Sự bùng nổ của quá trình đô thị hóa
trong sự phát triển kinh tế những năm qua
cũng gây ra những hậu quả nghiêm trọng
như sự lan rộng của khu ổ chuột
ở nhiều nơi trên thế giới
Sự phân cực ở những vùng siêu giàu
được bao quanh bởi các khu nghèo đói
và bất bình đẳng kinh tế xã hội
là trung tâm của khủng hoảng đô thị ngày nay.
Nhưng tôi muốn bắt đầu bài nói
bằng giả thuyết rằng cuộc khủng hoảng này
không chỉ về kinh tế hay môi trường
mà là cuộc khủng hoảng văn hóa
một cuộc khủng hoảng các thể chế
không thể nghĩ đến thay đổi những cách ngu ngốc
mà ta đang theo đuổi,
không thể ngăn chặn tiến trình đô thị hóa ích kỷ
với cơn khát dầu mỏ
đeo bám các thành phố tiêu dùng
từ Nam California cho đến New York, Dubai.
Tôi chỉ muốn chia sẻ với các bạn suy nghĩ
về tương lai của thành phố ngày nay
ít phụ thuộc vào những tòa nhà cao tầng
mà trên thực tế, phụ thuộc nhiều hơn
vào sự tái cấu trúc nền tảng của những mối quan hệ kinh tế xã hội
và những ý tưởng hay nhất trong việc
định hình thành phố tương lai
sẽ không đến từ những khu vực giàu có và thừa thãi,
mà từ những nơi tranh chấp và thiếu thốn
Một sự sáng tạo lúc nguy cấp có thể buộc ta
phải tái hình dung về phát triển đô thị ngày nay.
Hãy để tôi minh họa điều đó
bằng cách hiểu hoặc nhìn nhận những mâu thuẫn
như một cách nuôi dưỡng sự sáng tạo, khi tôi giới thiệu vắn tắt
về biên giới Tijuana-San Diego, nơi thực nghiệm,
và suy xét lại công việc kiến trúc sư của tôi.
Đây là bức tường, bức tường biên giới
ngăn cách San Diego và Tijuana
Châu Mỹ La tinh và nước Mỹ,
một biểu tượng thực thể
của chính sách loai trừ lẫn nhau,
đã làm kéo dài sự phân chia
các cộng đồng, khu phực pháp lý
và nguồn tài nguyên trên toàn thế giới.
Trong khu vực biên giới này, chúng tôi tìm thấy
những bất động sản giá trị nhất thế giới
một số ở rìa San Diego,
và chỉ cách đó 20 phút,
là những dân cư nghèo nhất châu Mỹ La tinh.
Mặc dù 2 thành phố này có cùng dân số,
San Diego đã tăng trưởng gấp 6 lần so với Tijuana
trong vài thập niên qua
ngay lập tức, chúng tôi phải đương đầu với
những căng thẳng và xung đột
giữa sự mở rộng và mật độ dân số,
là trọng tâm của cuộc thảo luận ngày hôm nay
về tính bền vững của môi trường.
Trong những năm qua, tôi đã luôn cho rằng
những khu ổ chuột ở Tijuana có thể ẩn chứa nhiều bài học
cho sự bành trướng của San Diego
khi xét đến tính bền vững của kinh tế xã hội,
nên chúng ta cần chú ý và học hỏi
từ những cộng đồng người nhập cư
ở cả 2 bên biên giới
để có thể hiểu được quy trình "không chính quy"
của đô thị hóa.
"Không chính quy" nghĩa là gì?
Tôi chỉ đang nói về
tính tất yếu trong việc thích nghi các tập tục xã hội
cho phép các cộng đồng nhập cư
vượt lên những công thức áp đặt của chính trị và kinh tế
trong quá trình đô thị hóa.
Tôi đang nói về sự thông minh sáng tạo
của quá trình đảo ngược từ dưới lên,
được thể hiện trong những khu ổ chuột ở Tijuana,
tự xây nên mình, từ rác thải của San Diego,
hoặc trong những cộng đồng nhập cư ở Nam California,
đang có những cải tiến
trong vài thập kỷ qua.
Tôi cảm thấy thích thú như một người nghệ sĩ
trong việc đo lường, quan sát
những dòng di chuyển qua biên giới
ở khu vực này,
một hướng từ nam ra bắc
là dòng nhập cư vào nước Mỹ,
và từ bắc vào nam, dòng chảy của rác thải,
từ nam California vào Tijuana.
