คุณกำลังว่ายน้ำในมหาสมุทร ขณะที่อะไรบางอย่างมาถูกขาคุณ
พอรู้สึกเจ็บแปล๊บ
คุณก็รู้ตัวว่า คุณถูกแมงกะพรุนต่อยซะแล้ว
เจ้าสิ่งมีชีวิตที่เหมือนวุ้นแสนสวย มีพิษสงร้ายกาจเช่นนี้ได้อย่างไร
แมงกะพรุนตัวนุ่มนิ่ม เพราะ 95% ของมันเป็นน้ำ
และส่วนใหญ่ประกอบด้วยสารโปร่งแสงเหมือนวุ้น ที่เรียกว่า เมโซเกลีย (mesoglea)
ด้วยตัวที่บอบบางแบบนี้
พวกมันอาศัยเข็มพิษเป็นพันๆ ที่เรียกว่า ไนโดไซต์ (cnidocytes)
เพื่อป้องกันตัวและล่าเหยื่อ
แม้แต่ลูกแมงกะพรุนขนาดเท่ายางลบดินสอ
ก็ยังต่อยได้
แมงกะพรุนตัวอ่อน ที่เรียกว่า เอฟไฟเรีย (ephyrea) ดูเหมือนดอกไม้จิ๋วๆ เต้นกระดุ๊บๆ อยู่ในทะเล
เมื่อมันโตขึ้น มันจะมีรูปร่างทรงระฆังคว่ำ ลักษณะคล้ายร่ม
และหนวดห้อยลงมารอบๆ ขอบร่ม
แมงกะพรุนสายพันธุ์ที่ใหญ่ที่สุดคือ แมงกะพรุนแผงคอสิงโต (lion's mane jellyfish)
มีหนวดที่ยืดยาวได้มากกว่า 100 ฟุต
ยาวกว่าวาฬสีน้ำเงินเสียอีก
เข็มพิษส่วนใหญ่อยู่ที่หนวดพวกนี้
แม้ว่าบางสายพันธุ์จะมีอยู่ที่ตรงร่มด้วย
พิษจะถูกฉีดผ่าน นีมาโตซิสต์
เป็นท่อกลวงๆ รูปร่างเหมือนแส้
ที่ขดอยู่ภายใต้แรงดันสูง
เมื่อมีสิ่งกระตุ้นจากการสัมผัสหรือทางเคมี กระตุ้นจากภายนอก
ฝาของเซลล์นี้จะเด้งเปิดออก และน้ำทะเลไหลพรูเข้าไป
แรงนี้จะดันให้เข็มเหมือนฉมวกขนาดจิ๋ว ดีดตัวออกมา
ทิ่มแทงและฉีดพิษเข้าไปในเหยื่อ
การฉีดพิษจากนีมาโทซิสต์เกิดขึ้นในเวลา น้อยกว่า 1 ส่วนล้านของวินาที
มันจึงเป็นหนึ่งในกระบวนการกลไกเคมี ที่เร็วที่สุดในธรรมชาติ
นีมาโทซิสต์สามารถยิงออกมาได้ หลังแมงกะพรุนตายแล้ว
ดังนั้นการเอาหนวดที่ติดกับผิวหนังออก จึงเป็นเรื่องสำคัญ
การล้างด้วยน้ำส้มสายชูจะช่วยให้เข็มพิษ ที่ยังไม่ยิงออกมาหมดฤทธิ์
น้ำทะเลก็ช่วยล้างเอานีมาโทซิสต์ ที่เหลือออกไปด้วย
แต่อย่าใช้น้ำจึด เพราะการเปลี่ยนแปลงของสมดุลเกลือ
จะเปลี่ยนแรงดันออสโมติค ด้านนอกของไนโดไซต์
และจะกระตุ้นให้เข็มพิษพุ่งออกมาอีก
เป็นเหตุว่าทำไมการปัสสาวะรดบริเวณที่โดนต่อย ซึ่งเป็นการรักษาพื้นบ้านที่พบบ่อย
อาจจะทำให้เกิดอันตรายมากกว่าเป็นประโยชน์ ขึ้นอยู่กับส่วนประกอบของปัสสาวะ
การต่อยของแมงกะพรุนทั่วไป มักจะแค่น่ารำคาญ
แต่บางครั้งอาจจะถึงตาย
แมงกะพรุนกล่องแปซิฟิค เรียกอีกชื่อว่า ต่อทะเล
ปล่อยพิษที่ทำให้เกิดการบีบต้ว ของกล้ามเนื้อหัวใจ
และตายอย่างรวดเร็วถ้าได้รับพิษในปริมาณสูง
ยาแก้พิษนั้นมีอยู่ แต่พิษนั้นออกฤทธิ์เร็ว
ดังนั้นคุณต้องได้รับการรักษาทันที
แม้ว่าหนวดมันจะอานุภาพมหาศาล
แมงกระพรุนก็ไม่ได้อยู่ยงคงกระพัน
เข็มพิษของมันไม่อาจเทียบได้กับ หนังที่หนาเหมือนเกราะของผู้ล่า
เช่น เต่ากระดองหนัง และปลาดวงอาทิตย์
ผู้ล่าทั้งสองนี้มีการปรับตัวที่กันไม่ให้ แมงกระพรุนตัวลื่นๆ
หลุดรอดออกไปได้หลังถูกฮุบเข้าไป
หนามแหลมชี้ไปด้านหลังในปาก และหลอดอาหารของเต่า
และฟันโค้งหลังแก้มปลาดวงอาทิตย์
แม้แต่ตัวอ่อนกั้งกระดานตัวจิ๋ว ก็สามารถเกาะบนร่มแมงกะพรุนได้
และขอโดยสาร
กินแมงกะพรุนขณะที่มันออมพลังตัวเอง เพื่อการเจริญเติบโต
ปลาเล็กๆใช้แมงกะพรุน เป็นแนวปะการังเคลื่อนที่เพื่อป้องกันตัว
ว่ายโฉบไปมาระหว่างหนวดโดยไม่แตะมันเลย
ทากเปลือย หรือทากทะเล ปกคลุมด้วยเมือกป้องกันตัวลื่นๆ
สามารถขโมยอาวุธของแมงกะพรุน โดยการกินไนโดไซต์
และเปลี่ยนมันไปเป็นถุงพิเศษ เก็บไว้ใช้ภายหลัง
เป็นอาวุธสู้กับผู้ล่าของมัน
แม้แต่มนุษย์ก็อาจจะใช้ประโยชน์จากแมงกะพรุน สักวันหนึ่ง
นักวิทยาศาสตร์กำลังหาทางใช้ไนโดไซต์ ในการนำยาเข้าสู่ร่างกาย
ด้วยนีมาโทซิสต์ที่ขนาดไม่ถึง 3% ของเข็มฉีดยาทั่วไป
ดังนั้น เมื่อคุณออกไปในมหาสมุทรคราวหน้า ระวังตัวด้วยนะ
แต่อย่าลืมใช้เวลาซักเดี๋ยว เพื่อชื่นชม ในความอัศจรรย์ของมันด้วย