Bardzo miło mi być tutaj dziś wieczorem.
Od 15 lat pracuję nad historią dochodów
i dystrybucji majątku w społeczeństwie.
Jeden interesujący wniosek
wynikający z analizy historycznych danych
jest taki, że na dłuższą metę
stopa zwrotu z kapitału ma tendencję
do przewyższania stopy wzrostu gospodarczego,
co prowadzi do wzrostu koncentracji kapitału.
Nie jest to nieskończona koncentracja,
ale im większa różnica między "r" i "g",
tym rośnie nierówność w dystrybucji majątku w społeczeństwie.
W tym kierunku idą zmiany społeczne.
To jest kluczowa siła, o której będę dzisiaj mówił,
ale zaznaczę od razu,
że to nie jest jedyna ważna siła
w dynamice zmian dochodu i dystrybucji majątku.
Istnieją inne siły, które odgrywają ważną rolę
w długoterminowej dynamice dochodów
i dystrybucji majątku-bogactwa.
Poza tym mamy dużo innych danych,
które trzeba zanalizować.
Dzisiaj wiemy trochę więcej niż kiedyś,
ale wciąż za mało.
Z pewnością istnieje wiele procesów
ekonomicznych, społecznych, politycznych,
które należy dokładniej zbadać.
Skupię się dziś tylko na tej prostej sile,
choć to nie oznacza, że inne ważne siły nie istnieją.
Większość danych, które zaprezentuję,
pochodzi z tej bazy danych,
udostępnionej online,
Światowa Baza Danych o Najwyższych Dochodach.
Jest to największa istniejąca
historyczna baza danych na temat nierówności.
Powstała dzięki pracy
ponad 30 uczonych z kilkudziesięciu krajów.
Pokażę teraz kilka faktów
z tej bazy danych,
a potem powrócimy do r > g.
Fakt numer jeden.
Nastąpiła zmiana pozycji w rankingu nierówności społecznej
między USA a Europą
w ciągu ostatniego stulecia.
W pierwszej dekadzie XX wieku nierówność społeczna
była o wiele wyższa w Europie niż w USA,
natomiast dziś jest odwrotnie.
Chcę powiedzieć bardzo wyraźnie:
wyjaśnieniem tej sytuacji nie jest r > g.
Chodzi raczej o zmiany w podaży i popycie na umiejętności,
o wyścig między edukacją a techniką,
globalizację i brak równowagi
w dostępie do edukacji w USA,
gdzie istnieją bardzo dobre, czołowe uczelnie,
lecz podstawy systemu edukacyjnego
mają braki,
więc nierówny dostęp do umiejętności,
a także bezprecedensowy
wzrost wynagrodzeń zarządów, kadry kierowniczej,
który trudno wytłumaczyć tylko na bazie edukacji.
Chodzi tutaj o coś więcej,
ale nie będę o tym dzisiaj mówić,
bo chcę się skupić na nierównościach majątkowych.
A teraz bardzo prosty wskaźnik
nierówności dochodu w społeczeństwie.
Widać udział w całości dochodów
osiągany przez osoby w górnych 10% dochodów.
Widać, że sto lat temu
uzyskiwali między 45 a 50% dochodów w Europie
i nieco ponad 40% w USA.
W Europie była większa nierówność.
Potem nastąpił gwałtowny spadek
podczas pierwszej połowy XX wieku i w ostatniej dekadzie.
Jak widać, nierówność dochodów w USA
jest większa niż w Europie.
Jest to pierwszy fakt, o którym wspomniałem.
Drugi fakt odnosi się bardziej do różnicy majątkowej.
Głównie chodzi o to, że nierówność majątkowa
jest zawsze o wiele większa
od nierówności dochodów.
Także nierówność majątkowa,
choć wzrosła w ostatnich dekadach,
jest dziś mniej skrajna
niż sto lat temu.
Choć całkowita wartość majątku
w stosunku do dochodu już się znormalizowała
po wielu gwałtownych zmianach
spowodowanych I wojną światową, Wielkim Kryzysem,
II wojną światową.
