ساڵی ١٨٧٨.
سێر فرانسیس گاڵتۆن وتارێکی زۆر بێوێنەی دا.
قسەی بۆ پەیمانگای مرۆڤ ناسی بەریتانیا و ئێرلەندا دەکات.
ناسراوە بە کارە پێشەنگەکانی لە بواری زیرەکی مرۆڤدا،
گاڵتۆن کەسێکی فرەشارەزایی مەزن بوو.
گەڕاڵ بوو،
زانای مرۆیی بوو،
کۆمەڵناس بوو،
دەروون ناس، و
ئامار ناس.
هەروەها زانای چاککردنی توخمی مرۆڤە.
لەم قسەکردنەیدا،
تەکنیکێکی نوێ پیشاندەدات بۆ تێکەڵکردنی وێنە و
بەرهەمهێنانی وێنەی تێکەڵ.
ئەم تەکنیکە دەکرێت بەکاربێت بۆ ڕوونکردنەوەی ڕەفتاری جیای خەڵکی جیاواز.
گاڵتۆن پێی وایە بە تێکەڵکردنی وێنەی تاوانبارە گەورەکان،
دەتوانێت ڕووخساری تاوان بدۆزێتەوە.
بەڵام بۆ سەرسامی خۆی،
وێنە تێکەڵکراوەکەی درووستی دەکات
جوان دەرئەچێت.
دۆزینەوە سەرسوڕهێنەرەکەی گاڵتۆن پرسیارێکی قوڵ دەوروژێنێت:
جوانی چییە؟
بۆچی هەندێک شێوەپێدانی هێڵ و ڕەنگ ئەوەندە سەرنجمان ڕادەکێشێت؟
زۆربەی کاتەکانی مێژووی مرۆڤایەتی،
ئەم پرسیارانە بە بەکارهێنانی لۆجیک و گریمانە لێکدراونەتەوە.
بەڵام لەم چەند دەیەیەی دواتردا،
زانایان بەدەم پرسیاری جوانییەوە ڕۆشتوون
بە بەکارهێنانی بیرۆکەکانی دەرون ناسی نوێ و ئامرازەکانی زانستی مێشک.
خەریکە کەمێک لەوە تێدەگەین و چۆن و بۆچی شتێک جوانە لامان،
هیچ نەبێت لەلایەنی ئەوەی چی دەگەیەنێت بۆ ڕووخسار و شێوەی مرۆڤ.
لە پرۆسەکەشدا،
هەندێک شتی سەرسوڕهێنەرم دۆزییەوە.
کاتێک یەتە سەر بینینی جوانی لەناو یەکتردا،
لەکاتێکدا بڕیارەکە بەدڵنیاییەوە ئەکەوێتەوە سەر کەسەکە خۆی،
لەلایەن ئەو هۆکارانەوە شێوە کراوە کە ڕۆڵ دەگێڕێت لە ڕزگاربوونی گرووپەکەدا.
زۆر تاقیکردنەوە نیشانیانداوە
چەند پێوەرێکی بنچینە ڕۆڵ دەگێڕن لەوەی ڕووخسارێک سەرنج ڕاکێش بێت.
ئەمانەش تێکڕاکردن، ڕێکی و کاریگەری هۆرمۆنەکان دەگرێتەوە.
با یەک بە یەک لێیان وردبینەوە.
دۆزینەوەکەی گاڵتۆن
کە دەموچاوە تێکەڵ یان بەتێکڕاکراوەکان بەشێوەیەکی گشتی سەرنج ڕاکێشترن
لە ڕووخساری هەر یەکێک لەو تاکانە کە تێکڕاکە پێکدەهێنن
چەندین جار دووپاتکراوەتەوە.
ئەم دۆزینەوەیە لەگەڵ سەلیقەی چەندین کەسدا یەکدەگرێتەوە.
دەم و چاوەکانی بە تێکڕا درووست دەکرێن خاڵی ناوەڕاستی گرووپێک پێکدەهێنن.
خەڵکەکانی ڕووخساریان خەسڵەتی تێکەڵی هەیە دانیشتووانی جیا پێکدەهێنن، و
فرەچەشنییەکی جینی و خۆگونجاندنێکی
زیاتریان هەیە بۆ چواردەوریان.
