Draait ze zich naar je toe of juist van je weg?
Men is het er niet over eens.
Ze is de mysterieuze persoon
in 'Meisje met de parel' van Neerlands grootmeester Johannes Vermeer,
een schilderij waar vaak naar verwezen wordt als de 'Mona Lisa van het Noorden'.
Behorend tot een Nederlandse stijl
bestaande uit geïdealiseerde, soms extreem expressieve schilderijen
die bekend staan als tronies,
heeft het 'Meisje met de parel' de uitstraling en subtiliteit
die Vermeers werk kenmerken.
Maar dit schilderij is anders dan de kalme verhalende scènes
die we op afstand observeren in veel van Vermeers schilderijen.
Een brieflezend meisje.
Een pianoles.
Een portretschilder aan het werk.
Deze schilderijen geven ons het gevoel van intimiteit
terwijl ze hun afstand behouden.
Een weggeslagen gordijn benadrukt vaak deze scheidslijn.
We zien een melkmeisje rustig melk uitschenken in een kom,
maar deze melk is niet voor ons.
We zijn slechts toeschouwers.
De bestudeerde compositie in Vermeers schilderijen
roept een gebalanceerde harmonie op.
Met de zwart-witte dambordtegelvloer
die vaak terugkomt in zijn werk,
demonstreert Vermeer zijn beheersing van perspectief en verkorting.
Dat is een techniek die vervorming gebruikt
om de illusie te wekken van een object dat naar de achtergrond verdwijnt.
Andere elementen zoals zichtlijnen, spiegels en lichtbronnen
beschrijven het moment via ruimte en positionering.
De vrouw die een brief leest bij een openstaand raam,
staat precies zo dat het raam haar spiegelbeeld toont aan de toeschouwer.
Vermeer zou zelfs de poot van een schildersezel verbergen
ten behoeve van de compositie.
De afwezigheid van deze elementen brengt het 'Meisje met de Parel' tot leven.
Vermeers gebruik van licht en schaduw, of clair-obscur,
een donkere, vlakke achtergrond,
benadrukt nogmaals haar drie-dimensionaliteit.
In plaats van een attribuut in een theatrale verhalende scène,
wordt ze een psychologisch onderwerp.
Haar oogcontact en iets gescheiden lippen, alsof ze iets wilt zeggen,
trekken onze aandacht naar haar blik.
Traditioneel waren adellijke of religieuze figuren het onderwerp in de portretten.
Waarom schilderde Vermeer een anoniem meisje?
In de 17e eeuw had de stad Delft, zoals Nederland in zijn geheel,
zich gekeerd tegen de leidende aristocratie en de Katholieke kerk.
Na acht decennia van verzet tegen Spaanse macht,
kregen de Nederlanders een voorkeur voor zelfbestuur
en een politieke republiek.
Steden zoals Delft werden niet door koningen of bisschoppen beheerd,
dus kwamen veel artiesten zoals Vermeer
zonder hun traditionele beschermheren te zitten.
Bedrijfsinnovatie,
onder aanvoering van de Verenigde Oost-Indische Compagnie,
veranderde gelukkig het Nederlandse economische landschap.
Het creëerde een klasse van kooplieden en een nieuw soort beschermheer.
Omdat ze deel uit wilden maken van de schilderijen die ze financierden,
prefereerden deze kooplieden personen uit de middenklasse,
weergegeven in ruimtes die er uitzagen als hun huis
en omringd door bekende objecten.
De landkaarten die bijvoorbeeld in Vermeers schilderijen voorkomen,
werden beschouwd als modieus en werelds
door de middenklasse-kooplieden van wat men de Nederlandse Gouden Eeuw noemt.
De oosterse tulband die het 'Meisje met de parel' droeg,
benadrukte ook de wereldsheid van de klasse van kooplieden,
en de parel zelf, als symbool van weelde, is eigenlijk een overdrijving.
Vermeer zou zich een echte parel van deze grootte niet kunnen veroorloven.
Het was vast een glazen of tinnen gelakte druppel die op een parel leek.
Deze illusie van welvaart is op het schilderij zelf weerspiegeld.
In een grotere context, lijkt de parel rond en zwaar,
maar een gedetailleerde kijk toont dat het alleen een zwevende verfveeg is.
Bij een nadere beschouwing herinneren we ons Vermeers kracht als illusiemaker.
Ook al kunnen we niet de ware identiteit kennen van het 'Meisje met de parel',
toch kunnen we op een onvergetelijke manier contact houden via haar portret.
Zoals ze in haar vaste woning hangt in het Mauritshuis in Den Haag,
is haar aanwezigheid tegelijkertijd doordringend en verfijnd.
Op haar raadselachtige manier illustreert ze de komst van een moderne visie
op economie, politiek en liefde.