Sizleri uzay aracı Rosetta'nın, destansı araştırmasına götürmek istiyorum:
bir kuyruklu yıldıza eşlik etmek ve üzerine keşif aracı indirmek.
Bu iki yıldır benim için bir tutkuydu.
Öncelikle size
Güneş Sistemi'nin kökeni hakkında bir şey açıklamam gerek.
4,5 milyar yıl önce, gaz ve
tozdan oluşan bir bulut vardı.
Bu bulutun ortasında, güneşimiz oluştu ve tutuştu.
Bu sırada, gezegenler, kuyruklu yıldız ve asteroit dediğimiz şeyler de şekillendi.
Sonra teoriye göre, Dünya şekillenmesinden az sonra
soğudu ve kuyruklu yıldızlar yoğun şekilde Dünya'ya çarptı
ve Dünya'ya suyu getirdiler.
Muhtemelen karmaşık organik maddeyi de Dünya'ya getirdiler
ve bu da yaşamın başlamasında tetikleyici rol oynamış olabilir.
Bunu, 2000 değil de 250 parçalı bir yapbozu
çözmek zorunda olmakla kıyaslayabilirsiniz.
Daha sonrasında, Jupiter ve Satürn gibi büyük gezegenler,
şu an bulundukları konumlarında değillerdi ve
yerçekimsel olarak etkileşip
tüm güneş sisteminin içini süpürüp geçtiler ve
şimdi kuyruklu yıldız dediğimiz
şeyler, Neptün'ün yörüngesinin ötesinde
bir cisimler kuşağı olan Kuiper Kuşağı'nı oluşturdu.
Bazen bu objeler birbirleri ile çarpışır,
ve yerçekimsel olarak yön değiştirir,
ve Jupiter'in yerçekimi onları tekrar Güneş sisteminin içine çeker
ve böylece gökyüzünde gördüğümüz kuyruklu yıldızlar olurlar.
Burada, not düşülmesi gereken önemli nokta,
bu kuyruklu yıldızların 4,5 milyar yıl boyunca,
güneş sisteminin dışında, değişmeden
güneş sisteminin dondurulmuş
versiyonları gibi durduklarıdır.
Gökyüzünde, bu şekilde gözüküyorlar.
Onları kuyruklarıyla tanıyoruz.
Aslında 2 tane kuyruk var.
Biri güneş rüzgarıyla sürüklenen toz kuyruk,
Diğeri güneş sistemindeki manyetik alanı takip eden
yüklü parçacıklardan oluşan iyon kuyruk.
Buradaki yıldız bulutu,
ve sonra nüve, çok küçük olduğundan görmesi zor.
Bu arada, Rosetta'nın durumunda, uzay aracının
bu merkez pikselde bulunduğunu unutmayın.
Kuyruklu yıldızdan sadece 20, 30, 40 kilometre uzaktayız.
Şimdi neleri aklımızda tutmamız gerek?
Kuyruklu yıldızlar güneş sistemimizin oluştuğu orijinal materyali içerir.
Bu yüzden de dünyanın ve yaşamın
başlangıcında var olan bileşenleri çalışmak için idealler.
Ayrıca kuyruklu yıldızların, yaşamın
başlangıcını tetikleyen elementleri getirdiği de düşünülmektedir.
1983'de, ESA (Avrupa Uzay Ajansı), içerdiği görevlerden biri
bir kuyruklu yıldız misyonu olacak, uzun vadeli Horizon 2000 programını kurdu.
Paralelinde ufak bir kuyruk yıldız görevi için gördüğünüz Giotto fırlatıldı ve 86'da
diğer uzay araçlarından bir armada ile Halley kuyruklu yıldızının yanından geçti
Bu misyonun sonuçları şunu kanıtlamış oldu kuyruklu yıldızlar
güneş sistemini anlayabilmek için çalışılabilecek ideal cisimlerdi.
Böylece, Rosetta misyonu 1993' de onaylandı,
ilk planda 2003 yılında fırlatılması gerekiyordu
ama Ariane roketi ile ilgili bir sorun oluştu.
Ama halkla ilişkiler bölümümüz çoktan coşkuyla gidip üstünde
yanlış kuyruklu yıldız isimleri olan 1000 adet
mavi Delft porselen tabak yaptırmıştı bile.
O günden beri hiç porselen almadım. En azından böyle bir artısı oldu.