زۆر ئەو کەسانەیان بەلاوە سەرنج ڕاکێشە کە لە ڕەچەڵەکی تێکەڵن و
ئەوانەشی لەنێو خێزانێکا لەدایکبوون کەمتر.
دووەم هۆکار کە ڕۆڵدەگێڕێت لە جوانیا ڕێکییە.
خەڵک بەگشتی ڕووخساری ڕێکی بەلاوە سەرنجڕاکێشترە وەک لە ناڕێکەکان.
پەرەسەندنی نائاسایی لەش زۆرجار ناڕێکی لێدەکەوێتەوە.
لە ڕووەک و ئاژەڵ و مرۆڤیشدا،
ناڕێکییەکان زۆرجار بەهۆی هەوکردنی مشەخۆرییەوە دەبێت.
دەریشکەوتووە کە ڕێکی لەش،
ئاماژەیەکی تەندروستی باشە.
لە ساڵانی ١٩٣٠یەکاندا،
پیاوێک بەناوی ماکسیمیلیان فاکتۆرۆویکز
درکی بە گرنگی ڕێکی کردەوە بۆ جوانی
کاتێک پێوەرێکی جوانی دروستکرد.
بەم ئامێرە،
دەیتوانی هەڵە ناڕێکییەکان بپێوێت
کە دەیتوانی بە بەرهەمەکانی کۆمپانیاکەی خۆی بتوانێت چاکی بکاتەوە،
لەدوای خۆیەوە ناوی نا، ماکس فاکتەر،
کە وەک دەزانن یەکێکە لە بەناوبانگترین مارکە جیهانییەکان
بۆ مکیاج.
سێیەم هۆکار کە ڕۆڵدەگێڕێت لە سەرنجڕاکێشی ڕووخساردا
کاریگەری هۆرمۆنەکانە.
لێرەشدا، پێویستە داوای لێبوردن بکەم بۆ دووپاتکردنەوەی تانەکانم
بۆ ستانداردی هاوسەرگیری تەنیا نێر و مێ.
بەڵام ئیسترۆجین و تێستۆستیرۆن ڕۆڵی گرنگ دەگێڕن
لە کێشانی خەسڵەتەکانی کە بەلامانەوە سەرنج ڕاکێشە.
ئیسترۆجین خەسڵەتەکان درووست دەکات کە ئاماژەیە بۆ پێگەشتن.
پیاوان ئەو ژنانەیان بەلاوە سەرنج ڕاکێشە
کە هەردوو خەسڵەتەکەی گەنجێتی و پێگەشتنیشیان تێدایە.
ڕووخسارێک کە زۆر لە منداڵ دەچێت واتای ئەوەیە هێشتا کچەکە پێنەگەشتووە،
بۆیە پیاوان ئەو ژنانەیان بەلاوە سەرنج ڕاکێشە
کە چاوەکانیان گەورەیە، لێویان پڕە و چەناگەیان باریکە
وەک ئاماژەی گەنجێتی، و
بەرزی ئێسکی ڕوومەت وەک ئاماژەی پێگەشتوویی.
تێستۆستیرۆن ئەو خەسڵەتانە بەرهەمدەهێنن کە ئێمە بە خەسڵەتی پیاوەتی دادەنێین.
ئەمەش برۆی ئەستورتر،
ڕوومەتی بچووکتر و
شەویلگەی گەورەتر دەگرێتەوە.
بەڵام شتێکی سەیر هەیە.
لە زۆر بوونەوەردا،
ئەوە هەیە کە
تێستۆستیرۆن کۆئەندامی بەرگری کپدەکاتەوە.
کەواتە بیرۆکەی ئەوەی خەسڵەتەکانی تێستۆستیرۆن دروستیدەکات ئاماژەی پێگەشتننن
بەڕاستی ئەوەندە ڕێیتێناچێت.
لێرەیا، لۆجیکەکە بە تەواوەتی سەرەو خوار بۆتەوە.
لەجیاتی ئاماژەیەکی پێگەشتن،
زانایان پێشنیاری ئەوەیان کرد کە کۆسپێکە لەسەر بوونەوەرەکە.
نموونەکەی زۆر ئەهێنرێتەوە لەسەر کۆسپەکەی دەخرێتە سەر گیاندارەکە
کلکی نێرینەی تاوسە.
