Tưởng tượng bạn đang ở trong một chương trình trò chơi.
Bạn đã có được $1000 từ vòng chơi đầu tiên
khi bạn quay vào ô thưởng.
Giờ đây, bạn có một lựa chọn.
Bạn có thể hoặc lấy $500 thưởng chắc chắn
hoặc tung đồng xu.
Nếu mặt ngửa, bạn được thưởng $1000.
Nếu mặt sấp, bạn không có khoản thưởng nào hết.
Ở vòng hai, bạn đã có $2000 khi bạn quay vào ô phạt.
Giờ bạn có một lựa chọn khác
hoặc bạn chịu mất $500,
hoặc thử vận may tung đồng xu.
Nếu mặt ngửa, bạn không mất gì.
Nhưng nếu mặt sấp, bạn mất $1000.
Nếu bạn giống như phần lớn mọi người
chắc bạn chọn khoản thường chắc chắn ở vòng đầu tiên
và tung đồng xu ở vòng thứ hai.
Nhưng nếu bạn nghĩ về điều đó, nó thật vô nghĩa.
Tỷ lệ cá cược ở hai vòng là như nhau.
Nhưng tại sao vòng hai có vẻ đáng sợ hơn thế?
Câu trả lời nằm ở hiện tượng gọi là ác cảm mất mát.
Dưới lý thuyết kinh tế hợp lý,
những lựa chọn của chúng ta nên đi theo phương trình toán học đơn giản
so sánh mức độ rủi ro và số lượng ta có.
Nhưng các nghiên cứu cho thấy đối với nhiều người,
tác động tâm lý tiêu cực ta thấy khi mất thứ gì đó
mạnh gấp đôi tác động tâm lý tích cực khi ta lấy được cùng thứ đó.
Ác cảm mất mát là xu hướng nhận thức phát sinh từ sự phỏng đoán,
các cách tiếp cận giải quyết vấn đề dựa trên kinh nghiệm và trực giác trước đó
hơn là dựa vào phân tích cẩn thận.
Và con đường tắt tâm lý này có thể dẫn đến các quyết định bất hợp lý,
không giống như khi yêu,
hay nhảy bungee khỏi vách đá,
nhưng nguỵ biện lý luận có thể dễ dàng được chứng minh sai.
Các tình huống liên quan đến xác suất nổi tiếng là dở tệ để áp dụng phỏng đoán.
Ví dụ, bạn sắp tung xúc xắc có bốn mặt xanh và 2 mặt đỏ
hai mươi lần.
Bạn có thể chọn một trong những trình tự sau
và nếu nó hiển thị đúng, bạn sẽ thắng $25.
Bạn sẽ chọn cái nào?
Trong một nghiên cứu, 65% người tham gia, toàn bộ là sinh viên đại học
chọn trình tự B
mặc dù A ngắn hơn và được chứa trong B,
nói cách khác, có nhiều khả năng hơn.
Đây là những gì gọi là sự kết hợp sai lầm.
Ở đây, chúng ta chờ đợi được thấy nhiều màu xanh hơn,
do đó não chúng ta lừa ta chọn lựa chọn ít khả năng hơn.
Phỏng đoán cũng rất dở khi làm việc với các con số nói chung.
Trong một ví dụ, sinh viên được chia thành hai nhóm.
Nhóm thứ nhất được hỏi liệu Mahatma Gandhi mất trước hay sau 9 tuổi,
trong khi nhóm thứ hai được hỏi liệu ông qua đời trước hay sau tuổi 140.
Cả hai con số rõ ràng là sai,
nhưng khi các sinh viên này sau đó phải đoán tuổi thực khi ông ấy mất,
nhóm đầu tiên trả lời trung bình 50
trong khi nhóm thứ hai trung bình là 67.
Mặc dù thông tin rõ ràng là sai trong câu hỏi ban đầu
lẽ ra không liên quan
nó vẫn ảnh hưởng đến ước tính của các sinh viên.
Đây là ví dụ của hiệu ứng mỏ neo,
và nó thường được dùng trong quảng cáo và đàm phán
để tăng giá mà mọi người sẵn sàng trả.
Vì vậy, nếu phỏng đoán dẫn đến các quyết định sai,
tại sao chúng ta lại đưa ra chúng?
Vâng, bời vì chúng có thể khá hiệu quả.
Trong phần lớn lịch sử nhân loại,
sự sống còn phụ thuộc vào khả năng quyết định nhanh với thông tin hạn chế.
Khi không có thời gian để phân tích logic hợp lý tất cả các khả năng,
phỏng đoán đôi khi có thể cứu mạng ta.
Nhưng mội trường ngày nay đòi hỏi việc ra quyết định phức tạp hơn nhiều,
và các quyết định này bị thiên vị bời nhiều yếu tố vô thức hơn ta nghĩ,
ảnh hưởng mọi thứ từ sức khoẻ đến giáo dục
đến tài chính và tư pháp hình sự.
Chúng ta không thể tắt chức năng phỏng đoán của bộ não,
nhưng ta có thể học cách nhận ra chúng.
Khi bạn gặp tình huống liên quan đến số,
xác suất,
hay nhiều chi tiết,
hãy tạm dừng một giây
và cân nhắc rằng câu trả lời trực giác cuối cùng có thể không phải câu trả lời đúng.