biedy i przestępczości?
Jeśli tak, nie jesteście jedyni.
Platon wyobrażał sobie oświeconą republikę rządzoną przez królów-filozofów.
Wiele religii obiecuje raj w życiu pośmiertnym.
Na przestrzeni wieków
różne grupy próbowały budować raj na Ziemi.
"Utopia" Thomasa Morusa z 1516 roku nadała tej koncepcji nazwę pochodzącą
z greki, "miejsce, którego nie ma".
Choć nazwa sugeruje niemożliwość,
postęp naukowy i polityczny
wzbudził nadzieję na realizację tego marzenia.
Ale za każdym razem świat przekształcano w koszmar
wojny, głodu i opresji.
Gdy twórcy zaczęli kwestionować istnienie utopii,
narodził się gatunek dystopii, czyli złego miejsca.
Jedna z najwcześniejszych dystopii to "Podróże Guliwera" Jonathana Swifta.
W trakcie swojej podróży Guliwer spotyka fikcyjne społeczeństwa.
Niektóre na początku robią wrażenie, ale później okazują się mieć poważne wady.
Na latającej wyspie Laputa
naukowcy i politycy przedstawiają ekstrawaganckie i bezużyteczne plany,
ignorując potrzeby zwykłych ludzi.
Houyhnhnmy, rasa koni żyjąca w pełni logicznej harmonii,
nie toleruje ludzkich niedoskonałości.
Powieść Swifta stała się wzorcem tworzenia dystopii,
pokazania świata, w którym pewne tendencje współczesnego społeczeństwa
dochodzą do skrajności,
i obnażenia leżących u ich podstaw wad.
Kolejne stulecia dostarczyły mnóstwo materiału.
Technologia przemysłowa, która miała uwolnić robotników,
uwięziła ich w slumsach i fabrykach,
a potentaci stali się bogatsi niż królowie.
Pod koniec XIX wieku zastanawiano się, do czego takie warunki doprowadzą.
W "Wehikule czasu" H.G. Wellsa klasa wyższa i robotnicy
ewoluują w osobne gatunki,
a w "Żelaznej stopie" Jacka Londona tyraniczna oligarchia
rządzi zubożałymi masami.
Nowy wiek przyniósł więcej ekscytujących i przerażających zmian.
Postęp w medycynie umożliwił przekraczanie biologicznych ograniczeń,
a media zapewniły natychmiastową komunikację
między przywódcami a społeczeństwem.
W "Nowym wspaniałym świecie" Aldousa Huxley'a
obywatele są genetycznie zaprogramowani do wypełniania ról społecznych.
Gdy propaganda i leki utrzymują społeczeństwo w szczęściu,
staje się jasne, że pierwiastek ludzki się zatracił.
Ale najsłynniejsze dystopie nie zostały wymyślone.
Gdy Europa cierpiała z powodu problemów gospodarczych,
do władzy doszły nowe siły polityczne.
Niektóre obiecywały likwidację wszelkich różnic społecznych,
inne dążyły do zjednoczenia ludzi pod sztandarem mitycznego dziedzictwa.
Rezultatem były dystopie w prawdziwym świecie,
w których życie płynęło pod czujnym okiem państwa,
a tych, którzy nie pasowali do koncepcji, czekała pewna śmierć.
Wielu pisarzy tamtych czasów nie tylko obserwowało ten horror,
ale w nim żyło.
W powieści "My" radziecki pisarz Jewgienij Zamiatin opisał przyszłość,
w której wolna wola i indywidualność zostają zlikwidowane.
Zakazana w ZSRR książka zainspirowała takich pisarzy, jak George Orwell,
który walczył na froncie zarówno przeciw faszyzmowi, jak i komunizmowi.
Jego powieść "Folwark zwierzęcy" to jawna drwina z radzieckiego reżimu,
a klasyk "Rok 1984" jest ostrą krytyką totalitaryzmu, mediów i nowomowy.
Sinclair Lewis w książce "To się tu nie może zdarzyć"
pokazuje, jak łatwo demokracja może doprowadzić do faszyzmu.
Po II wojnie światowej
pisarze zastanawiali się, co nowe technologie,
jak energia atomowa, sztuczna inteligencja czy podróże w kosmos,
przyniosą ludzkości w przyszłości.
W przeciwieństwie do popularnych wizji świetlanego postępu
dystopijne science fiction przeniknęło do filmów, komiksów i gier.
Roboty zwracają się przeciwko swym twórcom,
a telewizja transmituje brutalną rozrywkę dla mas.
Pracownicy w kosmicznych koloniach nad wyczerpaną z zasobów Ziemią
są wykończeni.
Przeludnione miasta są pełne przestępców.
Nie zapomniano jednak o polityce.
"Doktor Strangelove" i "Strażnicy" opisują realne zagrożenie wojną nuklearną,
a "V jak Vendetta" i "Opowieść podręcznej"
ostrzegają, jak łatwo w trudnych czasach nasze prawa mogą zniknąć.
Współczesna fikcja dystopijna wciąż odzwierciedla dzisiejsze problemy,
takie jak nierówność,
zmiany klimatyczne,
wpływy władzy
i globalne epidemie.
Więc skąd ten pesymizm?
Dystopie to tak naprawdę opowieści ku przestrodze,
nie o konkretnym rządzie czy technologii,
a o przeświadczeniu, że można stworzyć idealną ludzkość.
Wróćmy do idealnego świata, który sobie wyobraziliście.
Czy myśleliście o tym, co trzeba by poświęcić, aby to osiągnąć?
Jak ludzie mieliby współpracować?
Co zrobilibyście, żeby ten świat przetrwał?
Teraz spójrzcie jeszcze raz.
Czy ten świat wciąż jest idealny?