Θα ήθελα να σας συστήσω έναν οργανισμό,
τον μυξοξύκητα Physarum polycephalum.
Μια μούχλα με κρίση ταυτότητας, αφού δεν είναι πραγματική μούχλα,
ας το ξεκαθαρίσουμε αυτό εξαρχής.
Είναι ένας από τους 700 μυξομύκητες που γνωρίζουμε
ότι ανήκουν στο βασίλειο των αμοιβάδων.
Είναι ένας μονοκύτταρος οργανισμός, ένα μοναδικό κύτταρο
που ενώνεται μαζί με άλλα κύτταρα
σχηματίζοντας ένα γιγάντιο υπερ-κύτταρο
για να μεγιστοποιήσει τους ζωτικούς του πόρους.
Έτσι, μέσα σ' έναν μυξομύκητα μπορούν να βρεθούν
χιλιάδες ή και εκατομμύρια πυρήνες
που μοιράζονται ένα κυτταρικό τοίχωμα,
λειτουργώντας ως μία οντότητα.
Στο φυσικό της ενδιαίτημα
μπορούμε να τη βρούμε στα δάση να συλλεγεί την τροφή της
τρώγοντας βλάστηση που σαπίζει,
είναι εξίσου πιθανό όμως, να τη βρούμε
σε ερευνητικά εργαστήρια,
αίθουσες διδασκαλίας, ακόμη και σε στούντιο καλλιτεχνών.
Τη συνάντησα για πρώτη φορά πριν περίπου 5 χρόνια.
Ένας φίλος μου μικροβιολόγος
μου έδωσε ένα τρυβλίο πέτρι με μια κίτρινη σταγόνα μέσα του
και μου είπε να πάω σπίτι και να παίξω μαζί του.
Οι μόνες οδηγίες που μου έδωσε
ήταν ότι του αρέσει το σκοτάδι και η υγρασία
και ότι το αγαπημένο του φαγητό είναι o χυλός βρώμης.
Ως καλλιτέχνιδα έχω δουλέψει για πολλά χρόνια
με τη Βιολογία, με επιστημονικές μεθόδους,
έτσι το ζωντανό υλικό δεν είναι κάτι άγνωστο για μένα.
Έχω δουλέψει με φυτά, βακτήρια,
σουπιές, φρουτόμυγες.
Έτσι, ανυπομονούσα να φέρω στο σπίτι τον νέο μου συνεργάτη
και να δω τι μπορεί να κάνει.
Το έφερα σπίτι και το παρακολουθούσα.
Το τάιζα διάφορα φαγητά.
Το παρατηρούσα καθώς δικτυωνόταν.
Σχημάτιζε συνδέσεις μεταξύ των πηγών τροφής του.
Το είδα να αφήνει ένα ίχνος πίσω του,
που υποδείκνυε από πού είχε περάσει..
Και παρατήρησα ότι μόλις εξαντλούσε ένα τρυβλίο πέτρι
δραπέτευε για να βρει καλύτερο σπιτικό.
Απαθανάτισα τις παρατηρήσεις μου
με πολλαπλές συνεχόμενες λήψεις.
Ο μυξομύκητας μεγαλώνει κατά περίπου 1 εκατοστό κάθε ώρα
οπότε δεν είναι ιδανικός για ζωντανή παρατηρήση
εκτός αν έχει κανείς ακραία ικανότητα για διαλογισμό,
όμως με τις πολλαπλές λήψεις
μπορούσα να παρατηρήσω συμπεριφορές που ήταν πραγματικά ενδιαφερούσες.
Για παράδειγμα, αφού έχει φάει έναν ωραίο σωρό βρώμης,
ο μυξομύκητας ξεκινά ν' αναζητήσει νέες περιοχές
προς διάφορες κατευθύνσεις ταυτόχρονα.
Μόλις συναντήσει τον εαυτό του
γνωρίζει πως είναι ήδη εκεί,
αναγνωρίζει τον εαυτό του
και οπισθοχωρεί
μεγαλώνοντας προς άλλες κατευθύνσεις.