Tôi đang nói đến việc tái sử dụng
những ngôi nhà gỗ hậu chiến
được những nhà thầu Mexcio mang đến biên giới
khi những chủ xây dựng Mỹ loại bỏ chúng
để xây những tòa nhà cao hơn
ở khu ngoại ô trong vài thập niên qua.
Đây là những ngội nhà chờ được vượt biên.
Không chỉ có người vượt biên
mà cả một phần thành phố cũng thế,
khi những ngôi nhà này được đặt trên những khung thép,
làm tầng một trở thành tầng hai,
chứa được nhiều người hơn,
cùng với một việc kinh doanh nhỏ.
Các lớp không gian và kinh tế này
rất đáng chú ý.
Nhưng không chỉ nhà, cả gạch vụn
cũng di chuyển từ San Diego đến Tijuana.
Có lẽ nhiều người ở đây đã nhìn thấy lốp cao su
sử dụng ở khu ổ chuột để xây tường chắn.
Nhưng hãy nhìn vào những gì người ta đã làm
trong tình hình kinh tế xã hội khó khăn.
Họ đã tìm ra cách bóc lốp xe,
xâu chúng và khâu lại với nhau,
để xây một tường chắn hiệu quả hơn.
Hoặc những cửa gara được mang đến
từ San Diego bằng xe tải
để trở thành tường bao của những nhà cấp cứu
trong nhiều khu ổ chuột
xung quanh các rìa Tijuana.
Là một kiến trúc sư,
tôi rất thích thú khi chứng kiến
sự thông minh sáng tạo này,
Tôi cũng muốn mình thực tế,
không lãng mạn hóa đói nghèo.
Tôi chỉ muốn nói rằng
quá trình đô thị hóa "không chính quy" này
không phải chỉ là hình ảnh của tạm thời,
mà sự không chính quy ở đây
thực sự là tập hợp các quy trình chính trị và kinh tế xã hội
mà chúng ta, những nghệ sĩ có thể diễn giải là
quá trình đô thị hóa đảo ngược
đã xảy ra.
Nhìn ở đây, các tòa nhà không quan trọng
vẻ bề ngoài,
mà thực tế, quan trọng vì mục đích sử dụng của chúng.
Chúng được trình hiện khi biến đổi qua thời gian
khi các cộng đồng thương thảo
về không gian, ranh giới và các nguồn tài nguyên.
Vậy khi dòng chất thải đi về phương Nam,
con người đi về phương Bắc để kiếm tiền,
và hầu hết nghiên cứu của tôi là về
ảnh hưởng của nhập cư
đến sự thay đổi trong tính đồng nhất
của các khu dân cư ở Mỹ,
đặc biệt là ở San Diego.
Tôi đang nói về cách điều này bắt đầu cho thấy
rằng tương lai của Nam California
phụ thuộc vào sự thay đổi
của đô thị hóa trên diện rộng
với những chương trình nhỏ
về kinh tế và xã hội.
Tôi đang đề cập đến cách dân nhập cư
lúc đến những khu dân cư,
họ bắt đầu thay đổi một chiều
của đất đai và tài sản
vào nhiều hệ thống tổ hợp mang tính kinh tế, xã hội hơn,
khi họ bắt đầu mở một ga-ra với mô hình kinh tế tự phát,
hoặc khi xây nhà dưỡng lão "chui"
nhằm hỗ trợ gia đình đông người.
Doanh nghiệp kinh tế xã hội này
nằm trong các khu dân cư này
thực sự bắt đầu cho ta cách diễn giải
mới mẻ, toàn diện và hợp tình hơn.
về các chính sách sử dụng đất.
Vì thế nhiều câu chuyện sinh ra từ những động lực
trong thay đổi không gian này,
như "Đức Phật đại chúng"
kể câu chuyện về một ngôi nhà nhỏ,
tự cứu lấy mình, nó không đi đến Mexico,
nhưng cuối cùng được thay đổi
thành ngôi đền Phật giáo
và trong việc làm này,
ngôi nhà nhỏ thay đổi hay lột xác
từ một cá thể đơn độc
thành một nền tảng nhỏ hay vi mô
mang tính kinh tế, xã hội và văn hóa bên trong khu dân cư.
Vì thế, khu dân cư hành động, tôi gọi chúng như thế,
thực sự trở thành nguồn cảm hứng
để hình dung cách hiểu khác về công dân,
không mấy thuộc về
nhà nước sở tại,
nhưng lại duy trì các khái niệm về công dân
như một hành động sáng tạo
tái tổ chức lại phương thức mang tính thể chế
trong các nơi của thành phố.
