فیزیازانی نەمسایی ئێروین شرۆدینگەر یەکێک لە دامەزرێنەرانی میکانیکی کوانتەمی،
بەڵام ئەو بەناوبانگترینە بۆ شتێک کە ئەو هەرگیز نەیکرد:
تاقیکردنەوەیەکی فیکری کە پشیلەیەکی تێوەگلاوە.
ئەو خەیاڵی دەکرد پشیلەیەک ببا و دانانی لە سندوقێکی مۆرکراو
لەگەڵ ئامێرێک کە شانسی 50% ی هەبوو لە کاتی داهاتوودا پشیلەکە بکوژم.
لە کۆتایی ئەو کاتژمێرە، پرسی... "دۆخی پشیلەکە چۆنە؟"
هەستی گشتی پێشنیاری ئەوە دەکات کە پشیلەکە یان زیندووە یان مردووە
بەڵام شرۆدینگەر ئاماژەی بەوە کرد کە بەپێی بۆ فیزیای کوانتەمی
لە کاتی دەست پێکردنی سندوقەکە پشیلەکە بەشی یەکسانە لە زیندوویی و مردوویی
لە هەمان کاتدا.
تەنها کاتێکە کە سندوقەکە دەکرێتەوە کە ئێمە یەک دەوڵەتی دیاریکراو دەبینین.
تا ئەو کاتە پشیلەکە کە لە ئەگەری,
نیوەی شتێک و نیوەکەی تر.
ئەمە بێمانایە کە خاڵی شرۆدینگەر بوو.
ئەو فیزیای کوانتەمی دۆزیەوە لە فەلسەفەوە بێزارکەرە
کە واز لە تیۆرییەکە بهێنێت ئەو یارمەتی دا
وە ڕووی کردە نووسین دەربارەی بایۆلۆجی.
وەک ئەوەی کە بێمانایە پشیلەکەی شرۆدینگەر زۆر ڕاستە
لەڕاستیدا، ئەوە گرنگە.
ئەگەر بۆ شتە کوانتەمییەکان نەگونجاو بێت کە لە دوو دەوڵەتدا بن
ئەو کۆمپیوتەرەی کە بەکاری دەهێنیت بۆ سەیرکردنی ئەمەنەیتوانی هەبێت.
دیاردەی کوانتەمی سوپەرپۆست
ئەنجامی دووانە تەونی و سروشتی شەپۆل لە هەموو شتێک.
بۆ ئەوەی ئامانجێک هەبێت درێژی شەپۆل,
دەبێت بۆ هەندێک شوێن درێژ بکرێتەوە.
واتە زۆر شوێن داگیر دەکات لە هەمان کاتدا.
درێژی شەپۆلی ئۆبجێکتێکی سنووردار بۆ ناوچەی بچوکی بۆشایی
بە تەواوی پێناسە ناکرێت.
کەواتە لە چەندین درێژی شەپۆلی جیاوازدا ھەیە لە هەمان کاتدا.
ئێمە ئەو تایبەتمەندییە شەپۆلانە نابینین بۆ شتە ڕۆژانەکان
چونکە درێژی شەپۆلەکان کەم دەبێت لەگەڵ زیادبوونی تەوژمەکە.
پشیلەش تا ڕادەیەک گەورە و سەنگینە .
ئەگەر گەر تاکە گەردیلەیەکمان برد و بتەقینە تا قەبارەی کۆمەڵەی خۆر،
درێژی شەپۆلی پشیلەیەک ڕاکردن لە فیزیازان
بچووک دەبێت وەک ئەتۆمێک لە ناو ئەو کۆمەڵەی خۆرە.
زۆر بچووکە بۆ ئەوەی بیدۆزیەوە، بۆیە ھەرگیز هەڵسوکەوتی شەپۆل لە پشیلەیەک نابینم.
بەڵام، تۆوێکی بچووک، وەک ئەلکترۆن،
دەتوانێت بەڵگەی دراماتیکی نیشان دەدات لە سروشتی دووانەیی خۆی.
