خەیاڵ بکە شەمەندەفەرێک دەبینیت کە بە خێرایی دەڕوات
ڕاستەوخۆ بەرەو ڕووی ٥ کرێکار .کە توانای دەربازبوونیان لێی نییە
تۆش بەڕێکەوت لەتەنیشت گۆڕەڕەک دەبیت
کە ئاڕاستەی شەمەندەفەرەکە دەگۆڕێت .بۆ سەر ڕێگەیەکی دیکە
.کێشەکە لێرەدایە
ئەو ڕێگەیەش کرێکارێکی لەسەرە .بەڵام تەنها یەک کەسە
چی دەکەیت؟
ئایا یەک کەس دەکەیتە قوربانی بۆ ڕزگارکردنی ٥ کەس؟
،ئەمە کێشەی گالیسکەیە
کە وەکوو جۆرێک لە مەتەڵی ئەخلاقی وابوو .کە فیلیپا فوتی فەیلەسوف لە ١٩٦٧ دایهێنا
شتێکی خوازراوە، چونکە ناچارمان دەکات بیربکەینەوە چۆن هەڵبژاردن بکەین
کاتێک کە هیچ هەڵبژاردنێکی باشمان .لەبەردەستدا نییە
ئایا ئەوە هەڵدەبژێرین کە باشترین ئەنجامی هەیە
یاخود پەیوەست دەبین بە لایەنی ئەخلاقی کە ڕێگری بکات لە مردنی کەسێکی دیکە؟
لە ڕاپرسییەکدا، %٩٠ بەژداربوان وتوویانە ،کە ئاساییە ڕێڕەوەکە بگۆڕیت
و ڕێگە بدەیت یەک کرێکار بمرێت بۆ ئەوەی ٥ کەس ڕزگاریان ببێت
وە لێکۆڵینەوەکانی دیکەش، لەنێویاندا ،تاقیکاری واقیعی خەیاڵی بۆ مەتەڵەکە کراوە
.هەمان دەرئەنجامیان دەستکەوتووەتەوە
ئەو بڕیارانە لە بنەمای فەلسەفەی سوودگەراییەوە) دێن)
کە گفتوگۆی ئەوە دەکات بڕیاری ئەخلاقی دروست
ئەوەیە کە زۆرترین سوود و قازانجی .بۆ زۆرترین کەس هەبێت
،پێنج ژیان گرنگتر و لەپێشترە لە یەک ژیان
تەنانەت ئەگەر بۆ دەستکەوتنی ئەوەش .بڕیاری مردن بسەپێنیت بەسەر کەسێکی دیکەدا
بەڵام خەڵکی هەمیشە ،ئەم بیرکردنەوە سوودگەراییە هەڵنابژێرن
ئەویش بە گۆڕانکارییەکی بچووک .لە گرفتی گالیسکەدا
ئەم جارەیان تۆ لەسەر پردێکیت و ڕاڕەوەکە بە ژێر تۆدا دەڕوات
.لەکاتێکدا گالیسکەکە نزیکدەبێتەوە
،ئێستا ڕاڕەوی دووەممان نییە
بەڵام پیاوێکی زۆر گەورە .لەسەر پردەکەیە و لەپەنای تۆدایە
ئەگەر پاڵی پێوە بنێیت ئەوا لاشەکەی دەتوانێت گالیسکەکە بوەستێنێت
،پێنج کرێکارەکەش ڕزگار دەکات
.بەڵام پیاوەکە دەمرێت
،بۆ سوودگەراکان بڕیارەکە هەمان شتە
ژیانێک لەدەست بدە .بۆ ڕزگارکردنی پێنج
بەڵام لەم حاڵەتەدا تەنها ڕێژەی %١٠ خەڵکی
بەلایانەوە ئاسایی بووە .کە پاڵ بە پیاوەکەوە بنێن
بەڵام شتێک لە ناخماندا پێمان دەڵێت بەئەنقەست ببیتە هۆکار بۆ کوشتنی کەسێک
جیاوازە لەوەی رێیان بدەیت .کە بمرن
هەست بە هەڵە و تاوانێک دەکەیت .کە قورسە ڕوونی بکەیتەوە
ئەم یەکتربڕینەی نێوان ئەخلاق و دەروونناسی
وەهای کردووە کە کێشەی گالیسکە .ئەوەندە سەرنجڕاکێش بێت