ئەم کلکە جوان بەڵام گەورەیە یارمەتی تاوسەکە نایات لە
ڕاکردن لە ڕاوچییەکان و
نزیکبوونەوە لە مێینەکان.
پاشکۆیەکی ئاوا جوان بۆچی پەرەی سەندووە؟
تەنانەت چارلس داروینیش،
ساڵی ١٨٦٠ لە نامەیەکدا بۆ ئاسا گرەی نوسیبووی
کە دیمەنی کلکی نێرەی تاوسەکە وایکردووە لەڕووی جەستەییەوە نەخۆشبێت.
نەیتوانیوە ڕوونی بکاتەوە بە بیردۆزی هەڵبژاردنی سرووشتی خۆی، و
لەم نائومێدیەی خۆیدا،
پەرەی بە بیردۆزی هەڵبژاردنی زاوزێی دا.
لەم ڕووانگەیەوە،
ئەم نیشاندانی کلکەی نێرینەی تاوس بۆ فریودانی زاوزێیە، و
ئەم فریودانەش واتای ئەوەیە ئەگەری زیاترە تاوسکە جووتبێت و
بێچووی ببێت.
ئێستا، گۆڕانکارییە نوێکە لەسەر مشتومڕی ئەم نیشاندا
ئەوەیە کە نێرەی تاوسەکە تەندروستی خۆشی نیشانی مێینەکە ئەیات.
تەنها بوونەوەرەکانی لەشیان زۆر تەندروستە دەتوانن توانای لەشیان تەرخانکەن
بۆ هێشتنەوەی ئەو درێژکراوە جوانەی لەشیان.
تەنیا پیاوەکانی بەتایبەتی لەشیان گونجاوە بەرگەی ئەو کۆسپەی تێستۆستیرۆن دەگرن
لەسەر کۆئەندامی بەرگریان.
هەر هاوشێوەی ئەوەش، بیر لەو ڕاستییە بکەنەوە
تەنیا پیاوە زۆر دەوڵەمەندەکان دەتوانن زیاتر لە ١٠ هەزار دۆلار بەن بە کاژێرێکی دەستی
وەک نیشاندانێکی توانای داراییان.
ئێستا، زۆر کەس گوێبیستی ئەم بانگەشانەی پەرەسەندن دەبن و
وا بیردەکەنەوە بەجۆرێک هەموو بوونەوەرێک بێ ئاگاداربوونی خۆی بۆ ئەو هاوسەرانە دەگەڕێ
کە تەندروستن.
پێشموابێت ئەم بیرۆکەیە لەوانە نییە ڕاستبێت.
هەرزەکارەکان و تازە پێگەشتووەکان نەناسراون بەوەی بڕیارەکانیان
لەسەر بنەمای خەمخواردن لە تەندروستی بووبێت.
بەڵام پێویست ناکات وابێت، و
با ڕوونی بکەمەوە بۆچی.
کۆمەڵێک بێنەرە بەرچاوت
کە خەڵکەکەی سێ جۆری جیاواز حەزیان هەبێت:
بۆ سەوز، بۆ پرتەقاڵی، و بۆ سوور.
لە ڕووانگەی خۆیانەوە،
ئەم حەزلێکردنانە هیچ پەیوەندیان بە تەندروستییەوە نییە؛
هەر ئەوەیان حەز لێیە کە حەزیان لێیە.
بەڵام ئەگەر بێیتە سەر ئەوەی کە ئەم حەزکردنانە ببەستیتەوە بە هەڵبژاردنیانەوە
بە ئەگەری جیاوازی بەرهەمهێنانی نەوەی نوێ --
با بڵێین بەڕێژەی ٣:٢:١ --
ئەوکاتە لە نەوەی یەکەمدا،
سێ سەوز، دوو پرتەقاڵی، یەک سور دەبێت و
لە نەوەکانی دواتردا،
ڕێژەی سەوز زیاد دەکات،
بەشێوەیەک دوای ١٠ نەوە،
لەسەدا ٩٨ی دانیشتووان زیاتر حەز بە سەوز دەکەن.
ئێستا، زانایەک بێت و نموونەیەک هەڵبژێرێت
دەبینێت حەزکردن بۆ سەوز بووە بە شتێکی گشتی.