Spójrzmy na dwa wykresy
obrazujące fakty numer dwa i trzy.
Gdy przyjrzeć się poziomowi nierówności majątkowych,
widać wartość majątku
należącego do 10% najbogatszych osób,
tu również widać zmianę rankingu
między USA i Europą, jaki widzieliśmy wcześniej,
dla nierówności dochodów.
Koncentracja majątku
była wyższa sto lat temu w Europie niż w USA,
a teraz jest odwrotnie.
Poza tym można wykazać dwie rzeczy.
Po pierwsze, ogólny poziom nierówności majątkowej
jest zawsze wyższy niż poziom nierówności dochodów.
Pamiętajcie, że dla nierówności dochodów
udział najbogatszych 10%
kształtował się między 30 a 50% całkowitych dochodów,
podczas gdy dla bogactwa, w rękach 10% najbogatszych
znajduje się 60 do 90% całego majątku.
Był to fakt numer jeden.
Jest on kluczowy dla mojego dalszego wywodu.
Koncentracja majątku zawsze przewyższa
koncentrację dochodów.
Po drugie, wzrost nierówności majątkowych w ostatnich dekadach
jest wciąż zbyt niski, aby odtworzyć poziom sprzed 1910,
wciąż widać różnicę: dziś i 1910.
Nierówności majątkowe są nadal duże,
60-70% majątku jest w rękach 10% najbogatszych,
ale dobra wiadomość jest taka,
że to mniej niż sto lat temu,
gdy 10% najbogatszych posiadało 90% majątku w Europie.
Obecnie istnieje tak zwane "środkowe 40%",
którzy nie są w 10% najbogatszych,
ani wśród 50% ubogich.
Tę grupę można nazwać "klasą średnią",
która posiada 20-30% całego majątku
posiadanego przez obywateli państwa,
podczas gdy sto lat temu byli oni biedni
i praktycznie nie było klasy średniej.
Jest to ważna zmiana.
Co ciekawe, nierówności majątkowe
nie wzrosły do poziomu sprzed I wojny światowej,
chociaż całkowita ilość bogactwa owszem.
Oto całkowita wartość majątku w stosunku do dochodu.
Widać, że zwłaszcza w Europie
jesteśmy prawie na poziomie sprzed I wojny światowej.
Temat dzieli się na dwie różne części.
Po pierwsze, ilość gromadzonego bogactwa,
i nie ma oczywiście nic złego
w gromadzeniu dużego bogactwa,
szczególnie, gdy jest ono rozproszone,
niezbyt skoncentrowane.
Tak naprawdę należy się skupić
nad długookresową ewolucją nierówności majątkowych
oraz prognozą na przyszłość.
Jakie są przyczyny, że do I wojny światowej
nierówności majątkowe były tak duże
i systematycznie się zwiększały,
jakie są wnioski na przyszłość.
A teraz kilka wyjaśnień i spekulacji na temat przyszłości.
Po pierwsze,
prawdopodobnie najlepszym modelem do wyjaśnienia,
dlaczego majątek jest bardziej skoncentrowany niż dochody
jest dynamiczny, dynastyczny model,
w którym osoby działają w długim horyzoncie
i gromadzą majątek z różnorakich powodów.
Jeśli ludzie gromadziliby majątek
tylko na czas własnego życia,
czyli żeby móc konsumować
na starość,
wówczas poziom nierówności majątkowych
powinien być mniej więcej zgodny
z poziomem nierówności dochodu.
Ale trudno wytłumaczyć,
dlaczego nierówności majątkowe
przewyższają nierówności dochodowe
tylko modelem potrzeb cyklu życia,
więc potrzebujemy innego modelu,
w którym ludzie gromadzą majątek
z innych powodów.
Zazwyczaj chcą przekazać majątek
następnej generacji, dzieciom,
albo czasami chcą zgromadzić majątek
dla zdobycia prestiżu, potęgi, która towarzyszy bogactwu.