(Kahkahalar)
Sorun çözüldükten sonra,
2004'de yeni seçilen
Churyumov-Gerasimenko kuyruklu yıldızı için dünyadan ayrıldık.
Bu kuyruklu yıldız özenle seçilmeliydi
Çünkü A: ulaşabilir olmalıydı
ve B: güneş sisteminde çok uzun süre bulunmuş olmamalıydı.
Bu seçtiğimiz kuyruklu yıldız 1959'dan beri güneş sistemindeydi.
Bu ilk kez Jupiter tarafından saptırılıp değişmeye
başlamasına yetecek kadar güneşe yaklaştığı tarihti.
Epeyce genç bir kuyruklu yıldızdı.
Rosetta bir çok tarihi ilke imza attı.
Bir kuyruklu yıldız yörüngesine oturup,
güneş sistemi boyunca tam bir turuna eşlik eden ilk uydu oldu,
Ağustosta güneşe en yakın mesafeye ulaştı
ve sonra tekrar dışa doğru devam etti.
Bir kuyruklu yıldıza ilk inişi gerçekleştirdi.
Aslında kuyruklu yıldızın yörüngesinde dönmeyi normalde yapılmayan
bir şeyi yaparak başardık.
Normalde, gökyüzüne bakarsın nereyi gösterdiğini, nerede olduğunu bilirsin.
Ama bu durum için bu yeterli değildi.
Kuyruklu yıldız üstündeki işaretlere baka baka dolaştık
Yapıları tanıdık, kaya parçalarını, kraterleri ve
bu şekilde kuyruklu yıldıza göre nerede olduğumuzu anladık.
Tabi birde, güneş hücreleri kullanarak, Jüpiter'in yörüngesinin ötesine geçebilen
ilk uydu oldu.
Kulağa aslında olduğundan daha destansı geliyor
çünkü radyoizotop termal jeneratör kullanmak için gereken teknoloji o sırada
Avrupa'da mevcut değildi yani başka çare yoktu aslında.
Ama bu güneş panelleri büyüktü.
Bu sadece bir kanat ve bu insanlar özellikle ufak seçilmiş değiller.
Sizin benim gibi insanlar.
(Kahkahalar)
Bu kanatlardan iki tane var, 65 metrekare.
Sonrasında tabi, kuyruklu yıldıza ulaşınca
65 metrekarelik yelkenlerin gaz çıkaran bir cismin yakınlarında
çok da kullanışlı bir seçim olmadığını anlıyorsunuz.
Peki, kuyruklu yıldıza nasıl ulaştık?
Rosetta'nın bilimsel amaçları için, çok uzaklara gitmek durumundaydık,
dünyanın güneşe uzaklığının dört katı bir uzaklık
ve bunu yakıtla yapabileceğimizden çok daha yüksek vektörel hızla yaptık çünkü
yakıt kullansaydık, aracın ağırlığının 6 katı kadar yakıt koymamız gerekecekti.
Peki bu nasıl yapıldı?
Yerçekimsel geçişlerle, sapan etkisini kullanarak
bir gezegenin yanından, oldukça düşük irtifada geçiyorsunuz,
bir kaç bin kilometre kadar
ve o gezegenin güneş etrafındaki vektörel hızını bedavaya kazanmış oluyorsunuz.
Bunu bir kaç kez yaptık.
Dünya ile, Mars ile, yine Dünya ile ikinci kez,
iki asteroitin de yanından geçtik, Lutetia ve Steins.
Sonra 2011'de, güneşten o kadar uzaklaştık ki aracın bir sorunu olsa
artık kurtaracak bir şey yapamayacağımız kadar.
Bu yüzden hibernasyona geçtik.
Tek bir saat hariç her şey kapatıldı.
Beyazla gösterilmiş uçuş yörüngesini ve nasıl işlediğini görüyorsunuz.
Başlangıç çemberimizi görüyorsunuz,
beyaz çizgili olan, sonra gittikçe daha da elipsleşti
ve sonunda Mayıs 2014'de kuyruklu yıldıza
yaklaştık ve randevu manevralarına başladık.
Giderken, Dünya'nın yanından geçtik ve kameraları test etmek için resimler çektik
Bu, Ay'ın Dünya'ya doğuşu.
bu şimdi selfie dediklerimizden,
ki o zamanlar böyle bir kelime yoktu. (Kahkahalar)
Bu Mars'ta. CIVA kamerasıyla çekildi.
