Geçen ay, Britannica ansiklopedisi
244 yılın ardından basım hayatından
çıkacağını duyurdu, ki bu beni biraz hüzünlendirdi,
çünkü çocukken, muhtemelen 12 yaşlarındayken, şehrimizin kütüphanesinde
devasa ansiklopedi seti ile oynadığım
bir oyunu hatırladım.
Bu oyunu güncelleyebilir miyim diye düşündüm,
sadece güncel metotlar için değil, kendim için.
Denedim.
Çevrimiçi bir ansiklopediyi,
Vikipedi'yi açtım, "Dünya" kelimesini girdim.
Herhangi bir yerden başlayabilirsiniz, ben bu sefer dünya kelimesini seçtim.
Oyunun ilk kuralı oldukça basit.
Sadece önceden bilmediğiniz bir şeyi
ve mümkünse babanızın dahi bilemeyeceği
bir şeyi bulana kadar makaleyi okumalısınız.
Bu durumda, hızlıca şunu buldum:
Dünya'nın merkezine en uzak nokta,
düşündüğüm gibi Everest dağının zirvesi değil
Ekvator'daki Chimborazo dağının zirvesiymiş.
Dünya kendi etrafında ve tabii ki güneşin etrafında dönmektedir
ve dolayısıyla ortasından biraz çıkıntılıdır,
tıpkı bazı dünyalılar gibi.
Chimborazo dağı Antlar'daki en yüksek dağ olmamasına rağmen,
Ekvator'dan bir derece uzakta
bu çıkıntının üstünde kalmaktadır; bu şekilde Chimborazo'nun zirvesi
dünya merkezinden en uzak noktadır.
Ayrıca bunu söylemesi gerçekten eğlenceli.
Hemen, yeni oyunun isminin
ya da yeni fikrimin isminin
bu olmasına karar verdim.
Bunu TED'de de kullanabilirsiniz.
Chimborazo, tamam mı?
"Evreka" ve "bingo"nun bir çocuğu olması gibi.
Bunu bilmiyordum ve
bu çok havalı.
Chimborazo!
Oyunun bir sonraki kuralı da oldukça basit.
Araştırmak için sadece yeni bir terim bulmanız gerekiyor.
Şimdi eskiden bu, bir cilt alıp
alfabetik olarak gezinmek
ya da yeni bir konuya sapmaktı
ve eğlenceli bir şeydi.
Günümüzde seçebileceğiniz yüzlerce bağlantı var.
Dünyadaki herhangi bir yere gidebilirim.
Sanırım, zaten Ekvator'da olduğum için
"Tropikal" kelimesine tıklamaya karar verdim.
Bu, beni dünyayı çevreyelen
nemli ve ılık dönence kuşaklarına götürdü.
Şimdi bu kuzeydeki yengeç dönencesi
ve bu da güneydeki oğlak dönencesi ki
bunları biliyordum;
ama öğrenince şaşırdığım bu ufak gerçek
onların, haritacıların çizgileri,
enlemler ya da devlet sınırı olmadıkları,
dünyanın eğimi nedeni oluşan astronomik fenomenler oldukları
ve değişmekte olduklarıydı.
Yukarı ve aşağı hareket ediyorlar.
Aslında, yıllardır Yengeç ve Oğlak dönenceleri
düzenli şekilde 15 metre daha
ekvatora yaklaşmaktaydılar
ve kimse bana bunu söylememişti.
Bunu bilmiyordum.
Chimborazo!
Yani, oyunu devam ettirebilmek için sadece yeni bir terim bulmam
ve ona bakmam gerekiyordu.
Hâlihazırda dönencelerde olduğum için yağmur ormanlarını seçtim.
İnsan çeşitliliği ile meşhur olan.
Hâlâ bu dünyada iletişim kurulmamış onlarca kabile yaşamakta.
Dünyanın her yerinde bulunabiliyorlar ama hepsi yağmur ormanlarında yaşıyorlar.
Bu, bugünlerde gidip arkadaş edinemeyeceğiniz tek yer.
Tıkladığım bağlantı başta egzotik ve sona doğru kesinlikle gizemliydi.
Leoparlardan, halka kuyruklu koatiden, zehirli kurbağalardan, boa yılanlarından,
koleopteradan
ve sonrasında böceklerden bahsediyordu.
