İslam kültüründe geometri her yerde bulunur.
Bunu camilerde, medreselerde, saraylarda ve evlerde görebilirsiniz.
Bu gelenek MS 8. yüzyılda, İslamiyet'in ilk dönemlerinde başladı.
Zanaatkarlar Roma ve Pers kültürlerinden gelen motifleri aldılar
ve onlardan yeni görsel ifade biçimleri geliştirdiler.
Tarihin bu dönemi İslam Kültürü'nün altın çağıydı:
Önceki medeniyetlerin birçok kazanımı
bu dönemde korundu ve daha da geliştirildi.
Bu süreç, bilimde ve matematikte önemli gelişmeleri beraberinde getirdi.
Bu gelişmelere, İslami sanatta soyut formların ve ileri düzey geometrinin
gittikçe kompleks hale gelen kullanımı eşlik etti.
Bu kullanım, halılarda ve kumaşlardaki karmaşık çiçek motiflerinden
sonsuza dek tekrar ediyormuş gibi görünen döşeme motiflerine kadar çeşitlenmekteydi.
Bu sonsuzluk, ilahi düzene hayranlığı ve ona yönelik bir temaşayı yansıtıyordu.
Bu tasarımlar, göze çarpan karmaşıklıklarına rağmen
sadece çember çizecek bir pergel ve
çizgi çizmeye yardımcı bir cetvel ile oluşturulabilir.
yalnızca bu basit aletlerle kaleidoskopik bir desen çeşitliliği yaratılabilir.
Peki bu nasıl yapılıyor?
Her şey öncelikle bir çemberle başlıyor.
İlk önemli tercihimiz bu çemberin nasıl bölüneceğiyle ilgili.
Birçok desende bu çember
dört, beş veya altı eşit parçaya bölünüyor
Ve bu üç bölünme şekli de
kendine özgü desenler ortaya çıkarıyor.
Bir desenin dört,
beş,
veya altı katlı simetriye sahip olup olmadığını anlamanın kolay yolu var:
Desenlerin çoğu taç yapraklarıyla çevrelenmiş yıldızlar içeriyor.
Yıldızdaki dikenleri veya
çevresindeki taç yaprakların sayısı
desenin hangi kategoride olduğunu bize söylüyor.
Mesela, 6 dikenli veya 6 taç yaprak tarafından çevrelenmiş bir yıldız
altı katlı desen kategorisine giriyor.
8 taç yapraklı bir desen de 4 katlı desen kategorisinde bulunuyor, vesaire.
Bu tasarımların bir gizli katkı maddesi daha var:
arka planda yer alan bir klavuz desen.
bütün desenler için mutlaka gerekli gizli klavuz desen
kompozisyonun ölçülerinin belirlenmesini çalışmanın başında belirliyor,
simetrinin sapmasını önlüyor,
ve harikulade yeni desenlerin bulunmasını kolaylaştırıyor.
Hadi bütün bu unsurların nasıl bir araya geldiğine bir bakalım:
Bir karenin içindeki bir çemberi
sekiz eşit parçaya bölerek başlıyoruz.
Sonra birbirini çapraz kesen iki çift çizgi çiziyoruz
ve bunların üzerine diğer iki çifti daha yerleştiriyoruz.
Bunlara "tertip çizgileri" deniliyor.
Bu çizgilerin alt kesitlerini belirleyip
tekrar eden desenimizin temel motifini ortaya çıkarıyoruz.
Aynı tertip çizgileri üzerinden birçok ayrı tasarım ortaya çıkarmak
sadece farklı alt kesitleri birleştirmekle mümkün.
Ve sonunda desenimizin tamamı
bu temel motifin birçok tekrarının yan yana getirilmesiyle ortaya çıkıyor.
Bu işleme "moazikleştirme" deniliyor.
Aynı tertip çizgilerinden farklı kesitleri seçerek,
bu deseni de ortaya çıkarabilirdik.
veya bunu
İhtimaller adeta sonsuza uzanıyor.
Aynı adımları 6 katlı desenler oluşturmak için de izleyebiliriz.
Altıya böldüğümüz bir çemberin üzerine tertip çizgileri çizip
daha sonra da onu mozaikleştirerek böyle bir desen ortaya çıkarabiliriz.
Bu altı katlı desen örneği de yüzyıllar boyunca
tüm İslam dünyasında kullanılmış
Marakeş, Agra, Konya ve El Hamra bu desenin kullanıldığı yerler arasında.
4 katlı desenler karesel, 6 katlı desenler altıgen bir klavuz desende şekillenir.
Ancak beş katlı desenleri mozaikleştirmek daha zordur,
çünkü beşgenler bir yüzeyi düzenli biçimde dolduramazlar.
Dolayısıyla sadece beşgen temelli bir desen oluşturmak yerine
mozaikleştirilebilir bir düzen oluşturmak için başka şekiller de desene eklenmelidir
Böylece şaşırtıcı derecede karmaşık görünen
ancak hala yaratması nispeten kolay desenler ortaya çıkar.
Ayrıca mozaikleştirme sadece basit geometrik şekillerle sınırlandırılamaz.
Bunu M. C. Escher'in eserlerinde görebiliriz.
İslami geometrik tasarım geleneği
balık ve yüz gibi hayvani unsurları yansıtmama eğiliminde olmasına karşın
karmaşık desenler oluşturmak için farklı birtakım motifleri kullanır.
Bu 1000 yıldan eski gelenek, temel geometrinin unsurlarını alıp
onları karmaşık, dekoratif ve göze hoş görünen desenler haline getirdi.
Ve bu zanaatkarlar bize yalnızca sanatsal sezgi, yaratıcılık adanmışlık
ve birer cetvel ile pergelle ne kadar çok şeyin mümkün olduğunu kanıtlıyor.