Αυτός ο άθλος με εντυπωσίασε αρκετά,
το πώς ένας κατ' ουσία σάκος από κυτταρική μούχλα
μπορεί με κάποιον τρόπο να χαρτογραφεί την περιοχή του,
να αναγνωρίζει τον εαυτό του και να κινείται -φαινομενικά- με πρόθεση.
Βρήκα άπειρες επιστημονικές μελέτες,
δημοσιεύσεις, άρθρα σε περιοδικά,
που όλα παρέθεταν εξαιρετικές εργασίες με αυτόν τον οργανισμό,
και θα μοιραστώ μερικά από αυτά μαζί σας.
Για παράδειγμα, μια ομάδα στο Πανεπιστήμιο του Χοκάιντο στην Ιαπωνία
γέμισε έναν λαβύρινθο με μυξομύκητες.
Αυτοί ενώθηκαν σχηματίζοντας ένα γιγάντιο κύτταρο.
Τοποθέτησαν τροφή σε δύο σημεία,
βρώμη φυσικά,
και σχηματίστηκε μια σύνδεση
μεταξύ των τροφών.
Υποχώρησαν από τις κενές περιοχές και τα αδιέξοδα.
Υπάρχουν 4 πιθανά μονοπάτια μέσα σε αυτό το λαβύρινθο,
και όμως όλες τις φορές
ο μυξομύκητας ακολουθούσε τη μικρότερη
και πιο αποτελεσματική διαδρομή.
Αρκετά έξυπνο.
Το συμπέρασμα από αυτά τα πειράματα
ήταν ότι ο ζυμομύκητας είχε μια πρωτόγονη μορφή ευφυίας.
Σε μία άλλη μελέτη ο ζυμομύκητας εκτέθηκε ανά τακτά διαστήματα σε κρύο αέρα.
Το κρυό δεν του αρέσει,
ούτε η ξηρασία.
Το έκαναν σε επαναλαμβανόμενα διαστήματα
και κάθε φορά ο μυξομύκητας
ανταποκρινόταν επιβραδύνοντας την ανάπτυξή του.
Όταν, όμως, σε κάποιο διάστημα
οι ερευνητές δεν χρησιμοποιήσαν κρύο αέρα,
ο μυξομύκητας επιβράδυνε καθώς το ανέμενε
να συμβεί.
Με κάποιο τρόπο γνώριζε ότι έφτανε η ώρα
του κρύου αέρα που δεν του αρέσει.
Το συμπέρασμα από αυτό το πείραμα
ήταν ότι ο μυξομύκητας είχε ικανότητα μάθησης.
Σε ένα τρίτο πείραμα:
ο μυξομύκητας προσκλήθηκε
να εξερευνήσει μια περιοχή καλυμμένη με σωρούς βρώμης.
Επεκτείνεται με διακλαδώσεις.
Καθώς προχωρά, σε κάθε κόμβο τροφής που βρίσκει
σχηματίζει δίκτυα, νέες συνδέσεις,
και συνεχίζει τη συλλογή τροφής.
Έπειτα από 26 ώρες σχημάτισε
ένα αρκετά σταθερό δίκτυο
μεταξύ των διαφόρων σωρών βρώμης.
Εδώ δεν υπάρχει κάτι το αξιοσημείωτο,
ώσπου μάθετε ότι ο κεντρικός σωρός βρώμης από όπου ξεκίνησε
αναπαριστά την πόλη του Τόκυο
και οι περιβάλλοντες σωροί είναι προαστιακοί σιδηροδρομικοί σταθμοί.
Ο μυξομύκητας είχε αναπαραστήσει
το δίκτυο συγκοινωνιών του Τόκυο,
- (Γέλια) -
ένα πολύπλοκο σύστημα που ανατπύχθηκε με τον καιρό
μέσω κοινοτικών οικισμών, πολιτικής μηχανικής κι αστικού σχεδιασμού.
