[Maja Zawierzeniec: "Sen na granicy"]
“Leonora nie jest poetką,
jest spacerującym wierszem,
który nagle otwiera parasol,
który niespodziewanie zmienia się w ptaka,
który nagle zmienia się w rybę
i znika".
Tak o Leonorze Carrington,
artystce meksykańskiej brytyjskiego pochodzenia,
wyraził się jeden z jej przyjaciół.
Leonora żyła na granicy różnych światów:
kulturowych, językowych, mentalnych.
Właśnie o tym dzisiaj chciałabym mówić.
O granicach,
granicach i snach,
snach na granicy i granicach snu.
Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat
miałam okazję ponad dziesięć razy
odwiedzić Meksykańskie Stany Zjednoczone.
Od roku 2001, kiedy miała miejsce moja pierwsza wizyta,
Meksyk stał się moją mentalną ojczyzną.
Czuję się tam bardzo dobrze i odczuwam pewien rodzaj magii,
której nie czuję w, pięknej skądinąd, Europie.
Dodatkowo, ze względu na specyfikę swojej pracy,
a także ze względu na swoją osobowość,
od lat czuję się też na granicy różnych światów:
akademickiego, studenckiego,
formalnego, nieformalnego,
biznesowego i kulturowego.
Granica zwykła kojarzyć się z czymś negatywnym,
z przebywaniem na stresującej, niebezpiecznej krawędzi.
Ale granica jest także czymś innym:
kiedy znajdujemy się na brzegu jakiejś przestrzeni,
może pozwolić nam "przeskoczyć" na inną przestrzeń,
poznać nowe terytoria.
Kiedy stabilnie stoimy
na jakiejkolwiek innej przestrzeni,
ciężko jest "przeskoczyć" na nową przestrzeń.
Uważam też, że próba przekraczania granic
jest bardziej użyteczna w życiu osobistym niż zawodowym,
ponieważ pozwala nam spojrzeć
z niestandardowych, innych punktów widzenia
na pewne sytuacje,
oraz z mniejszym lękiem znaleźć się w sytuacjach,
w których przekraczamy naszą strefę komfortu.
Taka przygraniczność pozwala zmienić perspektywę.
Granic może być wiele:
możemy mieć granice fizyczne, językowe,
kulturowe, intelektualne,
możemy mieć granice mentalne.
O tych granicach w kontekście meksykańskim
chciałabym teraz wspomnieć.
Kiedy myślimy o Meksyku i o granicy,
przed oczyma staje nam pogranicze
między Meksykiem, a Stanami Zjednoczonymi,
obszar, który w mediach przedstawiany jest
jako strefa niebezpieczna, niszcząca, pełna przemocy.
Ale ta granica ma swoje drugie oblicze:
jest to miejsce bogatej wymiany kulturowej,
wymiany społecznej.
Jest to miejsce symbiozy społecznej:
jest bardzo wiele osób i rodzin,
które codziennie tę granicę przekraczają i wzbogacają.
Dodatkowo wielu Meksykanów mieszkających w Polsce,
albo Polaków odwiedzających Meksyk
mówiło mi, że mimo dużej odległości
geograficznej, fizycznej między naszymi państwami,
mamy wiele cech wspólnych - mentalnie.
To wszystko uczy nas, że granice fizyczne
mogą być złudne.
Jeżeli chodzi o granice językowe, kulturowe,
intuicyjnie czujemy, że każdy nowy język
to klucz do poznania nowej kultury.
Ale ja uważam, że język jest czymś o wiele więcej:
pozwala nam kreować rzeczywistość,
kształtować świat, który nas otacza.
O tym chciałabym opowiedzieć na przykładzie postaci Malinche.
Malinche, doña Marina albo Malintzin
była towarzyszką życia i tłumaczką Hernána Cortésa,
który w XVI wieku podbił Meksyk.
Jako bardzo młoda dziewczyna została sprzedana
przez swoją matkę, po śmierci ojca, Majom.
Sama pochodziła z grupy Nahua.
Nauczyła się zatem drugiego, ważnego języka meksykańskiego.
Znalazła się wśród kilkunastu branek,
które, przybywający do wybrzeży Meksyku,
Cortés otrzymał w prezencie.
Od oficjalnego, pierwszego tłumacza Hernána Cortésa,
nauczyła się hiszpańskiego.
Malinche bywa uznawana za postać kontrowersyjną w Meksyku,
ponieważ czasami uważa się ją za zdrajczynię narodu.
Ja uważam, że w kontekście społecznym, historycznym,
w którym przyszło jej żyć,
nie jest to do końca stwierdzenie prawidłowe.
Co więcej, moglibyśmy też przypuszczać,
że dzięki jej pośrednictwu podbój Meksyku
przebiegł w sposób mniej krwawy.
Właśnie ta postać Malinche,
kobiety, która żyła w wieku XVI,
uczy nas, że język to nie tylko "drzwi do kultury",
ale również możliwość kształtowania rzeczywistości,
a co za tym idzie, bardziej świadomego uczestniczenia
w życiu społecznym.
Jeżeli chodzi o granice intelektualne,
chciałabym opowiedzieć o nich na przykładzie
Sor Juany Inés de la Cruz.
Siostra Juana Inés była meksykańską poetką okresu baroku.
Wstąpiła do zakonu, ponieważ życie zakonne,
trochę bardziej niż inne konteksty społeczne
XVII-wiecznego Meksyku,
pozwalało na nabywanie wiedzy.