ئەم بژاردە قورسە بەم شێوە فرەییەیەوە دەریدەخات کە بیرکردنەوەی ڕاست و هەڵەی ئێمە
پەیوەستە بە هۆکارەوە وەک لە .زیان و قازانجێکى لۆجیکی
بۆ نموونە، پیاوان زیاتر ئاسایی بووە بەلایانەوە
وەکوو لە ئافرەتان، تاکوو پاڵ بنێن .بە پیاوەکەوە لەسەر پردەکە
هەروەکوو خەڵکانێک کە سەیری گرتەیەکی .کۆمیدی دەکەن و پاشان دواتر ئەنجامی دەدەن
و لە توێژینەوەیەکی دیکەی واقیعی خەیاڵیدا
خەڵکی زیاتر ویستیان لەسەر ئەوە بووە .کە پیاوەکان بکەنە قوربانی وەک لە ئافرەتان
توێژەران توێژینەوەیان کردووە لە چالاکیەکانی مێشک
بۆ ئەو کەسانەی لەو دوو جۆر .تاقیکردنەوەیەدا بەژداربوون
هەردوو سیناریۆکە ئەو ناوچانەی مێشک کارا دەکات کە بەژدارن لەبڕیاردانی هۆشیارانە
.و وەڵامدانەی سۆزدارییانە
بەڵام لە جۆری پردەکە وەڵامدانەوەی .سۆزداریانە زۆر بەهێزترە
بەم شێوەیە چالاکییەکانی ناوچەیەکی مێشک
پێکەوەبەستراوە لە پڕۆسەیەکی .ناکۆکی ناوەکیدا
جیاوازییەکە چییە؟
یەکێک لە ڕوونکردنەوەکان ئەوەیە کە پاڵنانی کەسێک بۆ مردن زیاتر لە شتێکی کەسی دەچێت
عەزابی ویژدان چالاک دەکات ،ئەگەر بتەوێت کەسێکی دیکە بکوژیت
بەڵام هەر هەست بە پێکدادان دەکەین چونکە .هێشتا دەزانین کە هەڵبژاردنێکی لۆجیکانەیە
کێشەی گالیسکە لەلایەن هەندێک فەیلەسوف .و دەروونناسەوە ڕەخنەی ئاڕاستەکراوە
گفتوگۆی ئەوە دەکەن کە هیچ شتێک بەدەرناخات چونکە بناغەکەی زۆر ناواقیعیانەیە
.بۆیە بەژداربووان بە شتێکی گرنگ وەریناگرن
بەڵام تەکنەلۆژیای نوێ ئەم لێکدانەوە ئەخلاقیانە
.زۆر گرنگتر لێکدەداتەوە وەک لەپێشتر
بۆ نموونە لە ئۆتومبێلێکی بێ شۆفێر(زیرەک)دا پێویستە هەڵبژاردن بکات
لەنێوان تووشبوون بە ڕووداوێکی بچووک .بۆ ڕێگریکردن لەڕووداوێکی گەورەتر
لەهەمانکاتدا،حکومەتەکان توێژینەوە دەکەن لە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی سەربازیدا
کە ئایا کەی بڕیاری ئەوە بدەن خەڵکی ئاسایی بخەنە مەترسی و ببنە قوربانی
.بۆ هێرشکردنە سەر ئامانجێکی گرنگ
،ئەگەر بمانەوێت ئەو کردارانە ئەخلاقی بن
پێویستە بڕیار بدەین لەوەی چۆن نرخاندن بۆ ژیانی مرۆڤ بکەین
.وە بڕیاری باشترینەکە بدەین
بۆیە ئەوانەی کە توێژینەوە لە سیستمی خودکار دەکەن
هەماهەنگی دەکەن لەگەڵ فەیلەسوفان
بۆ ئاماژەدان بەم کێشە ئاڵۆزانەی ،بەرنامەسازی ئەخلاقی بۆناو ئامێرەکان
ئەمەش ئەوە پیشاندەدات کە تەنانەت کێشە مەتەڵییە گریمانەییەکانیش
دەتوانرێت بە پێکداکەوتنێکی قورس کۆتایی بێت .لەگەڵ ژیانی ڕاستەقینەدا