Για αυτό που μας πήρε πάνω από 100 χρόνια
ο μυξομύκητας χρειάστηκε κάτι παραπάνω από μία μέρα.
Το συμπέρασμα από αυτό το πείραμα
ήταν ότι ο μυξομύκητας σχηματίζει αποτελεσματικά δίκτυα
κι επιλύει το πρόβλημα του περιπλανώμενου πωλητή.
Είναι ένας βιολογικός υπολογιστής.
Έτσι, έχει μοντελοποιηθεί μαθηματικά,
έχει αναλυθεί με αλγόριθμους.
Έχει υπερηχοβοληθεί, έχει αντιγραφεί και προσομοιωθεί.
Ομάδες ερευνητών σε όλο τον κόσμο
αποκωδικοποιούν τις βιολογικές του αρχές
για να κατανοήσουν τους υπολογιστικούς του κανόνες
κι εφαρμόζουν τα ευρύματά τους στα πεδία των ηλεκτρονικών,
του προγραμματισμού και της ρομποτικής.
Οπότε η ερώτηση είναι
πώς δουλεύει αυτό το πράγμα?
Δεν έχει κεντρικό νευρικό σύστημα.
Δεν έχει εγκέφαλο,
κι όμως εμφανίζει συμπεριφορές
που εμείς συσχετίζουμε με την εγκεφαλική λειτουργία.
Μπορεί να μάθει, να θυμηθεί,
να λύσει προβλήματα, να πάρει αποφάσεις.
Οπότε, από πού προέρχεται αυτή η ευφυία?
Αυτό το βίντεο το τράβηξα από μικροσκόπιο
σε περίπου 100 φορές μεγέθυνση
και περίπου 20 φορές επιτάχυνση
όπου μέσα στον μυξομήκυτα
υπάρχει μια ρυθμική, παλλόμενη ροή,
μια δομή σαν μια φλέβα που μεταφέρει
κυτταρικό υλικό, θρεπτικά συστατικά και χημικά μηνύματα
διαμέσου του κυττάρου,
ρεόντας αρχικά προς μία κατεύθυνση και μετά πίσω και προς κάποια άλλη.
Κι αυτή η συνεχής, συγχρονισμένη ταλάντωση
μέσα στο κυττάρο του επιτρέπει να σχηματίζει
μια αρκετά περίπλοκη εικόνα του περιβάλλοντός του,
χωρίς την ύπαρξη κάποιου κέντρου ελέγχου μεγάλης κλίμακας.
Εδώ βρίσκεται η ευφυία.
Δεν είναι όμως μόνο οι ακαδημαϊκοί ερευνητές
στα πανεπιστήμια, που ενδιαφέρονται για αυτόν τον οργανισμό.
Πριν λίγα χρόνια ίδρυσα το SliMoCo,
τον Σύλλογο Μυξομυκήτων.
Είναι ένα διαδικτυακό, ανοιχτό, δημοκρατικό δίκτυο
για τους ερευνητές και τους θαυμαστές των μυξομυκήτων
όπου μοιράζονται οι γνώσεις και οι πειραματισμοί
μεταξύ ανθρώπων που χωρίζονται από χάσμα
ειδικοτήτων και ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων.
Στο Σύλλογο Μυξομυκήτων τα μέλη αυτο-επιλέγονται.
Ο κόσμος έχει ανακαλύψει τον Σύλλογο
όπως ο μυξομύκητας βρίσκει τη βρώμη.
Αποτελείται από ακαδημαϊκούς,
επιστήμονες υπολογιστών κι ερευνητές
αλλά και καλλιτέχνες, όπως εγώ,
αρχιτέκτονες, σχεδιαστές, συγγραφείς, ακτιβιστές και ό,τι άλλο φαντάζεστε.
Είναι μια κοινότητα πολύ ενδιαφέρουσα κι εκλεκτική.
