Herkes CRISPR'ı duydu mu?
Duymasaydınız şaşardım.
Bu genom düzenleme için kullanılan bir teknoloji
ve o kadar çok yönlü ve o kadar çok tartışmaya açık ki,
birçok ilginç konuşmayı beraberinde getiriyor.
Tüylü mamutları geri getirmeli miyiz?
İnsan embriyosuna müdahale etmeli miyiz?
Ve benim en sevdiğim soru:
Bu teknolojiyi kullanarak insan ırkına
zararlı olduğu düşünülen türleri
dünya üzerinden silmeyi
nasıl yasal hale getirebiliriz?
Bilimin bu türü, onu yöneten kontrol mekanizmalarından
çok daha hızlı hareket ediyor.
Bu yüzden geçen altı yıl boyunca
mümkün olduğunca çok insanın
bu tür teknolojileri ve bunların olası sonuçlarını anlayabilmesini
kişisel misyonum haline getirdim.
CRISPR, büyük bir medya abartısının konusu haline geldi
ve sıklıkla kullanılan kelimeler "kolay" ve "ucuz".
Benim yapmak istediğim şey ise, biraz daha derine inip
CRISPR hakkındaki efsanelere ve işin gerçeğine bir göz atmak.
Eğer bir genoma CRISPR'ı uygulamak istiyorsanız,
önce DNA'ya zarar vermek zorundasınız.
Bu zarar, çift sarmalın iki sarmalında da
oluşan bir yırtılma şeklinde oluşuyor.
Sonra hücresel yenilenme devreye giriyor
ve biz bu yenilenme sürecini
istediğimiz düzenlemeyi yapmaya ikna ediyoruz
ve bu doğal bir düzenleme değil.
İşte böyle çalışıyor.
Bu iki bölümlü bir sistem.
Elinizde "Cas9" adlı bir protein ve "rehber RNA" denen bir şey var.
Bu sistemi güdülmüş füze sistemi gibi düşünmeyi seviyorum!
"Cas9"-Antropomorfozu severim.
"Cas9" aslında biraz Pac-Man'a benziyor,
DNA'yı çiğneyip kesmek istiyor.
Bu noktada "rehber RNA" ,
Cas9'un bütün genomu çiğnemesini,
onu, gitmesi gereken yere gitmesini sağlayarak önlüyor.
Bu ikilinin beraber yaptığı işe CRISPR deniliyor.
Bu sistemi, bakterilerdeki kadim bağışıklık sisteminden çaldık.
En büyüleyici yani ise rehber RNA'nın
sadece 20 harfinin
sistemi hedeflemiş olmasıdır.
Bunları dizayn etmek gerçekten çok kolay
ve fiyatları da çok uygun.
Yani sistemde modüler olan kısım bu;
geri kalan her şey aynı.
Bu, sistemi oldukça kolay kullanılabilir ve güçlü bir sistem yapıyor.
Rehber RNA ve Cas9 proteini birbirine karışıyor,
genom boyunca sıçrayarak gidiyor
ve rehber RNA'nın eşleşeceği bir yer bulduğunda,
ikili sarmalın arasına yerleşip
sarmalları ayırır.
Bu durum Cas9'u DNA'yı kesmesi için tetikler
ve birden,
artık DNA'sı ikiye ayrıldığı için
panik olmuş bir hücreye sahipsiniz.
Bu ne yapar?
İlk müdahale ekibine haber verir.
İki ana onarım mekanizması vardır.
İlki, sadece DNA parçalarını alıyor ve bunları yan yana geri ekliyor.
Bu pek etkili bir sistem değil,
çünkü bu durumda ya bir baz düşüyor
veyahut bir başkası ekleniyor.
Bu yöntem bir geni "susturmak" için yeterli olabilir
ancak genomu değiştirmek için tercih edeceğimiz bir yol değil.
İkinci yol çok daha ilgi çekici.
Bu onarma sistemi,
DNA'nın benzer parçalarından birini alıyor.
Unutmayın, insan gibi diploid organizmalarda,
genomumuzun bir kopyası anneden, diğer kopyası ise babadan geliyor.
Yani eğer biri hasar görürse,
onarım için diğer kromozomu kullanabilir.
Yani bu sistem buradan geliyor.
Onarım yapılıyor
ve genom tekrar güvende.
Bunu gasp etmenin yolu,
bunu iki ucu da türdeş olan
ama orta kısmı farklı olan sahte bir DNA parçasıyla
beslemek olabilir.
O zaman şimdi, ortaya ne isterseniz koyarsınız
ve hücre kandırılmış olur.
Yani bir harfi değiştirebilirsiniz,
harfleri çıkartabilirsiniz,
ama en önemlisi, içine yeni DNA sıkıştırabilirsiniz,
bir Truva atı gibi.
Bilimsel alanda önümüze açacağı
imkanları düşünecek olursak,
CRISPR harika bir şey olacak.
Onu bu kadar özel yapan şey, bu modüler hedefleme sistemidir.
Yıllardır DNA'yı organizmaların içine koyuyoruz, değil mi?
Fakat mödüler hedefleme sistemi sayesinde
bunu tam da istediğimiz yere koyabiliyoruz.
Olay şu ki, bunun ucuz ve kolay olmasıyla ilgili
çok şey konuşuluyor.
Ben halka açık bir laboratuvar yürütüyorum.
İnsanlar bana e-posta ile şu gibi şeyler gönderiyorlar:
"Selam, halk gününüze gelip,
CRISPR ile kendi genomumu değiştirebilir miyim?"
(Gülüşmeler)
Ciddiyim.
"Hayır, yapamazsınız." diyorum.