کەواتە ئەنجامی ئەم نموونە بچووکە ئەوەیە
لەکاتێکدا حەزکردن بۆ خەسڵەتێکی جەستەیی تایبەت
دەکرێ ئارەزوکاریبێت بۆ کەسەکە،
ئەگەر ئەو خەسڵەتانە بۆماوەیی بن و
بەسترابێتنەوە بە ئەگەری زیاتر بۆ توانای زاوزێکردن،
بە تێپەڕبوونی کات،
دەبن بە شتێکی گشتی بۆ گرووپەکە.
کەواتە چی ڕووئەیات لە مێشکماندا کاتێک خەڵکی جوان دەبینین؟
دەم و چاوە سەرنجڕاکێشەکان بەشەکانی بینین لە مێشکا چالاک دەکەن
کە لە پشتەوەی مێشکن،
بەشێک کە پێی دەوترێت پێچاوپێچی تەشیلەیی
کە بەتایبەتی بۆ ئەوەیە ڕووخسار لێکباتەوە و
بەشەکەی تەنیشتیشی پێی دەوترێت ئاوێتەی لاپشتەسەری،
کە بەتایبەتی بۆ لێکدانەوە و تۆمارکردنی ئاماژەکانی پێی دەگات.
هەروەها،
ڕووخسارە سەرنجڕاکێشەکان بەشەکانی سەنتەرەکانی پاداشت و چێژبینین کارا دەکات
لە بەشی پێشەوە و قوڵایی مێشکدا، و
ئەمانە ئەو شوێنانەی مێشک دەگرێتەوە کە ناوی ئاڵۆزیان هەیە،
وەک کۆمەڵەخانەی سترایتەمی پێشەوە،
توێکڵی پێشی سەر و لای چاو و
توێکڵی پێشی ناوەڕاستی پشت توێکڵی پێشی سەر.
بەشی جوانی لە مێشکماندا کە ئاماژەکان لێکدەداتەوە
بەستراوەتەوە بە سەنتەرەکانی چێژبینینەوە
بۆ پشتیوانیکردنی ئەزموونی جوانی.
بەشێوەیەکی سەرسوڕهێنەر، لەکاتێکدا ئێمە بەرەو جوانی دەچین،
بێ ئەوەی بەخۆمان بزانین،
جوانیش دەمانگرێت.
مێشکمان کاردانەوەی بۆ ڕووخسارە جوانەکان دەبێت
تەنانەت کاتێکیش کە بیر لە جوانی ناکەینەوە.
تاقیکردنەوەیەکمان کرد کە خەڵک زنجیرەیەک ڕووخساریان بینی و
لە مەرجێکدا،
دەبوو بڕیار بەن ئەگەر دوو ڕووخسار هەمان شتن یان دوو کەسی جیان.
تەنانەت لەم کاتەشدا،
ڕووخسارە سەرنج ڕاکێشەکان چالاکییە دەمارییەکانی توێکڵی بینینی مێشکیانی وروژاندبوو،
سەرەڕای ئەو ڕاستیەی کە ئەمان بیریان لە ناسنامەی کەسەکە کردۆتەوە
نەک جوانیان.
کۆمەڵێکی تر بەهەمان شێوە وەڵامدانەوەی خۆئەنجامدەریان دۆزیوەتەوە
لەنێو سەنتەرەکانی چێژبینینی لەشمان.
سەیرکردنیان پێکەوە، ئەم توێژینەوانە پێشنیاری ئەوە دەکات
کە مێشکمان بەشێوەیەکی خۆئەنجامدەری کاردانەوەی هەیە بۆ جوانی
بە بەستنەوەی بینین و چێژبینین.
ئەم دۆزەرەوانەی جوانی لەوانەیە،
هەر جارێک جوانی ببینین لێبات،
بێگوێدانە ئەوەی ئەبێ بیر لە چی بکەینەوە.
هەروەها کڵێشەی هەڵوێستی "جوانی باشە" لە مێشکماندا چەسپیوە.
لە توێکڵی پێشی سەردا،
چالاکی دەماری بەسەریەکدا کەوتوو هەیە
لە وەڵامدا بۆ جوانی و بۆ باشی، و
ئەمە کاتێکیش ڕوودەدات کە خەڵک بە ئاشکرا بیرناکەنەوە
دەربارەی جوانی یان باشی.
