Onları unutamam.
İsimleri Aslan, Alik, Anderi,
Fernanda, Fred, Galina, Gunnhild,
Hans, Ingeborg, Matti, Natalya,
Nancy, Sheryl, Usman, Zarema,
ve bu liste daha uzun.
Birçoğu için, onların varlığı, insanlığı
''güvenlik kazaları'' olarak,
istatistiklere kaydedildi.
Benim için, onlar iş arkadaşıydı.
İnsani yardım çalışanları topluluğuna bağlıydılar.
90'larda Çeçenya savaş mağdurlarını
biraz olsun rahat ettirmek istemişlerdi.
Onlar birer hemşire, lojistikçi, sığınak uzmanı,
hukukçu, çevirmendiler.
Bu hizmetleri için öldürüldüler,
aileleri darmadağın edildi
ve hikayeleri büyük ölçüde unutuldu.
Kimse bu suçlardan dolayı mahkum olmadı.
Onları unutamam.
Onlar sanki benim içimde yaşıyorlar,
anıları her günüme anlam veriyor.
Aynı zamanda hiç aklımdan çıkmıyorlar.
İnsani yardım çalışanları olarak,
yardım, konfor ve koruma sağlamak için,
mağdurun yanında durmayı tercih ettiler
fakat onlar korumaya ihtiyaç duyduklarında
kimse yoktu.
Bu günlerde Irak veya Suriye'deki savaşla ilgili
gazete manşetlerini görüyorsunuzdur:
Yardım çalışanı kaçırıldı, rehin infaz edildi
Peki onlar kimdi?
Neden oradaydılar?
Onları ne motive etti?
Nasıl bu suçlara karşı duyarsızlaştık?
Bu nedenle bugün buradayım.
Onları hatırlamanın daha iyi yollarını bulmalıyız.
Hayatlarını adadıkları değerleri anlatmalıyız.
Ayrıca adalet talep etmeliyiz.
1996 yılında
BM Kuzey Kafkasya Mülteciler Yüksek Komisyonu tarafından görevlendirildiğimde
bazı riskleri biliyordum.
Beş meslektaşım öldürülmüş,
üçü ağır yaralanmış,
yedisi rehin alınmıştı.
Bu yüzden dikkatliydik.
Zırhlı araçlar, aldatıcı arabalar kullanıyor,
seyahat şeklini ve evleri değiştiriyor,
her türlü güvenlik önlemini alıyorduk.
Buna rağmen, Ocak 1998'de soğuk bir kış gecesi sıra bana gelmişti.
Bir koruma ile beraber Vladikavkaz'daki daireme girdiğimde
silahlı kişiler etrafımızı sardı.
Korumayı yere yatırdılar,
onu gözlerimin önünde dövdüler,
bağladılar, sürükleyerek uzaklaştırdılar.
Silah susturucusu ensemdeyken ellerim kelepçelendi,
gözlerim bağlandı ve diz çökmeye zorlandım.
Bu başınıza geldiğinde,
düşünmeye ve dua etmeye vaktiniz yoktur.
Hayatım bir film şeridi gibi
gözlerimin önünden geçti.
O maskeli adamların
beni öldürmek için orada olmadığını uzun zaman sonra anladım
fakat bir yerlerdeki birileri onlara beni kaçırılmalarını emretmişti.
İnsanlıktan çıkarma süreci o gün orada başladı.
Artık eşyadan farksızdım.
Normalde bunun hakkında konuşmam,
ama o 317 günlük esaretin birazını sizinle paylaşmak istiyorum.
Yer altında bir hücrede tutuldum,
her gün 23 saat 45 dakika
tamamen karanlıktı
ve sonra korumalar gelirdi, normalde iki kişiydi.
Büyük bir parça ekmek,
bir kase çorba ve bir de mum getirirlerdi.
Mum 15 dakika yanardı,
15 dakikalık eşsiz aydınlık.
Sonra onu alırlardı ve ben karanlığa dönerdim.
Yatağıma metal kabloyla zincirlenmiştim.
Sadece dört küçük adım atabiliyordum.
Beşincinin hayalini kurardım hep.
Televizyon, radyo, gazete, konuşacak kimse yok.
Havlu, sabun, tuvalet kağıdı yoktu,
sadece iki metal kova; birisi su, diğeri atık için.
Gardiyanlar sadistleştiklerinde, sıkıldıklarında veya sarhoşken
gönül eğlendirmek için yalancı infaz yaptıklarını düşünebiliyor musunuz?