Μερικά παραδείγματα:
ένας καλλιτέχνης που ζωγραφίζει με φθορίζοντα Physarum,
μια συνεργαζόμενη ομάδα
που συνδυάζει βιολογικό και ηλεκτρονικό σχεδιασμό
με τεχνολογία τρισδιάστατης εκτύπωσης σε ένα εργαστήριο,
ένας άλλος καλλιτέχνης που χρησιμοποιεί τον μυξομύκητα
ως μέσο για να προσελκύσει μια κοινότητα
να χαρτογραφήσει την περιοχή της.
Έτσι, ο μυξομύκητας χρησιμοποιείται άμεσα
ως βιολογικό εργαλείο, αλλά και έμμεσα
ως ένα σύμβολο του τρόπου συζήτησης
θέματων κοινωνικής συνοχής, επικοινωνίας
και συνεργασίας.
Σε άλλες δράσεις με σκοπό τη συμμετοχή του κοινού,
οργάνωσα πολλά σεμινάρια για τον μυξομύκητα,
έναν δημιουργικό τρόπο γνωριμίας με τον οργανισμό.
Προσκαλώ τον κόσμο να έρθει και να μάθει
πόσα υπέροχα πράγματα μπορεί να κάνει,
κι αυτοί σχεδιάζουν το δικό τους πείραμα σε τρυβλία πέτρι,
ένα περιβάλλον όπου ο μυξομύκητας μπορεί να πλοηγηθεί,
ώστε να εξετάσουν τις ιδιότητές του.
Όλοι παίρνουν σπίτι ένα νέο κατοικίδιο
και καλούνται να μοιραστούν τα αποτελέσματά τους
με τον Σύλλογο Μυξομυκήτων.
Ο σύλλογος μ' έχει βοηθήσει
να συγκροτήσω συνεργασίες
με ένα ολοκλήρο φάσμα από ενδιαφέροντες ανθρώπους.
Αυτόν τον καιρό δουλεύω με σκηνοθέτες
πάνω σε ένα μεγάλους μήκους ντοκιμαντέρ για τον μυξομύκητα
και τονίζω ότι είναι μεγάλου μήκους,
που βρίσκεται στα τελευταία στάδια επιμέλειας
και θα εμφανιστεί στους κινηματογράφους πολύ σύντομα.
(Γέλια)
Με βοήθησε επίσης να διεξάγω αυτό που πιστεύω ότι είναι
το πρώτο ανθρώπινο πείραμα για τον μυξομύκητα παγκοσμίως.
Αυτό είναι μέρος μιας έκθεσης που έγινε πέρυσι στο Ρότερνταμ.
Προσκαλέσαμε τους ανθρώπους να γίνουν μυξομύκητες για μισή ώρα.
Ουσιαστικά, ενώσαμε τους ανθρώπους μεταξύ τους
ώστε να είναι σαν ένα γιγάντιο κύτταρο,
και τους καλέσαμε να ακολουθήσουν τους κανόνες του μυξομύκητα.
Έπρεπε να επικοινωνούν μόνο με ταλαντώσεις,
χωρίς να μιλούν.
Έπρεπε να λειτουργήσουν σα μία οντότητα, ένα μεγάλο κύτταρο,
χωρίς εγωισμούς,
και το κίνητρο για να δραστηριοποιηθούν
και να εξερευνήσουν το περιβάλλον
ήταν η αναζήτηση τροφής.
Έτσι, ακολούθησε ένα χαοτικό ανακάτεμα καθώς άνθρωποι άγνωστοι μεταξύ τους
δέθηκαν με κίτρινα σκοινιά, φορώντας μπλουζάκια που έγραφαν «Είμαι Μούχλα»,
και περιπλανήθηκαν στο πάρκο του μουσείου.
Όποτε συναντούσαν δέντρα, έπρεπε ν' ανασχηματίσουν
τις συνδέσεις τους και να ξαναφτιάξουν ένα μεγάλο κύτταρο
χωρίς να μιλάνε.