Şimdi, bu amaçla buna tıkladım,
ama bir şekilde, hatayla buraya gelmiştim,
bu bana, müzik grubu için "Beatles"'a,
araba için "Volkswagen Bettle"'a bakın diyordu.
Ama şu an böcek olan böcekler için buradayım.
Böcekler açık ara dünyadaki en başarılı yaşam düzenidir.
Bitkiler de dâhil olmak üzere dünyadaki yaşam formlarının yaklaşık %20 ve %25'ini
böcekler oluşturmaktadır.
Yani, bir daha manava gittiğinizde
önünüzdeki dört kişiye dikkatli bakın,
istatistiksel olarak içinizden biri böcek olmalı.
Eğer bu sizseniz, gerçekten etkileyici şekilde iyi adapte olmuşsunuz demektir.
Dünyamızda, müzelerde kemiklerden deriyi yiyip temizleyen etobur böcekler,
diğer böceklere saldırıp onları öldüren,
yine de bize çok tatlı görünen böcekler vardır.
Yuvalarını beslemek için çöl boyunca gübreden yaptıkları küçüp topları
yuvarlayan böcekler, gibi farklı böcekler vardır.
Bu, hergün güneşi yenileyen
eski Mısır tanrısı Kepri'nin,
nasıl gübre yuvarlayan bok böceğinden
Firavun Tutankamon'un zırhındaki kutsal bok böceğine dönüştüğünü hatırlattı.
Böceklerin, bana hayvanlar krallığındaki
en romantik kurlara sahip olduğunu hatırlattı.
Ateş böcekleri sinek değil, böcektirler.
Ateş böcekleri kınkanatlı böceklerdir ve başka yöntemlerle de iletişim kurarlar.
Sıradaki bağlantım gibi:
Feromonların kimyasal dili.
Feromon sayfası beni seks yapan bir deniz kestanesinin videosuna götürdü.
Evet!
(Gülüşmeler)
Afrodizyak bağlantısı.
Şimdi bu cinsel isteği arttıran bir şey,
muhtemelen çikolata gibi.
Çikolatanın içinde afrodizyak sayılabilecek fenetilamin adında bir
bileşik bulunmakta.
Ama aslında makalede fenetilaminin ağız yoluyla
alınması durumunda,
enzim kırılımdan dolayı beyninize ulaşmasının mümkün olmadığı belirtiliyor.
Yani sadece çikolatayı yiyenlerinizin bunu test etmesi gerekiyor.
Burada tıkladığım bağlantı "sempatik sihir"di;
daha çok iki kelimeyi ayrı ayrı anladığım
ama beraberlerken anlamadığım içindi.
Sempatiyi seviyorum. Sihri seviyorum.
Böylece, "sempatik sihir" terimine tıkladığımda
sempatik sihir ve vudu bebeklerine ulaştım.
İçimdeki çocuğun şansı yaver gidiyor.
Sempatik sihir bir uydurma.
Bir şeyi uydurursanız, belki onun üstünde bir etkiniz olabiliyor.
Vudu bebeklerinin ve muhtemelen mağara çizimlerinin arkasındaki fikir bu.
Mağara resimleri bağlantısı beni insanlığın
en eski sanat eserlerinden bazısına götürdü.
Google Maps'i bu mağaralardan bazılarının içinde görebilmeyi çok isterdim.
On binlerce yıllık sanat eserlerine sahibiz.
Dünyadaki genel temalar, büyük vahşi hayvanlar ve insan eli izleri içeriyor,
genellikle sol eli.
Binlerce yıllık dönemde hep sağ elli bir kavim olduk.
Her ne kadar yontmataş insanın niçin elinin izini çıkardığını
ya da üstüne bir tüpten pigment üflediğini bilmesem de,
nasıl çizdiğini kolaylıkla anlayabilirim.
Aslında bunun, birazdan "el" terimine tıklamak için kullanacağım
dominant sağ elimizden çok da farklı olmadığını düşünüyorum.
Keyifli ve belki de utandırıcı ıvır zıvır şeylerin olduğu "el" sayfasına gittiğimde
uzun bir sürede basitçe şunu buldum:
Elin arka tarafı opisthenar (el sırtı) olarak adlandırılır.