A Sor Juana była "cudownym dzieckiem",
które już od najmłodszych lat interesowało się poznaniem,
zdobywaniem nowych wiadomości i samorozwojem.
Sor Juana Inés de la Cruz słynęła z tego, że mówiła,
że uczyć możemy się w każdej sytuacji.
Z jej ust wyszło również inne ciekawe zdanie:
"Arystoteles napisałby więcej, gdyby tylko nauczył się gotować".
Właśnie ta postać uczy nas,
że granice intelektualne również możemy przekraczać.
Ostatnia granica, chyba najtrudniejsza:
granica mentalna, psychiczna.
Tutaj naszą przewodniczką będzie Rosario Castellanos,
pisarka meksykańska,
która zajmowała się między innymi tematyką ludności rdzennej.
Dodatkowo była członkiem korpusu dyplomatycznego Meksyku,
między innymi była ambasadorem w Izraelu.
W jej sztuce teatralnej "El eterno femenino"
do meksykańskiego salonu piękności przybywa komiwojażer,
który regularnie właścicielce oferuje nowinki techniczne.
Tym razem chodzi o specjalną "wpinkę" do suszarki do włosów,
takiej dużej, dawnego typu.
Co ma na celu ten wynalazek?
Ma na celu zajęcie głowy,
dosłownie i w przenośni,
odwiedzającym salon klientkom.
Niektóre z nich zjawiają się tam kilka razy w tygodniu.
Siedząc pod suszarką nudzą się,
a nuda, jak wiemy, może prowadzić
do niebezpiecznego społecznie zajęcia -
myślenia.
Ten nowy, wspaniały wynalazek zostaje wypróbowany
na idealnej klientce:
młodej, nieświadomej niczego dziewczynie,
pełnej nadziei, która wkrótce ma wyjść za mąż.
W tym meksykańskim salonie piękności
śni ona społecznie poprawny sen,
w którym z młodej, pełnej werwy osoby,
zmienia się w osobę sfrustrowaną,
smutną gospodynię domową.
Przykład sztuki Rosario Castellanos uczy nas,
że granice mentalne możemy przekraczać,
a ironia pozwala rozbrajać
negatywne schematy społeczne,
z którymi często rośniemy.
Na granicach kulturowych,
językowych, mentalnych
żyły też trzy meksykańskie nie-Meksykanki,
trzy malarki surrealistyczne pochodzenia europejskiego,
które w Meksyku tworzyły:
Alice Rahon, Remedios Varo i Leonora Carrington.
Alice Rafon na swoich obrazach
łączy surrealizm francuski
z kolorytem ziemi meksykańskiej.
Siebie samą przedstawia jako Alicję w krainie czarów,
czyli literacką postać, która dryfowała pomiędzy światami.
W swoim malarstwie oddaje też hołd Fridzie Kahlo,
to jest ten drugi obraz, na którym przedstawia
swoją wizję meksykańskiego świata.
Ku poznaniu, ku nieznanemu, dryfuje też Remedios Varo,
Hiszpanka z pochodzenia.
Na swoim obrazie " W poszukiwaniu źródeł Orinoko"
przedstawia młodą kobietę w niewielkiej łódce,
która płynie ku nieznanemu.
Możemy powiedzieć, że sama Remedios Varo
również była świadoma życia, znajdowania się
na granicy różnych światów,
o czym świadczy widoczny na planszy portret:
z jednej strony widzimy jej twarz,
łączność ze światem realnym, rzeczywistym,
z drugiej strony maskę,
która oznacza przynależność do świata surrealistycznego,
do innego świata.
I ostatnia, bardzo interesująca postać:
Leonora Carrington, z pochodzenia Brytyjka,
do której odnosił się pierwszy cytat.
Leonora Carrington zmarła zaledwie dwa lata temu,
w wieku 94 lat w mieście Meksyk.
Na swoich obrazach pokazuje nam
łączność ze światem magii,
ze światem zwierząt, światem intuicji.
Na co dzień działam
w Polsko-Meksykańskim Stowarzyszeniu Kulturalnym
Bocian&Nopal,
dzięki którego projektom staramy się przybliżyć Meksyk Polakom,
jak również przekazać pewne rzeczy,
których uczą nas Meksykanie i Meksykanki,
które wymieniłam.
Tego, że język jest dla nas kluczem do poznania innych kultur,
kształtowania rzeczywistości.
Tego, że granice intelektualne możemy przekraczać
i że, de facto, ograniczamy się sami,
oraz że granice mentalne i "wtyczki" społeczne,
które nieświadomie wkłada nam społeczeństwo
do naszych własnych, osobistych "suszarek",
można rozbroić ironią.
W życiu codziennym, kiedy mówimy, że coś jest surrealistyczne,
myślimy, że jest nierealne, trudne do zrealizowania.
Ale być może wolność i przekraczanie granic
ma miejsce wówczas,
kiedy czujemy się bardziej swobodnie,
kiedy nic nas nie ogranicza.
Ma to miejsce kiedy śnimy.
Lawrence z Arabii powiedział kiedyś,
że ludzie śnią różnie.
Znaczna część osób śni pod osłoną nocy.
Budzą się i widzą, że sen przeminął.
Ale powiedział też, że są takie niebezpieczne osoby,
które śnią z otwartymi oczami
w świetle dnia
i walczą o realizację swoich marzeń.
Życie jest snem - śnijmy świadomie.
Dziękuję.
(Brawa)