Istnieją inne powody gromadzenia majątku
niż tylko potrzeby cyklu życia,
które wyjaśniają obserwowane dane.
Oczywiście w szeregu dynamicznych modeli
gromadzenia bogactwa,
uwzględniających dynastyczny motyw gromadzenia majątku,
występują rozmaite, przypadkowe, nakładające się
"nieciągłości".
Na przykład niektóre rodziny
mają bardzo dużo dzieci,
więc majątek będzie rozdzielony.
Inne rodziny mają mniej dzieci.
Występują też wstrząsy stopy zwrotu.
Są rodziny, które uzyskują z majątku ogromne zyski.
Inne źle inwestują.
Zawsze istnieje pewna zmienność
procesu gromadzenia bogactwa.
Niektórzy się wzbogacą, inni zbiednieją.
Ważne, że w każdym z takich modeli,
przy uwzględnieniu wstrząsów,
średni poziom wzrostu nierówności majątkowych
będzie rósł w tempie różnicy "r" i "g".
Intuicyjnie, różnica między wzrostem
wartości bogactwa, majątku,
a wzrostem gospodarczym jest znaczna,
bo początkowe nierówności majątkowe
zwiększają się szybciej,
gdy większa jest różnica między "r" i "g".
Weźmy prosty przykład,
gdy r = 5% i g = 1%,
posiadacze majątku potrzebują reinwestować tylko
jedną piątą dochodu z majątku,
aby zapewnić sobie wzrost bogactwa
w tempie rozwoju gospodarki.
To ułatwia utrzymanie wielkich fortun,
bo można konsumować cztery piąte osiągniętych przychodów,
przy założeniu 0% podatku,
i wystarczy reinwestować tylko jedną piątą.
Oczywiście niektóre rodziny konsumują więcej niż 4/5,
niektóre zużyją mniej, nastąpi więc pewne
przetasowanie w liście posiadaczy,
ale przeciętnie wystarczy reinwestować tylko piątą część,
co umożliwia utrzymanie istotnych nierówności majątkowych.
Nie zdziwi stwierdzenie, że "r" zawsze może być większe niż "g",
bo taka sytuacja miała miejsce
niemal przez całą historię ludzkości
i była dość oczywista dla wszystkich
z tej prostej przyczyny,
że wzrost gospodarczy wynosił około 0%
przez niemal całą historię ludzkości.
Wzrost gospodarczy wynosił może 0,1, 0,2, 0,3%.
Przyrost naturalny był minimalny,
podobnie jak wzrost produkcji na jednego mieszkańca,
podczas gdy stopa zwrotu z kapitału
oczywiście była wyższa niż 0%.
Dla nieruchomości rolnych,
które stanowią tradycyjną formę
kapitału w społeczeństwie przedindustrialnym,
stopa zwrotu z kapitału to zazwyczaj 5%.
Dowolny czytelnik książek Jane Austen wie,
że aby uzyskać roczny przychód 1000 funtów,
trzeba dysponować kapitałem
wartości 20 tys. funtów,
bo 5% z 20 tys. to właśnie 1000 funtów.
W pewnym sensie ten stosunek stanowił
podstawę istnienia społeczeństwa,
bo r > g pozwałało
właścicielom bogactwa i kapitału
żyć z przychodów od kapitału
i zajmować się w życiu czymś innym
niż zapewnianiem środków na przeżycie.
Z moich badań
nad historią ekonomii wynika,
że wzrost w czasach nowożytnego przemysłu
nie zmienił tego stanu.
Oczywiście stopa wzrostu "g",
po rozpoczęciu Rewolucji Przemysłowej,
wzrosła zazwyczaj do 1 lub 2%,
ale w tym samym czasie stopa "r" zwrotu z kapitału,
również rosła,
przez co różnica między "r" i "g"
właściwie nie uległa zmianie.
W XX wieku wystąpiła unikalna
kombinacja historycznych zdarzeń.