پێدەچێت مێشکمان پەرچەکرداریانە جوانی و باشی ببەستێتەوە.
ئەم بەستنەوەیە پەرچەکردارییەش لەوانەیە بزوێنەرە بایۆلۆجییەکە بێت
بۆ چەندین کاریگەری کۆمەڵایەتی جوانی.
کەسە سەرنج ڕاکێشەکان زیاتر ژیان لە بەرژەوەندیان دەبێت.
بە زیرەکتر دادەنرێن،
زیاتر جێی متمانە،
پارەی زیاتریان دەدرێتێ و هەروەها سزای کەمتر،
تەنانەت ئەگەر ئەو جۆرە بڕیاردانانەش سەنەد نەبن.
ئەم جۆرە تێڕوانینانە لایەنە ناشرینەکەی جوانی ئاشکرا دەکەن.
لە تاقیگەکەمدا، بەم دواییە دۆزیمانەوە
ئەو کەسانەی ناڕێکییەک یان شێواوییەکی بچووکیان هەیە لە ڕووخساریاندا
وا دادەنرێن کەمتر باش بن و کەمتر میهرەبان بن،
کەمتر زیرەک، کەمتر بەتوانا، و کەمتر کۆششکەر بن.
بەداخەوە لە مێشکیشماندا ئەوە چەسپیوە کە "شێواوی واتە خراپ."
ئەم کڵێشەی هەڵوێستە لەوانەیە قۆزرابێتەوە و گەورەکرابێت
بە وێنەکانی ڕاگەیاندنە بەبرەوەکان،
کاتێک ناڕێکییەکی ڕووخسار زۆرجار وەک ئاماژەیەک بەکاردێت
بۆ نیشاندانی کەسێک کە کەسایەتییەکی تاوانکاری هەیە.
پێویستە لەم جۆرە ناڕێکییە شاراوانە تێبگەین
ئەگەر بمانەوێ بەسەریاندا زاڵبین و
هەوڵ بۆ کۆمەڵگایەک بەین کە بەشێوەیەکی ڕەوا مامەڵە لەگەڵ خەڵک بکەین،
لەسەر بنچینەی ڕەفتاریان و نەک ڕووخسارەکەی بەدەست خۆیان نییە.
با بە دوایین بۆچوونەوە بەجێتان بهێڵم.
جوانی کارێکە لە بەرەوپێشچووندایە.
بە ناو پێوەرە جیهانییەکانی جوانی
لە ماوەی دوو ملیۆن ساڵی پێش سەردەمی چاخی بەردین هەڵبژێردراوە.
ئەوکاتە ژیان ناخۆش، و قورس بووە و ماوەیەکی زۆر لەمەوبەر بووە.
پێوەری هەڵبژاردن بۆ سەرکەوتنی زاوزێ هی ئەو کاتە
بەسەر ئێستادا ناسەپێت.
بۆ نموونە،
مردن بەهۆی مشەخۆرەوە لە ئێستایا یەکێک نییە لە سەرەکیترین هۆکارەکانی مردن،
بەتایبەتی لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا.
لە دژەبەکتریاوە بۆ نەشتەرگەری،
کۆنترۆڵکردنی مناڵبوون و هەتا مناڵی بلوریش
هەموی فیلتەرەکان بۆ سەرکەوتنی زاوزێی خاوبوونەتەوە.
لەژێر ئەم هەلومەرجە خاوبووەوەشدا،
حەزپێکردن و تێکەڵبوونی خەسڵەتە جەستەییەکان لەسەر ڕێبازێکی ئازاد دەبێت و
هەتا دێت زیاتر نەزانراو دەبێت.
تەنانەت کاتێکیش بەشێوەیەکی بەرچاو کاردەکەینە سەر ژینگەکەمان،
پزیشکی نوێ و داهێنانی تەکنەلۆجیا
کاریگەرییەکی زۆری هەیە
لەسەر کرۆکی ئەوەی واتای چییە ڕووخسار جوانبێت.
سرووشتی گەردوونی جوانی خەریکە دەگۆڕێت
تەنانەت لەکاتێکدا کە خەریکە گەردوون دەگۆڕین.
زۆر سوپاس.
(چەپڵەلێدان)