سەگەکەت حەزی لێیە لەسەر قەنەفەکە بێت، هەروەها تۆش،
بۆیە دووری دەخەیتەوە و پاڵی لێدەدەیتەوە.
لە کۆتایدا، تۆ مرۆڤیت
تۆ بوونەوەرێکی زیرەکیت، نەک بوونەوەرێکی سادەی غەریزە.
تۆ ئەتوانی پلان دانێیت و خەون ببینیت،
ئایا سەگەکەت سەرکەوت بەسەر تۆدا و پێی دڵخۆشە؟
یان ئەو تەنها دوای غەریزەکانی خۆی کەوتووە؟
هەرچۆنێک بێت، ئایا جیاوازی هەیە؟
ئەو بیر لە چی ئەکاتەوە؟
باشە،ئەکەوێتە سەر ئەوەی ئێمە مەبەستمان چیە بە "بیرکردنەوە" و
ئەو پێوەرانەی بەکاری ئەهێنین بۆ هەڵسەنگاندنی.
ئەریستۆ و دێسکارتس هەردووکیان پێوەرەکانی غەریزە و زیرەکی بەکارئەهێنن
بۆ ئەوەی مرۆڤ لە ئاژەڵ جیابکەنەوە.
ئەریستۆ بڕوای وابووە کە مرۆڤەکان توانای لێکدانەوەیان هەیە
بەڵام ئاژەڵەکان تەنها لە دوای غەریزەکانیانن بۆ مانەوە و زۆربونیان.
٢٠٠٠ ساڵ دواتر،
دێسکارتس پێشنیاری جۆرێکی قورستری ئەو بیرۆکەیەی کردووە،
پێی وابوو ئاژەڵەکان کە دوای غەریزە ئەکەون جیاناکرێنەوە
لەو ڕۆبۆتانەی کە بە بزوێنەرە میکانیکیەکان کار دەکەن.
بەڵام کۆدەنگیەکان دژی زیرەکی ئاژەڵان بەرەو داڕمان رۆشت
لەگەڵ بیردۆزی پەرەسەندی داروین.
داروین وایدادەنا کە زیرەکی ئەتوانێ لە غەریزە سادەکانەوە پەرەبسێنێت.
ئەو لە کرمی زەوی وردبوەوە کە گەڵای شێوە تایبەتیان هەڵئەبژارد
بۆ ناو کونەکانیان.
ئەو سەری سورما لەوەی کە مرۆڤیش هەمان ڕێگە بەکارئەهێنێت بۆ چارەسەری کێشە لەیەکچوەکا.
وە ئەگەر، وەک ئەوەی ئەو بیریدەکردەوە، مرۆڤ لە گیانلەبەرە سادەترەکانەوە پەرەیسەندبێت،
کەواتە لەوانەیە بیری ئێمە لە کۆتایی ئەم زنجیرەی پەرەسەندنەدا بێت،
لەگەڵ ئاژەڵەکان لە پلەدا جیاوازی هەبێت، نەوەک لە جۆردا.
تاقیکردنەوە نوێکان نیشانی دەدەن کە زۆرێک لە بونەوەرەکان ئەتوانن کێشە ئاڵۆزەکان چارەسەر بکەن
کە ئەمەش گریمانە سەرەتاییەکەی داروین دوپاتدەکاتەوە.
فیلەکان شتێکی تر بەکارئەهێنن بۆی بگەنە ئەو شوێنانەی کە ناتوانن پێی بگەن.
قەلەڕەشەکان ئامرازی خۆیان درووست ئەکەن، و
ئەتوانن جوڵاندنی ئاو بەکاربێنن بۆ ئەوەی شتێکیان دەستکەوێت.
هەشت پێکان ئەتوانن سەری قوتو بکەنەوە دوای ئەوەی یەکێکی تر ئەبینن ئەیکات،
بۆ چەند مانگێکیش لە بیریان ئەمێنێت.
ئەم کارانە لەبەرچاوگرتنی لایەنە جیاوازەکانی کێشەکە لەخۆدەگرێت
بەجیا لەگەڵ بارودۆخی بەردەستیان و ستراتیجییەکەش لەبەرئەکەن بۆ بەکارهێنانی دواتر.
هەرچەنە ئاژەڵەکان ئەتوانن شیکاری کێشە ئاڵۆزەکان بکەن،
چۆن ئەتوانین بزانین کە ئەوان بیرئەکەنەوە،
هەڵسوکەوتناسەکانی وەک پاڤلۆڤ و سۆرندیک بۆچوونێکی تریان هەیە
ئەو ئاژەڵانەی وا دەردەکەون کە بیر ئەکەنەوە
تەنها کاردانەوەیان هەیە بۆ پاداشتکردن یان سزادان.