Po pierwsze, bardzo niski poziom
stopy zwrotu z kapitału "r"
spowodowany wojnami światowymi,
inflacją, zniszczeniem kapitału,
bankructwami podczas Wielkiego Kryzysu.
Przez to wszystko stopa zwrotu z prywatnego kapitału
była na niespotykanie niskim poziomie
w latach od 1914 do 1945
oraz później, bezpośrednio po zakończeniu wojny
wystąpił niespotykanie wysoki wzrost gospodarczy
po części dzięki odbudowie.
Jak wiadomo w Niemczech, we Francji
i Japonii odnotowano 5% wzrostu
gospodarczego w latach 1950-1980,
przede wszystkim dzięki odbudowie
oraz znaczącemu wzrostowi demograficznemu,
efektowi "Baby boom".
Oczywiście taka sytuacja nie jest trwała,
a przynajmniej wzrost populacji
zwolni w najbliższej przyszłości,
najlepsze prognozy sugerują,
że długoterminowy wrost
zbliży się do 1-2%,
a nie 4% lub 5%.
Są to najlepsze szacunki
wzrostu światowego PKB
oraz poziomu stopu zwrotu z kapitału,
średniego poziomu zwrotu "r".
Jak mówiłem,
w całej historii ludzkości
wzrost gospodarczy był bardzo niski,
dużo niższy od stopy zwrotu z kapitału,
a w XX wieku
to duży przyrost demograficzny,
wysoki w okresie powojennym
oraz proces odbudowy gospodarki po wojnie
zmniejszyły dystans między poziomem wzrostu gospodarczego
a stopą zwrotu z kapitału.
Na wykresie używam prognoz ONZ
co do sytuacji demograficznej, są one nieprecyzyjne,
Jeżeli w przyszłości wszyscy
będziemy mieli wiele dzieci
wzrost gospodarczy będzie większy,
ale na dzisiaj to prognozy
najlepsze jakimi dysponujemy.
Niski wzrost gospodarczy spowoduje
wzrost różnicy między "r" i "g",
stopą zwrotu z kapitału i wzrostem gospodarczym.
Kolejne nietypowe zdarzenie
w XX wieku, o którym mówiłem,
to opodatkowanie
i zniszczenie kapitału gospodarczego.
Na wykresie stopa przed opodatkowaniem.
A tutaj zwrot z kapitału z uwzględnieniem podatku,
redukcji kapitału na skutek wojen
Właśnie dlatego
średnia stopa zwrotu,
uwzględniając opodatkowanie i zniszczenie kapitału,
była poniżej poziomu wzrostu gospodarczego.
Gdyby nie opodatkowanie zysków z kapitału
i zniszczenia wojenne, nie doszłoby do tego.
Stwierdzam, że stosunek wartości
wzrostu gospodarczego i stopy zwrotu z kapitału
zależy od wielu różnorodnych czynników,
których ewolucję trudno przewidzieć,
jak technika
i rozwój kosztownych technik.
Obecnie najwięcej kapitału wchłaniają sektory gospodarki
takie jak nieruchomości, budownictwo, energetyka.
Ale w przyszłości będzie o wiele więcej robotów
w wielu innych sektorach gospodarki.
Sektory te mogą wykorzystywać
większą część kapitału niż obecnie.
Na razie daleko nam do tego
i wpływ kapitału na gospodarkę
w budownictwie, energetyce i nieruchomościach
jest bardziej znaczący
niż w pozostałych gałęziach gospodarki.
Kolejny ważny czynnik to wpływ efektu skali
w zarządzaniu portfelem inwestycyjnym.
Wraz ze wzrostem złożoności instrumentów finansowych,
deregulacją rynków finansowych,
łatwiej osiągnąć wyższą stopę zwrotu
z kapitału dla dużych portfeli.
Ten efekt wydaje się szczególnie wyraźny
w portfelach miliarderów i dużych funduszach.
