"Kuğu Gölü"nün üçüncü perdesinde,
Siyah Kuğu sonu gelmez görünen bir dizi dönüşü başarıyla tamamlar.
"Point"teki tek ayağı üzerinde inip kalkarak
kendi etrafında döner, döner ve döner, 32 kere.
Bu, baledeki en zor sekanslardan biridir
ve o otuz saniye boyunca
Siyah Kuğu, sürekli hareket hâlinde olan bir "topaç insan" gibidir.
Bu olağanüstü dönüşlere "fouetté"ler denir,
Fransızca'da çırpılmış anlamına gelir,
dansçının durmadan hızla dönme yeteneğini betimler.
Peki fouetté'ye şaşırırken bu olayın fiziğini de çözebilir miyiz?
Dansçı fouetté'ye ayağını itip dönme momenti sağlayarak başlar.
Ama zor kısmı dönmeyi sürdürmektir.
Döndükçe,
point ayakkabısı ve yer arasındaki
ve kısmen vücuduyla hava arasındaki sürtünme,
momentini azaltır.
Peki öyleyse dönmeye nasıl devam ediyor?
Her dönüş arasında,
dansçı bir an için durur ve seyirciye döner.
Destekleyen ayağı düzleşir
ve tekrar point'e yükselirken döner,
ayağıyla yere basarak
küçük bir miktar yeni dönme momenti yaratır.
Aynı zamanda kolları da dengesini korumak için açılır.
Dönüşler ağırlık merkezi sabit kaldığında en etkilidir
ve yetenekli bir dansçı
bu süreçte dönme aksını dik tutabilir.
Açılmış kollar ve dönme momenti sağlayan ayak
fouetté'nin sürdürülmesini sağlar.
Ama anlık duraklamayı fark etmememizin asıl sırrı ve nedeni
diğer ayağın hareketinin hiç durmamasıdır.
Anlık duraklaması sırasında,
dansçının havadaki bacağı önden yana doğru giderek düzleşir,
sonra tekrar dizine doğru kıvrılır.
Bu bacak harekette kalarak
dönüşün momentinin bir kısmını depolar.
Bacak tekrar vücuda çekildiğinde
depolanmış olan moment tekrar dansçının gövdesine aktarılır
ve dansçı tekrar point'e yükseldiğinde ona itici bir kuvvet sağlar.
Balerin her dönüşle bacağını uzatıp geri çektikçe
moment bacak ve gövde arasında gidip gelir,
balerini hareket hâlinde tutar.
Gerçekten hünerli bir balerin, iki yolla
her bacak uzatıştan birden fazla dönüş çıkarabilir.
Birincisi, bacağını daha erken uzatabilir.
Bacak ne kadar uzun süre uzatılırsa o kadar çok moment depolar
ve dize tekrar çekildiğinde o kadar çok momenti gövdeye aktarabilir.
Daha fazla açısal moment,
dansçının sürtünmeyle kaybedilen momenti yenilemeden
daha çok dönüş yapabileceği anlamına gelir.
Dansçı için bir diğer seçenek de
pointe döndüğünde
kol veya bacaklarını gövdesine daha çok çekmektir.
Peki bu nasıl işe yarıyor?
Baledeki her diğer dönüş gibi
fouetté de açısal momentle yönetilir,
bu da dansçının açısal hızı çarpı rotasyonel eylemsizliğidir
ve sürtünmeyle kaybedilen dışında,
açısal moment dansçı point'teyken sabit kalmak zorundadır.
Buna açısal momentin korunumu denir.
Rotasyonel eylemsizlik
vücudun dönme hareketine karşı gösterdiği direnç olarak düşünülebilir.
Daha fazla kütle dönme ekseninden daha uzağa dağıtıldıkça artar,
kütle dönme eksenine yakınlaştıkça da azalır.
Öyleyse dansçı kollarını vücuduna yaklaştırdıkça
rotasyonel eylemsizliği azalır.
Dolayısıyla açısal momenti korumak için
açısal hızı, yani dönme hızı
artmak zorundadır.
Bu da, depolanan aynı miktarda momentle
dansçının birden çok dönüş yapmasını mümkün kılar.
Muhtemelen buz patencileri aynı şeyi yaparken görmüşsünüzdür,
kollarını ve bacaklarını kendilerine çekerek gitgide daha hızlı dönerler.
Tchaikovsky'nin balesinde, Siyah Kuğu büyücü bir kadındır
ve 32 büyüleyici fouetté'si neredeyse doğaüstü gözükmektedir.
Ama onları mümkün kılan büyü değil,
fiziktir.