کلێڤەر هانسی دیاردە بەم شێوەیە بوو،
ئەو ئەسپەی توانایەکی سەرسوڕهێنەری هەبوو ئەیکێشا بە زەویدا بۆ وەڵامدانەوەی هاوکێشە بیرکارییەکانا.
بەڵام دەرکەوت کە هانز لە بیرکاریدا باش نەبوو،
بەڵکو لە خوێندنەوەی ئاماژە نادەنگییە کزەکانی ڕاهێنەرەکەی
بۆ ئەوەی کەی بوەستێت لە کێشان بە زەویدا.
واتا هانز نەیئەتوانی ببژێرێت، بەڵام ئایا ئەمە واتای وایە کە ئەو بیری نە ئەکردەوە؟
هەرچۆنێک بێت، ئەیتوانی لێکدانەوە بکات بۆ پەیامە دەنگییە لەیەکەوە نزیکەکان،
تایبەتمەندییەک کە وەک چەندین ئاژەڵی تر هەیبووە.
فیلەکان لە دوای چەندین ساڵ دووری یەکتر دەناسنەوە،
واش دەردەکەوێت کە غەمبار بن بۆ مردووەکانیان،
هەنگەکان لە ڕێگەی جۆرە سەمایەکی تایبەتەوە پەیوەندی ئەکەن
بۆ ئەوەی شوێن و جۆری خواردنەکەیان دیاری بکەن بۆ هەنگەکانی تر.
شامپانزیەکان بەژداری دەکەن لە پلانە فێڵاویە ئاڵۆزەکان،
ئەمەش پێمان دەڵێت کە ئەوان تەنها بیرناکەنەوە، بەڵکو تێدەگەن کە ئەوانی تریش بیردەکەنەوە.
هەروەها ئالێکس، توتییە رەساسیەکە،
کە ئەیتوانی زمانی مرۆڤ بەکار بهێنێت
بۆ ئەوەی شێوە و رەنگی شتەکان جیابکاتەوە، و
تەنانەت لە چەمکە هەڵبەستراوەکانیش تێبگەن، وەک گەورەتر و بچووکتر.
کە ئەمەش زۆر لە زیرەکی ئەچێت،
نەک تەنها ئیش کردنی ئامێرە بێمێشکەکان.
بەڵام کاتێک بونەوەرەکانی تر جگە لە مرۆڤ ئەتوانن شیکاری کێشەکان بکەن و پەیوەندی بکەن
بۆ مرۆڤەکان ، بیرکردنەوە پێکهاتوە لە هۆشیاریش،
توانای کاردانەوە لەسەر کردارەکانمان، نەک تەنها بەجێ گەیاندنیان.
هەتا ئێستا،هیچ یەکێک لە لێکۆڵینەوەکان پێمان ناڵێن کە زیرەکی ئەوان بۆی بەسەرماندا سەرکەون
واتای وایە کە سەگەکەمان دڵخۆشە بەوەی کردویەتی.
ئەوەی بەڕاستی ئەمانەوێ بیزانین ئەوەیە چی ئەبێ ئەگەر لەجێی سەگێک بین،
یان هەشت پێیەک،
یان قەلەرەشێک؟
فەیلەسوفە بیرمەندەکان بەمانە ئەڵێن کێشە ئاڵۆزەکان،
چونکە لە کاتێکدا تۆ ئەتوانی بیڵێیت هەستت چۆنە کە مرۆڤیت،
هیچ ئەسپێک ناڵێت هەستی چۆنە.
تەنانەت تووتییەکی قسەکەریش، وەک ئالێکس،
ئەو نەیئەتوانی بیڵێت چۆن هەستی ئەکرد لەبارەی ئەو رەنگانەی کە ناویدەنان.
ئەی چی ئەگەر هۆشیاری شێوەی جیاوازی هەبێت؟
ئایا ئێمە بە هۆشیاری هەنگەکانمان ئەزانی؟
وە چۆن ئەتوانین بزانین کە مرۆڤەکانی تر هۆشیاریان هەیە؟
لەوانەیە ئەوان تەنها زۆمبی بن و بە باشی کارەکانیان جێ بەجێبکەن.
بیری ئاژەڵەکان بە بەردەوامی لە هەوڵی تاقیکردنەوەی سنورەکانی تێگەشتنی ئێمەدان
وە چۆن ئێمە لێکیدەدەینەوە زیاتر رەنگ دانەوەی بیری ئێمەیە نەک ئەوان.