Από πολλές απόψεις, αυτό είναι ένα γελοίο πείραμα.
Δε βασίζεται σε κάποια συγκεκριμένη υπόθεση.
Δεν προσπαθούμε να αποδείξουμε κάτι.
Όμως μας παρείχε ένα μέσο
για την ενασχόληση ένος μεγάλου τμήματος του κοινού
με τις ιδέες της ευφυίας, της δράσης, της αυτονομίας,
καθώς και μια παιχνιδιάρικη πλατφόρμα
για συζητήσεις σχετικά
με τα θέματα που προέκυψαν.
Ένα από τα πιο συναρπαστικά πράγματα
σχετικά με αυτό το πείραμα
ήταν οι συζητήσεις που κάναμε στο τέλος του.
Ένα εντελώς αυθόρμητο συμπόσιο ξεκίνησε στο πάρκο.
Ο κόσμος συζητούσε για την ανθρώπινη ψυχολογία,
πόσο δύσκολο ήταν να εγκαταλείψουν
τις ατομικότητες και τους εγωισμούς.
Άλλοι συζητούσαν για την επικοινωνία των βακτηρίων.
Καθε άτομο συνεισέφερε
τη δική του ξεχωριστή ερμηνεία,
και το συμπέρασμα από αυτό το πείραμα ήταν
ότι οι άνθρωποι στο Ρότερνταμ ήταν πολύ συνεργάσιμοι,
ειδικά όταν τους προσφέρεις μπύρα.
Δε τους δώσαμε απλώς βρώμη.
Τους δώσαμε και μπύρα.
Όμως δεν ήταν τόσο αποτελεσματικοί όσο ο μυξομύκητας,
ο οποίος, για μένα,
είναι ένα γοητευτικό αντικείμενο μελέτης.
Είναι γοητευτικός από βιολογικής απόψεως,
από υπολογιστικής απόψεως
αλλά επίσης αποτελεί ένα σύμβολο,
ένα μέσο ενασχόλησης με την κοινοτική ιδέα,
της συλλογικής συμπεριφοράς, της συνεργασίας.
Μεγάλο μέρος της δουλειάς μου πηγάζει από την επιστημονική έρευνα,
οπότε αυτό εδώ αποτελεί φόρο τιμής στο πείραμα με το λαβύρινθο
αλλά με διαφορετικό τρόπο.
Ο μυξομύκητας είναι και αυτός υλικό της δουλειάς μου.
Είναι συμπαραγωγός σε φωτογραφίες, εκτυπώσεις, κινούμενα σχέδια,
και συμμετοχικές δράσεις.
Παρότι ο μυξομύκητας δεν επιλέγει
να δουλέψει μαζί μου,
είναι κι αυτός ένας τρόπος συνεργασίας.
Μπορώ να προβλέψω ορισμένες συμπεριφορές
κατανοώντας τη λειτουργία του,
αλλά δεν μπορώ να τον ελέγξω.
Ο μυξομύκητας έχει τον τελευταίο λόγο
στη δημιουργική διαδικασία.
Έπειτα, έχει και τη δική του εσωτερική αισθητική.
Αυτά τα πρότυπα διακλάδωσης
τα βλέπουμε στη φύση σε όλες τις μορφές και κλίμακες,
από τις εκβολές ποταμών ως τα χτυπήματα των κεραυνών,
από τα ίδια μας τα αιμοφόρα αγγεία ως τα νευρωνικά δίκτυα.
Είναι ξεκάθαρο ότι συγκεκριμένοι κανόνες διέπουν
αυτόν τον απλό και συνάμα περίπλοκο οργανισμό
και όποια κι είναι η οπτική ή ο τρόπος που το ερευνούμε,
υπάρχουν πολλά που μπορούμε να μάθουμε
με την ενασχόληση και την παρατήρηση
αυτής της πανέμορφης, άμυαλης σταγόνας.
Σας παραδίδω το Physarum polycephalum.
Ευχαριστώ.
(Χειροκρότημα)