Yavaşça sinirlerim bozuluyordu.
Tecrit ve karanlığı anlatmak zor.
Hiçbir şeyi nasıl tarif edersiniz?
Akıllılık ve deliliğin arasındaki ince çizgide
ulaştığım yalnızlık anlatılamaz.
Karanlıkta, bazen hayali dama oynadım.
Siyah ile başlayıp,
beyaz ile devam edip,
karşı tarafı kandırmak için sonra yine siyaha dönerdim.
Artık dama oynamıyorum.
Ailem, iş arkadaşlarım, koruma ve Edik'in düşünceleriyle işkence ediliyorum.
Edik'e ne oldu bilmiyorum.
Düşünmemeye çalışıyordum.
Her tür fiziksel egzersiz yaparak
zamanımı geçirmeyi deniyordum.
Dua etmeyi, çeşitli hafıza oyunlarını denedim.
Fakat karanlık, normal olmayan imge ve düşünceler de yaratıyor.
Beyninizin bir tarafı direnmenizi, bağırmanızı, ağlamanızı
diğer tarafı ise susmanızı
ve kabullenmenizi istiyor.
Bu sürekli bir içsel tartışma, arabuluculuk yapacak kimse yok.
Bir gün gardiyanlardan birisi saldırgan bir şekilde bana gelip:
"Bugün yemek için diz çöküp yalvaracaksın." dedi.
İyi modumda değildim ve ona hakaret ettim.
Annesine ve atalarına da hakaret ettim.
Tepkisi makuldü: yemeğimi çöpe döktü.
Bir gün sonra yine aynı istekle geldi.
Aynı cevabı aldı,
ben de aynı sonuçla karşılaştım.
Dört gün sonra vücudum acı içindeydi.
Açlığın bu kadar acıttığını bilmezdim.
Gardiyanlar bir daha geldiğinde,
diz çöktüm,
yemek için yalvardım.
Teslimiyet bir mum almak için tek yoldu.
Kaçırıldıktan sonra,
farklı araba bagajlarında üç günlük yavaş bir yolculuk sonunda
Kuzey Osetya'dan Çeçenya'ya transfer edildim.
Varınca, Ruslan adında bir kişi tarafından
11 gün boyunce sorgulandım.
Usul hep aynıydı:
biraz ışık, 45 dakika.
Mahzene gelirdi,
gardiyanlara beni sandalyeye bağlamalarını söylerdi
ve müziği sonuna kadar açardı.
Sonra bağırarak sorular sorardı.
Bana bağırırdı. Beni döverdi.
Detaylarını size anlatmayacağım.
Anlayamadığım bir sürü soru vardı
ve anlamak istemediğim sorular da vardı.
Sorgunun süresi kaset süresi kadardı:
15 şarkı, 45 dakika.
Son şarkı için can atardım hep.
Bir gün, bir gece mahzende, ne olduğunu bilmiyorum,
kafamın üstünde bir çocuk ağlaması duydum.
Bir erkek çocuğu, iki ya da üç yaşlarında.
Ayak sesleri, kargaşa, koşan insanlar.
Bir gün sonra Ruslan geldiğinde,
ilk soruyu sormadan, ben ona sordum:
"Oğlun bugün nasıl, daha iyi mi?"
Ruslan şaşırmıştı.
Gardiyanların bana onun özel hayatıyla ilgili
bilgiler sızdırabileceği ihtimaline kızdı.
Oğlunun iyileşmesine yardımcı olabilecek yerel kliniklere ilaç sağlayan
sivil toplum örgütlerinden bahsettim.
Eğitim ve aileler hakkında konuştuk.
Bana çocuklarını anlattı.
Ben de ona kızlarımı anlattım.
Sonra o da silahlar, arabalar, kadınlar hakkında konuştu.
Ben de silahlar, arabalar ve kadınlar hakkında konuşmak zorunda kaldım.
Kasetteki son şarkı bitene kadar konuştuk.
Ruslan hayatımda gördüğüm en acımasız kişiydi.
Bana bir daha dokunmadı.
Başka sorular sormadı.
Artık bir eşya değildim.
İki gün sonra başka yere transfer edildim.
Orada bir gardiyan hiç alışılmadık bir şekilde geldi ve
çok nazik bir sesle dedi ki:
"Ailem Dağıstan'a yerleştirilirken
organizasyonunuzun sağladığı yardımdan
dolayı size teşekkür ederim."