یەک جار لە یەک کاتدا ئەلیکترۆنەکە بتەقێین دوو پارچە باریک لە بەربەستێک دابڕدرا
هەر ئەلیکترۆنەکە لە لایەکی دوورەوە دۆزرایەوە لە شوێنێکی دیاریکراو
وەک تەنە.
ئەگەر دووبارە بکەیتەوە تاقیمان کردووەتەوە،
پاراستنی هەموو دۆزینەوەی تاک،
تۆ ئەوان دەبینیت کە لە شێوەی تایبەتمەندی هەڵسوکەوتی شەپۆل:
کۆمەڵێک هێڵی - هەرێم لەگەڵ زۆرێک ئەلکترۆنەکان
جیاکراونەتەوە بە هەرێمەکان کە هیچ شتێک نییە.
یەکێک لە دریچەکان بلۆک بکە وە هێڵەکان دەدوورنەوە.
دەریدەخات کە ئەو شێوەیە لە ئەنجامی ئەلیکترۆنەکە بە هەردوو درەوشەکان دەڕوات
لە ھەمان کاتدا.
تاکە ئەلیکترۆنێک هەڵبژاردن ناکات بۆ بڕۆی بۆ لای چەپ یان ڕاست
بەڵام چەپ و ڕاست لە یەک کاتدا.
ئەم پێگەیەی دەوڵەتەکان هەروەها سەرکردایەتی دەکت بۆ تەکنەلۆژیای سەردەم
ئەلیکترۆنەیەک لە نزیک ناوکەکەی ئەتۆمێک لە سوڕانەوەیەکی بڵاوو شەپۆلدا هەیە
دوو گەردیلە لە یەک نزیک کەن،
وە ئەلکترۆنەکان پێویستیان بەوە نیە تەنها یەک ئەتۆم هەڵبژێرە
بەڵام هاوبەشن لە نێوانیاندا.
بەم شێوەیە هەندێک بۆندەکانی کیمیایی پێک ئەهینن.
ئەلیکترۆنەیەک لە گەردیلدا لەسەر نییە تەنها ئەتۆم ئەی یان ئەتۆم بی، بەڵام A+ B
کاتێک ئەتۆم زیاتر زیاد دەکەیت ئەلکترۆنەکان زیاتر بڵاوبوونەوە
هاوبەش کراوە لەنێوان ژمارە زۆرەکانی ئەتۆم لە هەمان کاتدا
ئەلکترۆنەکان لە ڕەقدا نین بەستراو بە ئەتۆمێکی تایبەتەوە
بەڵام هاوبەش بوون لە نێوان هەموویاندا درێژ دەبێتەوە لەسەر مەودایەکی گەورە.
ئەم سوپەرمێنتە زەبەلاحەی ویلایەتەکان
ڕێگاکانی جوڵانی ئەلکترۆنەکان دیاری دەکات لە ڕێگەی ماددەوە,
ئەگەر ئەوە گەیەنەر بێت یان ئەنسۆلاتە یان نیمچە گەیەنەر.
تێگەیشتن لە هاوبەشی کردنی ئەلکترۆنەکان لە نێوان ئەتۆمەکاندا
ڕێگەمان پێدەدات بە وردی کۆنتڕۆڵی تایبەتمەندی ەکانی ماددە نیمچە گەیەنەرەکان
وەک سلیکۆن.
تێکەڵکردنی نیمچە گەیەنەری جیاواز بە ڕێگای ڕاست
ڕێگەمان پێدەدات بۆ دروستکردنی وەرگێڕ بە پێوەری بچوک،
ملیۆنان لەسەر یەک پارچە کۆمپیوتەر
ئەو جپسانە و بڵاوبوونەوەی ئەلکترۆنەکان
ئەو کۆمپیوتەرەی بەکاری دەهێنیت سەیری ئەم ڤیدیۆیە بکە
نوکتەیەکی کۆن دەڵێت کە ئینتەرنێت ھەیە بۆ ڕێگەدان بە هاوبەشکردنی ڤیدیۆکانی پشیلە.
لە ئاستێکی زۆر قوڵدا، هەرچەندە ئینتەرنێت ەکە بوونی خۆی پێدەوسێ
بۆ فیزیازانی نەمسایی وە پشیلە خەیاڵییەکەی.