Là một nghệ sĩ, tôi yêu thích
hình ảnh thị giác về quyền công dân,
quy tụ nhiều giai thoại, các câu chuyện đô thị,
để diễn giải về mối quan hệ
giữa tiến bộ xã hội và không gian.
Đây là câu chuyện về một nhóm vị thành niên
vào một đêm cách đây mấy tháng,
đã quyết định xâm lấn không gian này dưới đường cao tốc
để bắt đầu xây dựng công viên trượt băng của riêng mình.
Với xẻng trong tay, họ bắt đầu đào.
Hai tuần sau, cảnh sát bắt họ ngừng lại.
Họ rào khu ấy,
và những đứa trẻ ấy bị đuổi ra,
nhưng chúng quyết định đấu tranh
không phải bằng các biển hiệu hay khẩu hiệu
mà bằng cách chỉ trích.
Đầu tiên, chúng thừa nhận
thẩm quyền chính trị
được ghi trên khu đất trống ấy.
Chúng nhận ra mình đã may mắn
vì không đào
trong lãnh thổ Caltrans.
Caltrans là cơ quan nhà nước cai quản đường cao tốc,
vì rất khó để đàm phán với họ.
Chúng nói mình may mắn vì bắt đầu
đào dưới đường cao tốc
của thành phố tự trị.
Chúng cũng may mắn, như chúng nói
vì chúng bắt đầu đào
trong thẩm quyền của Tam giác Bermuda
nằm giữa nhà chức trách cảng biển, cảng hàng không
hai thành phố và hội đồng xét duyệt.
Tất cả những dòng đỏ đều là
các thể chế chính trị vô hình được ghi
trên chỗ trống còn lại đó.
Với hiểu biết này, bọn trẻ
những tay trượt ván, đối đấu với thành phố.
Chúng đến văn phòng luật sư thành phố.
Vị luật sư nói
nhằm tiếp tục dàn xếp,
phải lập tổ chức phi chính phủ (NGO),
và dĩ nhiên, chúng không biết NGO là gì
nên phải nói chuyện với bạn bè ở Seattle,
những người có kinh nghiệm tương tự.
Và chúng bắt đầu nhận ra sự cần thiết
của việc tự thành lập, thậm chí sâu rộng hơn,
và bắt đầu gây quỹ, tổ chức ngân sách,
để ý thức được tất cả các kiến thức
được nhúng vào trong mã đô thị ở San Diego
để họ có thể bắt đầu định nghĩa lại
ý nghĩa của không gian công cộng trong thành phố,
mở rộng tới các lĩnh vực khác.
Cuối cùng, bọn trẻ đã thắng
bằng chứng cớ đó và chúng có thể
xây dựng công viên trượt ván của mình
dưới đường cao tốc.
Với nhiều người, câu chuyện này
có vẻ tầm thường hoặc ngây thơ.
Nhưng với tôi, một kiến trúc sư,
nó là câu chuyện nền tảng,
dạy tôi rằng,
cộng đồng vi mô này
– không chỉ thiết kế nên loại không gian công cộng khác
mà còn thiết kế nên phương thức kinh tế xã hội,
một điều cần được in vào không gian ấy
vì sự bền vững lâu dài của nó.
Chúng cũng dạy tôi
cũng giống như các cộng đồng nhập cư
ở hai bên biên giới,
chúng tham gia vào cuộc xung đột bằng một công cụ sáng tạo
vì chúng phải tạo ra một phương pháp
cho phép tái tổ chức lại tài nguyên
và chính sách của thành phố.
Trong đó, hành động
phi chính thống
dội ngược từ dưới rồi vọt lên
đã biến đổi chính sách từ trên xuống dưới.
Bây giờ từ hành trình từ dưới lên
đến sự biến đổi từ trên xuống
chính là nơi mang đến tia hy vọng cho hôm nay.
Và tôi đang nghĩ làm thế nào những sự thay đổi khiêm tốn này
với không gian, với chính sách
ở nhiều nơi trên thế giới
chủ yếu là nhờ sự nhanh chóng
của trí tưởng tượng tập thế
như các cộng đồng này
tái hình dung mô hình chính quyền,
tổ chức xã hội, và cở sở hạ tầng
thực sự là trung tâm
của sự hình thành
chính sách dân chủ mới của đô thị.
Chính nó có thể trở thành khuôn khổ
cho việc sinh ra
công bằng kinh tế xã hội trong thành phố.
Tôi muốn nói điều này và nhấn mạnh nó
bởi vì đây là cách duy nhất tôi thấy,
có thể cho phép chúng ta di chuyển
từ đô thị hóa tiêu dùng
sang các vùng dân cư sản xuất.
Xin cảm ơn.
(Vỗ tay)