(Gülüşmeler)
"Ama duydum ki ucuzmuş, yapması da çok kolaymış."
İşte bugün biraz bunu irdeleyeceğiz.
Peki ne kadar ucuz?
Evet, nispeten ucuz.
Ortalama bir deney için gerekli malzemelerin maliyetini
bin dolarlar seviyesinden yüz dolarlara indiriyor
ve zamandan da kazandırır.
Haftalar günlere kadar iniyor.
Bu harika!
Fakat hâlâ profesyonel bir laboratuvara ihtiyacınız var.
Profesyonel bir laboratuvar dışında anlamlı bir şeyler yapamazsınız.
Yani, bu gibi şeyleri mutfakta bile yapabilirsin
diyenlere kulak asmayın.
Böyle bir şeyi yapmak gerçekten hiç de kolay değil.
Patent savaşından bahsetmiyorum bile.
Yani bir şey bulsanız bile,
Broad Enstitüsü ve Berkeley Üniversitesi inanılmaz bir patent savaşı içinde.
Olanları izlemek gerçekten çok enteresan.
Çünkü ikisi de birbirini sahtekarlıkla suçluyor.
Oradakiler şöyle şeyler söylüyor:
"Defterimi şurada ve burada imzaladım."
Bu kavga yıllarca bitmeyecek gibi.
Ve biteceği gün,
bu sistemi kullanmak için birilerine yüksek lisans ücretleri ödeyeceğinize
emin olabilirsiniz.
Peki gerçekten ucuz mu?
Eğer temel araştırmalar yapıyorsanız ve laboratuvarınız da varsa, evet ucuz.
Peki kolay mı? Bir de bu iddiaya bakalım.
Şeytan ayrıntıda gizlidir.
Aslında hücreler hakkında o kadar da çok şey bilmiyoruz.
Hâlâ biraz kara kutu gibiler.
Mesela, neden bazı rehber RNA'arın iyi çalışıp
diğer rehber RNA'ların iyi çalışmadığını bilmiyoruz.
Bazı hücrelerin ilk onarım mekanizmasını seçerken
bazılarının diğerini seçtiğinin nedenini bilmiyoruz.
Bunun yanında,
ilk başta sistemi hücreye sokmak ise
başlı başına bir dert.
Petri kabında bu o kadar zor değil,
ancak bunu bütün bir organizmada yapmaya çalışırsanız
bu oldukça zorlaşıyor.
Kan veya kemik iliği gibi bir şey kullanmanızda sorun yok.
Bir çok araştırmanın odağında onlar var.
Bu konuda lösemiden kurtulan küçük bir kızın
müthiş bir hikayesi var.
Kanını alıyorlar, düzenliyorlar ve
CRISPR öncüsü ile geri koyuyorlar.
Bu, insanların araştırma yapacağı konulardan biri.
Ama şu an, tüm vücuda girmek istiyorsanız
belki bir virüs kullanmanız gerekecek.
Virüsü alacak, içine CRISPR'ı koyacaksınız
ve virüsün hücreye bulaşmasına izin vereceksiniz.
Ama şimdi içeride virüs var
ve bunun uzun vadedeki etkilerini bilmiyoruz.
Artı, CRISPR'ın hedef dışı etkileri var,
çok küçük bir yüzde, ama var.
Peki zamanla ne olacak?
Bunlar sıradan sorular değil
ve bunları çözmeye çalışan bilim insanları var.
Ve nihayetinde, umuyoruz, bunları çözülecekler.
Bu katiyen tak-çalıştır değil.
Peki, gerçekten kolay mı?
Yani, eğer belirli bir sistem üzerinde birkaç yıl harcarsanız,
evet öyle.
Diğer bir olay ise,
genomdaki belirli noktaları değiştirerek belirli bir şeyin olmasını
nasıl yapacağımızı pek bilmiyoruz.
Mesela, bir domuza nasıl kanat
takacağımızı bulmaktan çok uzağız.
Ya da ekstra bir bacak -- Ben ekstra bir bacağa razıyım.
Bu havalı olurdu, değil mi?
Ama gerçekte olan şey
CRISPR'ın binlerce bilim insanı tarafından
gerçekten önemli işler için kullanılıyor olması.
Örneğin, hayvanlardaki hastalıkların daha iyi modelleri geliştirmek
veya değerli kimyasallar üretmek için yollar bulmak
ve mayalama teknelerinde bunları endüstriyel üretime sokmak
veya hatta genlerle ilgili temel araştırmaların yapılması gibi.
CRISPR'ın anlatıyor olmamız gereken hikayesi işte bu.
Ve ben işin janjanlı kısmının
bu kısmını gölgede bırakmasından hoşlanmıyorum.
CRISPR'ı hayata geçirmek için birçok bilim insanı çok çaba gösterdi.
Ve bana asıl ilginç gelen ise
bu bilim insanlarının toplum tarafından destek görmesi.
Bir düşünün.
Öyle bir altyapımız var ki, belirli bir oranda insanın
bütün zamanını araştırma yaparak geçirmesine olanak tanıyor.
Bu hepimizi CRIPSR'ın mucidi yapıyor.
Diyorum ki, bu da hepimizi CRISPR'ın çobanı yapıyor.
Hepimizin bir sorumluluğu var.
Hepinizi bu tarz teknolojiler hakkında daha fazla bilgi edinmeye davet ediyorum.
Çünkü, gerçekten, ancak bu şekilde
bu teknolojilerin gelişmesine, bu teknolojilerin kullanılmasına
rehberlik edebiliriz
ve sonunda iyi sonuçlar elde ettiğimizden emin olabileceğiz,
hem gezegenimiz, hem de bizim için.
Teşekkürler.
(Alkışlar)