Şimdi bu utandırıcı, çünkü bu zamana
"bunu elimin arkası gibi biliyorum"
yani "buna çok aşinayım dediğim zaman"
onun bu acayip ismini bilmiyordum.
Şimdi burada tıkladığım bağlantı,
küçük el sırtları olan lemurlar, maymunlar ve şempanzeler.
Şempanzelere tıklıyorum ve genetik olarak en yakın akrabamıza ulaşıyorum.
Bayağı şempanzeler, ona verdiğimiz isim "mağara adamı" anlamına geliyor.
Kendisi öyle değil.
Yağmur ormanında ve savanada yaşıyor.
Bu elemanın evrimsel olarak bizim arkamızdan
geldiğini ya da gizemli bir şekilde bize yaklaştığını düşünüyoruz
ve bazı durumlarda ise o bizden önce yeri kapıyor.
Bir sonraki dayanılmaz bağlantım gibi, Astro şempanze Ham.
Tıklıyorum, aslında iki kez beni başlangıç noktama getireceğini düşünmüştüm.
Tropik haritamin
tam ortasında olan Kamerun'da doğmuş ve bundan daha özeli
iskeleti Smithsonian müzesinde böcekler tarafından temizlenmiş.
Ham'ın hayatındaki bu iki olay arasında,
kendisi uzaya gitti.
Yerçekimsiz ortamı ilk insandan, Sovyet kozmonot Yuri Gagarin,
aylarca önce tecrübe etti ve geri geldi.
Yuri Gagarin'in sayfasını tıkladığımda
muhtemelen çocukken kötü beslenmesinden dolayı
endam olarak şaşırtıcı derecede kısa,
kahramanlıkta ise çok büyük bu adamı buluyorum.
En iyi tahminler, bu adamın 1,65 metre,
yani 1,68 cm'den daha kısa olduğunu söylüyor.
Almanlar Rusya'yı işgal etmişti.
Bir Nazi subayı Gagarinlerin evini ele geçirmiş,
o ve ailesi çamurdan bir baraka yapıp içinde yaşamışlardı.
Yıllar sonra, o çamur barakada sıkışmış çocuk büyüyüp
roketin ucundaki dar bir kapsülde
dış uzaya fırlatılan,
içimizden bu gezegeni fiziken terk eden
ilk kişi olmak için gönüllü olacaktı.
Sadece yeryüzünden ayrılmadı,
onun etrafını birkez döndü.
50 yıl sonra, onun anısına,
uluslararası uzay istasyonu, ki bu gece hâlâ orada durmakta,
yörüngesini, tam olarak aynı gün ve saatte
Gagarin'in yörüngesi ile eşitledi
ve bunu filme çekti.
İnternete girip
bir insanın ilk kez gördüğü,
kesinlikle büyüleyici ve muhtemelen yalnız geziyi
100 dakika boyunca izleyebilirsiniz.
Bununla işiniz bitince
bir bağlantıya daha tıklayabilirsiniz.
Dünyaya geri gelebilirsiniz.
Başladığınız yere geleceksiniz.
Oyununuzu bitirebilirsiniz.
Sadece daha önceden bilmediğiniz bir şey daha bulmanız gerekiyor.
Hızlıca şu konuya ulaştım:
Dünya, temel küreden yaklaşık yüzde 0,17 derecelik bir sapmaya sahip ki
bu bilardo toplarında izin verilen yüzde 0,22'den biraz daha az.
Bir çocuk olarak bayılabileceğim tür bir bilgi bu.
Bunu kendim buldum.
İçinde yapabileceğim biraz hesap da mevcut
ve eminim ki babam bunu bilmiyordur.
Dünyayı sadece bir bilardo topu boyutuna sıkıştırabilseydiniz,
dünyayı, bütün dağ zirveleri ve mağaraları, yağmur ormanları,
astronotları ve erişilmemiş kabileleri ve şempanzeleri, vudu bebekleri,
ateş böcekleri, çikolataları, derin denizde
aşk yapan deniz yaratıkları ile alıp
sadece bir bilardo topu boyutuna sıkıştırabilseydiniz,
muhtemelen ortasında hafif bir şişlik olan
bir bilardo topu kadar düz olacaktı.
Bu çok havalı.
Ben bunu bilmiyordum.
Chimborazo!
Teşekkürler.
(Alkışlar)