Oto jeden przykład,
który widać na liście miliaderów FORBES
w okresie 1987-2013.
Widać, że majątek najbogatszych z listy
wzrastał w tempie 6-7% rocznie,
uwzględniając nawet efekty inflacji.
podczas gdy średnie dochody na świecie,
wzrost wartości majątku,
średnio wzrastały tylko o 2% rocznie.
Taki sam efekt widać
w funduszach dużych uniwersytetów.
Im większa początkowa wartość funduszu,
tym większy przychód osiągano później.
Jak zmienić tę sytuację?
Po pierwsze potrzebujemy
większej przejrzystości operacji finansowych.
Wiemy zbyt mało o globalnej dynamice zmian majątkowych,
więc trzeba udrożnić międzynarodową wymianę
informacji bankowych.
Trzeba stworzyć globalny rejestr finansowych składników majątku,
skoordynować opodatkowanie majątku,
np. podatek od majątku, o niskiej stopie podatkowej
umożliwi nam zebranie pewnych informacji,
co pozwoli usprawniać politykę finansową
na podstawie zebranych obserwacji.
W pewnej mierze walka państw
z ucieczką majątku do rajów podatkowych
i automatyczny przekaz informacji
o transakcjach finansowych prowadzi nas w tym kierunku.
Oczywiście istnieją sposoby redystrybucji majątku,
które mogą kusić polityków.
Inflacja - łatwiej pieniądze wydrukować
niż napisać dobre prawo podatkowe,
więc to kusi polityków,
ale czasem pieniądze rozchodzą się wówczas bez kontroli.
I to jest problem.
Wywłaszczenie jest bardzo kuszące.
Gdy niektórzy wydają się zbyt bogaci,
po prostu odbieramy im majątek.
Ale to nie jest efektywna oranizacja
zmian w dynamice majątku.
Wojna to jeszcze mniej efektywny sposób.
Dla mnie najlepszy sposób to progresywne opodatkowanie
ale oczywiście...
(Śmiech)
...historia wymyśli najlepszy sposób
i będzie on prawdopodobnie uwzględniał po części każdy z wymienionych sposobów,
Dziękuję.
(Brawa)
Bruno Giussani: Thomas Piketty. Dziękuję.
Thomas, chciałbym ci zadać dwa lub trzy pytania.
Robi wrażenie twoja znajomość danych,
ale sugerujesz w zasadzie,
że rosnąca koncentracja majątku
to wrodzona cecha kapitalizmu
i jeśli nic nie zrobimy,
to zagrozi ona stabilności systemu,
więc sugerujesz wdrożenie zasad,
które spowodują redystrybucję majątku,
włączając te, o których mówiłeś:
progresywne opodatkowanie.
Jak oceniasz realność tych działań
w obecnej sytuacji politycznej?
Jak określasz prawdopodobieństwo
wdrożenia tych działań?
Thomas Piketty: Badając historię dochodów,
majątku i opodatkowania,
stwiedzam, że jest ona
pełna niespodzianek.
Nie robią na mnie wrażenia ludzie,
którzy twierdzą,
że wiedzą, co nastąpi w przyszłości.
Chyba 100 lat temu wielu twierdziło,
że progresywna stopa podatkowa
nigdy nie wejdzie w życie,
a jednak ją wprowadzono.
Jeszcze 5 lat temu uważaliśmy,
że tajność informacji z banków szwajcarskich
będzie z nami na zawsze,
że Szwajcaria jest zbyt potężna
wobec innych państw w tym zakresie.
Wystarczyło kilka sankcji USA
względem banków szwajcarskich
i zmiana nastąpiła, teraz idziemy dalej
w kierunku przejrzystości finansów.
Koordynacja polityczna nie będzie chyba taka trudna.
Wkrótce zostanie podpisane porozumienie
między Unią Europejską i USA.
To połowa światowego PKB.
Jeśli taka siła nie wystarczy
do postępu w zwiększeniu przejrzystości finansów
i wprowadzeniu minimalnego podatku od zysku międzynarodowych korporacji,
to kto inny temu podoła?