Bu iniş aracındaki kameralardan biri,
tam güneş panellerinin altından bakıyor,
Mars gezegenini ve uzakta güneş panellerini görüyorsunuz.
Ocak 2014'de, hibernasyondan çıktıktan sonra
Mayıs'ta kuyruklu yıldızla
2 milyon kilometrelik bir mesafeye varmaya başladık.
Ancak aracın vektörel hızı çok yüksekti, saatte 2800 kilometre
gidiyorduk, kuyruklu yıldızdan hızlıydık, bu yüzden frenlemek zorunda kaldık.
Sekiz manevra yapmamız gerekti,
görüyorsunuz bazıları gerçekten büyük.
İlk seferde, saat başı bir kaç yüz kilometre ile başladık,
yedi saatlik bir süreçti ve
218 kilo yakıt harcandı.
Bu yedi saat ayrıca çok sinir bozucu bir süreydi çünkü 2007'de
Rosetta'nın tahrik sisteminde bir kaçak olmuştu ve
bir kolu kapatmak durumunda kalmıştık
yani sistem, aslında bunu yapabilecek şekilde veya
amaçla tasarlanmadığı bir basınçta çalışıyordu.
Kuyruklu yıldızın civarına geldiğimizde, gördüğümüz ilk görüntüler bunlardı
kuyruklu yıldızın gerçek rotasyon periyodu aslında
12 buçuk saattir bu hızlandırılmış hali.
Ama herhalde uçuş dinamiği mühendislerimizin neden
inişin zor olacağını düşündüklerini anlamışsınızdır.
(Kahkahalar)
Kolayca inebileceğimiz, yumrumtrak
bir şey bulmayı ümit ediyorduk ama işte...
Ama bir umudumuz daha vardı: tamamen düz olma ihtimali.
Hayır. Bu hayalimiz de suya düştü. (Kahkahalar)
Kısacası, şu artık kaçınılmazdı: bu cismi bulabildiğimiz
her detayıyla tamamen haritalayacaktık.
Çünkü 500 metre çapında ve düz bir alan bulmamız lazımdı.
Niye 500 metre? Bu sondanın inişi için hesaplanmış yaklaşık bir değerdi.
Neyse, bu işlemi yaptık ve kuyruklu yıldızın haritasını çıkardık.
Fotoklinometri denilen bir teknik kullandık.
Güneşin düşürdüğü gölgeleri kullanıyorsunuz.
Gördüğünüz taş kuyruklu yıldızın yüzeyinde duruyor ve
yukarıdan güneş vuruyor.
Gölgeden doğru, aklımızla,
anında kayanın şeklini kabaca belirleyebiliyoruz.
Bunu bir bilgisayarda programlayıp,
tüm kuyruklu yıldızı tarayıp haritasını çıkarabilirsiniz.
Bunu yapmak için Ağustos'da, bazı özel yörüngelerde uçuşlar yaptık.
İlki, kenarı 100 kilometre olan bir üçgen,
100 kilometrelik mesafede,
bütün bu şeyi 50 kilometrede de tekrarladık.
Kuyruklu yıldızı tüm açılardan görmüş olduk,
ve bütün cismin haritasını çıkarmak için bu tekniği kullandık.
Bunu iniş alanını seçme aşaması takip etti.
Kuyruklu yıldızın haritasını çıkarmamızdan, iniş alanının kesin
belirlenmesine kadar geçen süre 60 gündü.
Daha fazla zamanımız yoktu.
Bir fikir vermesi açısından, ortalama bir
Mars misyonunda, 'Nereye gidelim?' sorusuna cevap bulmak
yüzlerce bilim adamının yıllarını alır.
Bizim 60 günümüz vardı, o kadar.
Nihayetinde, iniş alanını belirledik
ve Rosetta'nın Philae'yi fırlatması için emirler hazırlandı.
Bu şöyle oluyor, Rosetta'nın tam olarak doğru noktada durması ve
kuyruklu yıldızı hedeflemesi gerekiyor çünkü sonda pasif.
Sonra sonda dışarı itiliyor ve kuyruklu yıldıza doğru hareket ediyor.
Philae ayrılırken kameralarının
onu tam olarak görebilmesi ve haberleşmeyi sağlayabilmek için
Rosetta'nın dönmesi gerekiyordu.
İniş yolu toplam yedi saat sürdü.