Nasıl cevap verebilirdim?
Çok acı vericiydi. Karnıma bıçak saplanmış gibiydi.
O aileye yardım etme sebeplerimiz
ve o kişinin paralı asker olması düşüncesi ile
barışmam haftalarımı aldı.
Genç ve utangaçtı.
Yüzünü hiç görmedim.
Büyük ihtimalle iyi niyetli biriydi.
Fakat, o 15 saniye içinde
bana yaptığımız bütün fedakarlıkları
sorgulattı.
Ayrıca onların bizi nasıl gördüğünü düşündürdü.
Sonra, bizim neden orada olduğumuzu ve
ne yaptığımızı bildiklerini varsaydım.
Bu aslında varsayılacak bir durum değil.
Bunu neden yaptığımızı açıklamak kolay değil,
en yakınımızdaki kişilere bile.
Mükemmel değiliz, üstün değiliz,
dünyanın itfaiye örgütü değiliz,
süper kahraman değiliz,
savaşları durdurmuyoruz,
biliyoruz ki insani müdahale siyasi çözümün yerini tutamaz.
Yine de bu işi yapıyoruz çünkü bir hayat bir hayattır.
Bazen tek yarattığın fark budur.
Bir birey, bir aile, bir grup insan
ve bu önemlidir.
Bir tsunami, bir deprem ya da bir tayfun olduğunda,
dünyanın dört bir yanından gelen ve haftalarca hayatta kalanları arayan
kurtarma ekiplerini görürsünüz.
Neden? Kimse bunu sorgulamaz.
Her hayat önemlidir
veya her hayat önemli olmalıdır.
Bu durum mültecilere - çatışma sebebiyle yer değiştiren
ya da vatansız kişilere - yardım ettiğimizde de aynı.
Bir çok kişi tanıyorum ki
yoğun acılarla yüzleştikleri zaman
kendilerini güçsüz hisseder ve o noktada dururlar.
Çok yazık, halbuki yardım etmenin birçok değişik yolu var.
Biz o duygu ile durmuyoruz.
Yardım, koruma, konfor sağlamak için
elimizden geleni yapmaya çalışıyoruz.
Yapmak zorundayız.
Başka türlü yapamayız.
Bu bizim, ne bileyim, insan gibi hissetmemizi sağlıyor.
Bu serbest bırakıldığım günkü fotoğrafım.
Serbest bırakıldıktan aylar sonra zamanın Fransız Başbakanı ile görüştüm.
Bana söylediği ikinci şey:
"Kuzey Kafkasya'ya gitmen tamamen bir sorumsuzluktu.
Bize ne kadar problem yarattığını bilemezsin."
Kısa bir buluşma oldu.
(Gülüşmeler)
Bence tehlikedeki insanlara yardım etmek bir sorumluluk.
O savaşta, kimse durmak istemedi
ve böyle kişiler bugün de var.
İhtiyacı olanlara yardım ve koruma sağlamak
sadece bir insanlık davranışı değildi,
bu onlar için gerçekten fark yaratıyordu.
Neden o bunu anlayamıyor?
Deneme sorumluluğumuz var.
Şu kavramı daha önce de duydunuz: Koruma Sorumluluğu.
Sonuçlar farklı etkenlere bağlıdır.
Başarısız bile olabiliriz, fakat bundan daha kötüsü var;
yapabilecek iken denememek.
Eğer böyle bir işe giriştiyseniz,
hayatınız neşe ve üzüntü dolu olacak
çünkü yardım edemediğimiz,
koruyamadığımız, kurtaramadığımız birçok insan var.
Onlara benim hayaletim diyorum
ve onların acılarına yakından şahit olarak,
o acı sana da işliyor.
Birçok genç insani yardım çalışanının
ilk deneyimleri çok zor oluyor.
Çok zor durumlara tanık oluyorlar
fakat bunu değiştirmek için güçsüzler.
Bunu kabul etmeyi öğrenmek zorundalar
ve bunu zamanla pozitif enerjiye çevirmeliler.
Bu zor.
Birçoğu başaramaz,
başaranlar için ise buna benzer başka iş yok.
Her gün yarattığın farkı görebilirsin.
İnsani yardım çalışanları savaş alanlarında
veya savaş sonrası çevrelerde aldıkları riskin farkındalar.
Yine de hayatımız, işimiz artarak tehlikeli bir hal alıyor
ve hayatımızın kutsallığı yavaşça azalıyor.
