Arşimet'in "Evreka" dediği anı
gözünüzde canlandırdığınızda
muhtemelen aklına böyle bir şey geliyor.
Gerçekte ise daha çok böyle bir
ambiyansta oluyor.
MÖ 3. asırda, bir Sicilya şehri olan
Syracuse'un kralı Hieron,
zamanının en büyük
mühendislik projelerinden birini
gerçekleştirmek üzere Arşimet'i görevlendirir.
Hieron'un sipariş ettiği yelkenli gemi,
sıradan antik savaş gemilerinin 50 katından büyük,
kendi şehrinin ithafen
adlandırdığı "Syracusia".
Hieron gelmiş geçmiş
en büyük gemiyi yaptırmak istiyordu.
Böylece onu hediye olarak
Mısır hükümdarı Ptolemy'e sunacaktı.
Ancak bir saray boyutundaki gemi
suda yüzebilecek miydi?
Arşimet'in zamanında,
hiç kimse böyle bir şeye cüret edemedi.
Böyle bir şey "bir dağ uçabilir mi"
sormak gibiydi.
Kral Hieron'un kafasını kurcalayan
bir sürü soru vardı.
Syracusia'nın inşasında
yüzlerce işçi yıllarca çalışıyor
çam, köknar kütükleri Etna dağından
kenevir halatları İspanya'dan
reçinesi Fransa'dan getiriliyordu.
Geminin üst güvertesine
sekiz gözetleme kulesine yerleştirilecek
ve bu kuleler alışılageldik kolonla değil
devasa tahtadan yapma dünyayı sırtında taşıyan
Atlas heykelleriyle desteklenecek.
Geminin başında ise
80 kg taş ateşleme kapasitesine sahip
kocaman mancınık bulunacak.
Yolcuların iyi vakit geçirmesi için,
çiçeklerle kaplı bir dolaşma alanı,
korunaklı bir yüzme havuzu,
sıcak su servisli bir hamam,
kitap ve heykel dolu bir kitaplık,
bir Afrodit tapınağı
ve bir cimnastik salonu bulundurulacak.
Arşimet'in işini daha da zorlaştırmak için,
Hieron geminin yük de taşımasını istiyordu:
400 ton tahıl,
10 bin kavanoz tuzlama balık,
74 ton içme suyu ve
600 ton yün.
Ayrıca 600 asker dahil olmak üzere
bin kişiden fazla kişiyi taşımalıydı,
farklı bölmelerde taşınacak
20 atı da unutmayalım.
Bu boyutta bir şey inşa etmek
ilk seferinde batmaya gitmek mi demekti?
Doğrusunu söylemek gerekirse bu pek de
Arşimet'in arzu ettiği bir şey değil.
Arşimet problemi şöyle ele alır:
gemi batacak mı?
Kimbilir belki bir gün banyosunu yaparken
tam da ağır bir küvet suda nasıl yüzer diye düşünürken
ilham geldi.
Kısmen sıvıya batmış bir nesneye
kaldırma kuvveti etki eder.
Bu kuvvet batan nesnenin
taşırdığı sıvının ağırlığına eşit.
Başka bir deyişle, eğer Syracusia 2000 ton
tam olarak 2000 ton su taşırıyorsa,
metazori askıda kalır.
Eğer 4000 ton su taşırıyorsa
rahatça askıda kalabilir.
Elbette sadece 1000 ton su taşırırsa,
bu Hieron'u pek mutlu etmeyecek.
İşte bu mühendislerin hala
Arşimet prensibi diye andığı
kaldırma kuvveti yasası.
Bu yasayla, çelikten bir tankın nasıl en az
bir tahta kayık ya da hamam tası kadar
kadar kolayca askıda
kalabileceğini açıklayabiliriz.
Eğer geminin alt omurgasının batan hacmi
geminin ağırlığına eşit olursa,
üst bölmesinde ne olursa olsun
gemi suyun üstünde batmadan kalabilecektir.
Bu Arşimet ve hamam tasıyla alakalı
başka bir hikayeye çok benziyor.
Aslında bunlar aynı hikaye,
sadece garip bir biçimde çarpıtılmış.
O bilindik Arşimet'in "Evreka" diyip
sokakta koşturduğu hikaye
bir "taç" ya da
Latince "corona" etrafında gelişir.
Syracusia hikayesinin merkezinde ise
geminin omurgası ya da
Yunanca deyişle "korone" var.
İkisini birbirine karıştırmış
olabilirler mi dersin?
Hiçbir zaman bilemeyeceğiz.
Sadece Syracusia'nın ilk ve
tek seferinde Mısır'a vardığı gün,
İskenderiyelilerin limana doluşup
bu suda yüzebilen görkemli geminin
varışına tanıklık edip hayretler içine
düştüğünü hayal edebiliriz.
Bu olağanüstü gemi zamanının
Titanik'iydi diyebiliriz
sonunda batması dışında tabii, bizim kanka Arşimet sayesinde.