Şimdi basit bir hesap yapalım:
Rosetta'nın vektörel hızı, saniyede bir santimetre sapıyorsa
ve 7 saat 25000 saniyeyse,
bu kuyruklu yıldızı 252 metre kaçırmak demek.
Bu yüzden, Dünya'dan 500 milyon kilometre uzakta,
Rosetta'nın vektörel hızını saniyede bir santimden
ve uzayda bulunduğu noktayı 100 metreden
daha net şekilde bilmemiz gerekiyordu.
Kolay bir şey değil.
Şimdi size kullandığımız bilim ve aletlerle ilgili bir kaç şey anlatayım.
Tüm aletlerin bütün detaylarıyla sıkmayacağım sizi
ama bu nokta önemli.
Gaz kokusunu alabiliriz, toz partiküllerininin şeklini,
bileşimlerini ölçebiliriz,
manyetometreler falan, her şey var.
Bu Rosetta'nın bulunduğu pozisyondaki gaz yoğunluğunu
ölçen bir aletten çıkan sonuçlar,
bu, kuyruklu yıldızı terk eden gaz.
Alttaki grafik, geçen yılın Eylül ayından.
Kendi içinde uzun vadede varyasyon göstermesi şaşırtıcı değil
ama şu keskin uç noktalara bakın.
Bu bir kuyruklu yıldız günü.
Güneşin, gaz buharlaşması üzerindeki etkisini ve
kuyruklu yıldızın döndüğünü görebiliyorsunuz.
İçinden bir sürü şey çıkan
bir nokta var, bu nokta güneşin altındayken
ısınıyor, arka tarafta kaldığında ise soğuyor.
Bu yoğunluk dalgalanmalarını görebiliyoruz.
Bunlar şimdiden ölçtüğümüz
gazlar ve organik bileşikler.
Gördüğünüz gibi etkileyici bir liste,
ve liste aslında bundan çok ama çok daha uzun
çünkü yapılacak daha bir sürü ölçüm var.
Aslında şu an Houston'da bir konferans var ve
bu sonuçlardan bir çoğu orada sunulmakta.
Toz partiküllerini de ölçtük.
Şimdi bu size çok da etkileyici gelmeyebilir tabi ama
bilim adamları bunu gördüklerinde çok heyecanlandılar.
İki toz partikülü:
sağdakine Boris diyorlar ve analiz edebilmek için
tantalla muamele ettiler.
Magnezyum ve sodyum bulundu.
Bunun anlamı şu, bu konsantrasyonlar, bu iki materyalin
güneş sistemi şekillendiği zamanki konsantrasyonları.
Böylece, gezegen oluştuğunda ortamda
hangi materyaller vardı öğreniyoruz.
Tabi ki, önemli unsurlardan biri de görüntüleme.
Bu Rosetta'nın kameralarından biri, OSIRIS kamerasından bir resim,
bu sene ocağın 23'ünde
Science dergisinin kapağına çıktı.
Kimse bu cismin böyle görüneceğini beklemiyordu.
Kayalar, taşlar,-- başka bir şeydense Yosemite Parkı'ndaki
Yarım Kubbe'ye daha çok benziyor.
Şuna benzer şeyler de gördük:
kum tepecikleri, ve sağ tarafta rüzgar dalgalanmalarının gölgeleri.
Bu tip şeyleri Mars'tan biliyoruz zaten ama, bu kuyruklu yıldızın atmosferi yok
yani kumda rüzgar dalgalanması gölgesi olması biraz zor.
Sebebi bölgesel gaz çıkışı veya yükselip
tekrar inen şeyler olabilir.
Şu an bilemiyoruz, araştırılacak çok şey var.
Burada, aynı resimden iki tane görüyorsunuz
Sol taraftakinde ortada bir çukur görüyorsunuz
Sağdakinde ise, dikkatle bakarsanız
o çukurdan gelen üç püskürme görülüyor.
Bu kuyruklu yıldızın aktivitesi.
Görülüyor ki, bu püskürmelerin altındaki kısım aktif bölgelerin bulunduğu
ve materyalin uzaya doğru buharlaştığı yer.
Burada, kuyruklu yıldızın boyun kısmında ilginç bir yarık görüyorsunuz.
Sağ kenarda.
Bir kilometre uzunluğunda ve iki buçuk metre genişliğinde.
Bazı insanlar diyor ki,
güneşe yaklaştığımızda
kuyruklu yıldız ikiye ayrılabilir
biz de hangi yarısını seçeceğimize
karar vermek zorunda kalırız.