Milenyumdan beri insani yardım çalışanlarına
yapılan saldırıların 3 katına çıktığını biliyor musunuz?
2013 yılı yeni rekorlar kırdı:
155 çalışma arkadaşımız öldürüldü,
171'i ağır yaralandı,
134'ü kaçırıldı.
Birçok yıkılmış hayat.
80'lerin sonuna doğru Somali'de başlayan sivil savaşa kadar
insani yardım çalışanları bazen
sivil zayiat dediğimiz şeyin kurbanı oldular.
Fakat genel olarak saldırıların hedefi biz değildik.
Bu durum değişti.
Şu resme bakın.
Bağdat, Ağustos 2003:
24 arkadaşımız öldürüldü.
BM mavi bayrağının ya da Kızıl Haç'ın
bizi koruduğu günler geride kaldı.
Suçlu gruplar ve bazı siyasi gruplar
son 20 yıldır birbirine karıştı
ve öyle melez bir hal aldı ki,
onlarla iletişim kurmamız imkansız.
İnsani değerler deneniyor, sorgulanıyor ve çoğu zaman görmezden geliniyor.
Fakat en önemlisi, adaleti aramayı bıraktık.
Görünüşe göre insani yardım çalışanlarına
yapılan saldırılar için bir sonuç yok.
Serbest bırakıldıktan sonra, adaleti aramamam söylendi.
Bir faydası olmazmış. Bana böyle söylendi.
Ayrıca, iş arkadaşlarının hayatını tehlikeye atarsın dediler.
Kaçırılmamla ilgisi olan üç kişinin
ceza almasını görmem yıllar sürdü
fakat bu bir istisnaydı.
1995 ve 1999 yılları arasında Çeçenya'da öldürülen ya da kaçırılan
insani yardım çalışanları için adalet yerini bulmamıştı.
Ve bu durum her yerde aynıydı.
Bu kabul edilemez.
Bu affedilemez.
Uluslararası hukukta, yardım çalışanlarına yapılan saldırılar savaş suçudur.
Bu suçlar cezasız bırakılmamalıdır.
Cezasız kalma döngüsünü durdurmalıyız.
Yardım çalışanlarına karşı yapılan saldırıların
insanlığa yapıldığını kabul etmeliyiz.
Bu beni çok öfkelendiriyor.
Yardım ettiğim mültecilere kıyasla şanslı olduğumu biliyorum.
Şehrimin tamamen tahrip edildiğini,
akrabalarımın gözümün önünde öldürüldüğünü,
ülkemin korumasız kaldığını görmek nasıldır bilmiyorum.
Diğer rehinelere nazaran şanslı olduğumu da biliyorum.
Olaylı salıverilmemden 4 gün önce, tutulduğum yerin yakınında
dört rehinenin başı kesilmiş.
Neden onlar?
Neden bugün buradayım?
Kolay bir cevap yok.
Akrabalarım, arkadaşlarım, tanımadığım kişiler
bana destek oldular.
Karanlıktan çıkmam için yıllarca yardım ettiler.
Herkes benim gibi ilgi görmüyordu.
Travmatik bir olaydan sonra kaç arkadaşım
kendi hayatını kurabildi?
Yakından tanıdığım 9 kişiyi sayabilirim.
Kaç arkadaşım eşine artık
hiç bir şey açıklayamadığı için
zorlu bir boşanma sürecinden geçti?
Sayamadım.
Böyle yaşamın bir bedeli var.
Rusya'da tüm savaş anıtlarının üzerinde şöyle yazar:
Rusça'da şöyle diyor.
"Hiç kimse unutulmadı, hiç bir şey unutulmadı."
Kaybettiğim arkadaşlarımı unutamam.
Hiç bir şeyi unutamam.
Onların bağlılığını hatırlamanız
ve insani yardım çalışanlarının daha iyi
korunmasını istemeniz için size çağrıda bulunuyorum.
Onların yaktığı umut ateşinin söndürülmesine izin vermeyelim.
İşkenceden sonra, iş arkadaşlarım bana sordular: "Neden devam ediyorsun?
Neden bu işi yapıyorsun?
Neden bu işe dönmek zorundasın?"
Cevabım basitti:
Eğer bıraksaydım,
bu beni kaçıranın kazandığı anlamına gelirdi.
Benim ruhumu ve insanlığımı
almış olurlardı.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)