Uważam, że nie ma technicznych przeciwwskazań
i że pójdziemy w tę stronę,
jeśli pragmatyczniej podejdziemy do tematu.
Ustalimy odpowiednie sankcje
na podmioty, które wykorzystują brak przejrzystości w finansach.
BG: Zarzuca się twoim poglądom,
że brak równości ekonomicznej
to nie tylko cecha kapitalizmu, ale wręcz jego siła napędowa.
Zmniejszając nierówność ekonomiczną,
redukujemy potencjał wzrostu gospodarki.
Jak odpowiesz na taki zarzut?
TP: Nierówność ekonomiczna
nie jest problemem samym w sobie.
Pewien poziom nierówności jest potrzebny
dla wzrostu gospodarki i innowacji.
Problemem jest poziom tej nierównowagi.
Gdy nierówność jest zbyt ekstremalna
staje się bezużyteczna jako generator wzrostu,
a nawet może stać się szkodliwa,
bo prowadzi do utrwalania się długofalowych nierówności
i zmniejsza mobilność ekonomiczną społeczeństwa.
Na przykład koncentracja majątku
z XIX wieku
trwająca do I wojny światowej
w każdym kraju Europy
nie wpływała pozytywnie na rozwój gospodarczy.
Zniszczył to splot
tragicznych wydarzeń i zmian politycznych,
co nie powstrzymało wzrostu po II wojnie.
Dodatkowo, ekstremalne nierówności są złe
dla naszego demokratycznego ustroju.
Nierówność ekonomiczna prowadzi do różnic
we wpływie na politykę państw.
To jest obecnie zagrożenie
dla demokratycznych instytucji w USA.
Dlatego nie chcemy powrotu
do ekstremalnego poziomu nierówności
sprzed I wojny światowej.
Odpowiednia część majątku narodowego
w rękach klasy średniej sprzyja rozwojowi.
To sprzyja obu celom
równości i lepszej efektywności.
BG: Wspomniałem, że twoja książka
jest krytykowana.
Krytykowano dobór danych.
Oskarżano o wybiórczą analizę danych,
o naginanie danych do tezy.
Co na to powiesz?
TP: Jestem bardzo zadowolony,
że moja książka zainspirowała dyskusję.
To też było jej zadanie.
Dlatego udostępniłem dane w internecie
wraz ze szczegółowymi obliczeniami,
żeby umożliwić otwartą i przejrzystą
dyskusję na poruszane w książce tematy.
Odpowiedziałem punkt po punkcie na każdą uwagę.
Gdybym miał ją dziś ponownie pisać,
musiałbym dodać,
że wzrost nierówności,
szczególnie w USA,
jest większy niż to, co opisałem.
Najświeższe badania Saeza i Zucmana
na bazie aktualniejszych danych,
których nie miałem podczas pisania,
pokazują, że koncentracja majątku w USA
wzrosła ponad poziom, o którym pisałem.
W przyszłości będą dostępne kolejne dane.
Niektóre będą odbiegały od tego, o czym pisałem.
Niemal co tydzień aktualizujemy
w sieci dane w Światowej Bazie Najwyższych Dochodów
i będziemy to robić w przyszłości,
w szczególności w krajach wschodzących
i zapraszam wszystkich, którzy chcieliby
wspomóc proces zbierania danych.
Chcę podkreślić, że zgadzam się z opinią,
że w świecie brakuje informacji
dotyczących dynamiki majątku,
a dobrym sposobem na pozyskanie tych danych,
byłby podatek od majątku,
o niskiej stopie podatkowej,
tak, abyśmy mogli zaakceptować tę istotną zmianę
i by zaadaptować politykę podatkową
do sytuacji, które zaobserwujemy.
Opodatkowanie jest źródłem wiedzy,
a informacji potrzeba teraz najbardziej.
BG: Thomas Piketty, merci beaucoup.
Dziękuję. TP: Dziękuję.