Burada yine sonda -- bir sürü alet
yere saplanıp, kazabilen şeyler falan hariç çoğu Rosetta'dakilerle benzer
çünkü uzayda bulduğunuz şeylerle kuyruklu yıldızda
bulduğunuz şeyleri karşılaştırmak istiyorsunuz.
Bunlara referans değeri ölçümleri deniyor.
Bunlar inişteki düşüşünün görüntüleri
OSIRIS kamerası tarafından çekildiler.
Sondanın Rosetta'dan daha ve daha uzaklaştığını görüyorsunuz.
Sağ yukarıda, sondanın çektiği bir resim var,
kuyruklu yıldızın yüzeyinden 60 metre yüksekten çekilmiş.
Oradaki kaya parçası 10 metre falan.
Bu kuyruklu yıldıza inmeden önce çektiğimiz son resimlerden biri.
Burada bütün seriyi tekrar görüyoruz ama farklı bir açıdan
ve sol alttan ortaya doğru sondayı kuyruklu yıldız yüzeyi üstünde
yol alırken gösteren büyütülmüş üç kare var.
En üstte de, inişin bir öncesi/sonrası resmi var.
'Sonrası' resminin tek sorunu, sondanın görünmemesi.
Ama aslında dikkatli bakarsanız, resmin sağ tarafında
sondanın orada olduğunu ama sıçradığını görürsünüz.
Tekrar yüzeyden ayrılmış.
Komik bir not düşeyim bu noktada,
ilk planda Rosetta'nın sıçrayabilen bir sondası olacağı tasarlanmıştı ama
bu fikirden vazgeçildi çünkü çok pahalıya malolacaktı.
Biz bunu unuttuk ama demek ki sonda unutmamış.
(Kahkahalar)
İlk sıçrama sırasında, manyetometrelerden alınan
sonuçları görüyorsunuz burada, üç eksenden, x,y ve z.
Yarısına doğru kırmızı bir çizgi görüyorsunuz.
Bu kırmızı çizgide, bir değişim var.
Olan şu, ilk sıçrama sırasında, sondanın bir ayağı
bir yerlerde, bir kraterin kenarına çarptı ve bu
sondanın dönme hızını değiştirdi.
Olduğumuz yerde olduğumuz
için oldukça şanslıydık yani.
Bu Rosetta'nın sembolleşmiş resimlerinden biri.
İnsan yapısı bir nesne, sondanın bir ayağı,
bir kuyruklu yıldızın üstünde duruyor.
Bence bu, gördüğüm uzay bilimi resimleri arasında gelmiş geçmiş en iyilerden biri.
(Alkışlar)
Hala yapmamız gereken şeylerden biri, sondayı bulmak.
Buradaki mavi bölge, olduğunu tahmin ettiğimiz yer.
Henüz bulamadık ama aramalar da
sondayı tekrar çalışır hale getirme çabalarımız da devam ediyor.
Her gün dinliyoruz,
ve umuyoruz ki bugünlerle Nisan arasında bir yerde
sonda tekrar uyanacak.
Kuyruklu yıldızda bulduğumuz bulgular:
Bu şey suda yüzebilir.
Suyun yoğunluğunun yarısına sahip.
Çok büyük bir kaya gibi gözüküyor ama değil.
Haziran, Temmuz, Ağustos'ta gördüğümüz aktivite artışı
dört kat büyüklüğe sahip bir artıştı.
Güneşe geldiğimiz zaman,
saniyede 100 kilo kuyruklu yıldızdan ayrılıyor olacak
gaz, toz, falan.
Bu günde 100 milyon kilo eder.
Ve son olarak, iniş günü.
Hiçbir zaman unutamayacağım, tam bir çılgınlık, Almanya'da 250 TV ekibi.
BBC benimle röportaj yapıyordu, diğer bir
TV ekibi ise bütün gün beni takip edip,
ben röportaj verirken kayda alıyordu
Bütün gün böyle devam etti.
Discovery Channel ekibi,
beni kontrol odasından çıkarken yakaladı
ve doğru soruyu sordu.
Ve dostlarım, göz yaşlarına boğuldum hala da öyle hissediyorum.
Bir buçuk ay boyunca,
iniş gününü düşürken ağlamadan duramadım.
ve hala da bu duygudayım.
Kuyruklu yıldızın bu resmi ile, sizlerden ayrılıyorum.
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)