¿Hablas español? Parlez-vous français? 你会说中文吗？
Agar siz "si", "oui" yoki "是的" deb javob bergan bo'lsangiz va siz buni inglizchada
ko'rayotgan bo'lsangiz, siz ko'pchilik bilinguallar va poliglotlar qatoridasiz.
Siz sayohat qilish oson bo'lishi yoki filmlarni
subtitrsiz ko'ra olishdan tashqari,
ikki yoki undan ko'proq tilni bilishingiz miyangizning
o'zgacha ishlashi va monolingual do'stlar- ingizga nisbatan farq qilishini bildiradi.
Xo'sh, "tilni egallsh" degani aslida nimani anglatadi?
Tilni bilishni odatda ikkita belgiga ko'ra baholashadi: og'zaki va
yozma, va ikkita passiv belgilar: nutqni
eshitib tushunish va o'qib tushunish. Balansga ega bilingual
insonda yuqoridagi ko'rsatkichlari
ikki tilda ham bir xil bo'ladi.
Lekin dunyoda ikkita tilni teng bo'lmagan proporsiyalarda
ishlatadigan va biladigan bilinguallar ko'proq.
Tilni egallash sharoyitiga qarab
bilinguallarni uch turga ajratish mumkin.
Masalan, Gabrielladan boshlasak,
Uning oilasi AQSHdan Peruga ko'chganida u ikki yoshda edi.
Gabriella — haqiqiy bilingual,
ya'ni u bir vaqtning o'zida ikkita tilni o'zlashtiradi
Tushunchalarni bir xil o'zlashtirib boradi.
U ham ispancha, ham inglizcha o'rganadi,
dunyoni endi-endi o'rganish davomida.
Uning akasi esa, o'smir bo'lgani uchun
aralash bilingual bo'lib ulg'ayadi.
Ular ongida ikki xil tushunchalar mavjud,
ya'ni ingliz tilidan maktabda foydalansa,
uyda va o'rtoqlari bilan ispan tilida gaplashadi.
Uning ota-onalarida esa, subordinativ bilingvizm shakllanadi, ya'ni ular
chet tilini o'z ona tili orqali,
solishtirib o'rganishgan.
Barcha tipdagi bilingualla ham tilni egallashi mumkin.
Va talaffuzi, urg'ularining farqlanishiga qaramay,
tinglovchi bilinguallarni turi bo'yicha ajratib olishi qiyin.
Neyrovizualizatsiyaning so'nggi yutuqlari shundan iboratki,
til o'rganishning ayrim aspektlari
bilingualning miyasiga ham ta'sir qilar ekan.
Hammaga ma'lumki, mantiqiy jarayonlarda
miyaning chap yarimshari ko'proq aktiv bo'ladi.
O'ng yarimshar esa his-tuyg'ular yoki sotsial jarayonlarda
ko'proq aktiv holatda bo'ladi.
Til esa bu ikki xil jarayonga ham tegishli hisoblanib,
yarimsharlararo assimetriya yil sayin rivojlanishi
olimlarni senzitiv period gipotezasiga olib keldi.
Gipotezaga ko'ra, bolalar tillarni
oson o'rganishadi, ularning endi
rivojlanayotgan miyasi egiluvchan bo'lganligi til o'rganish
jarayonida miyaning ikkita yarimsharini ham harakatga keltiradi.
Ko'pchilik kattalarda esa yarimsharlararo assimetriya
chap yarimsharni aktivlashtiradi.
Agar gipoteza rost bo'lsa, bolalikda til o'rganish
sizga emotsional va sotsial tagma'nolarni to'liq tushunishga yordam beradi.
Yaqindagi tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki,
chet tillarini o'rgangan insonlar katta yoshda
ona tili hisoblanmagan,
boshqa tillarni qo'llashda his-tuyg'ularga
kamroq moyil bo'lib, bu tilga oqilona
yondashuvni namoyon etishadi.
Chet tilini qachon o'rganishingizni farqi yo'q,
ko'ptillilik sizning miyangiz ish faoliyatiga ko'p foyda beradi.
Ba'zilarini ko'rishimiz ham
mumkin, masalan, kulrang moddaning zichligi, unda
miyamizdagi neyronlarning va sinapslarning ko'p qismi joylashgan.
Undan tashqari, til o'rganish jarayonida miyaning alohida
qismlarida faollik kuzatish
mumkin. Bilinguallar butun umr
shug'ullanadigan intensiv til o'rganish mashg'ulotlari
alsgeymer, dimensiya kabi kasalliklarining kelishini o'rtacha
besh yilga cho'zishi mumkin.
Bilingvizmning kognitiv foydasi haqidagi g'oyalar hozirda
tushunarli ko'rinadi, lekin bu kabi g'oyalar
o'tmish olimlarini hayratga solgan bo'lardi.
1960-yillargacha bilinguallik bu noqulaylik deb hisoblangan, u bolaning
rivojlanishini pasaytirgan va tillarni
ajratish uchun boladan ko'p vaqt
oladi deb hisoblangan. Bunaqa qarashlar
o'sha vaqtlarda olib borilgan noto'g'ri tadqiqotlar natijasi edi. Keyinchalik
olib borilgan tadqiqotlar bilingual
talabalar nazorat ishlari yoki imtihonlarda masalalarni ishlashda
ko'proq vaqt sarflashi isbotlansa-da, undan
tashqari, bir tildan ikkinchi tilga o'tishda yuzaga
keladigan keskinlik va diqqat katta faollik talab qiladi,
miyaning dorsolateral va prefrontal zonasini mustahkamlaydi.
Miyaning bu qismi asosan,
tashkiliy funksiyalar, muammolarni yechish, vazifadan vazifaga o'tish,
va shuningdek, keraksiz ma'lumotlarni olib tashlashga hizmat qiladi.
Bilingvizm sizni aqlliroq qilishi aniq emas, lekin u sizning miyangizni
yanada sog'lom va murakkab qiladi
va uning imkoniyatlarini kengaytiradi.
Va garchi bolalikda sizga chet tillarini o'rganish
nasib qilmagan bo'lsa-da,
o'zingiz uchun "Salom" dan "Hola", "Bonjour"
yoki "您好" ga lingvistik sakrash qilish uchun
hech qachon kech emas.
Zero, bu miyamiz bilan bog'liq ekan,
hatto kichik qadam ham katta bir safarning boshi bo'lishi mumkin.