دوانزە ساڵ لەمەوبەر، بۆ یەکەمجار کامێرام هەڵگرت
بۆ وێنەگرتنی لێکردنەوەی زەیتون لە گوندێکی فەڵەستینی کەنارئاوی خۆرئاوا.
وامزانی بۆ درووستکردنی یەک دیکۆمێنتاری لەوێ ئەبم و
ئیتر ئەچم بۆ شوێنێکی تری جیهان.
بەڵام شتێک هەر وایلێدەکردم بگەڕێمەوە بۆ ئەوێ.
ئێستا، زۆربەی جار، کاتێک بینەری وڵاتانی تر لەسەر ئەو بەشەی جیهان دەبیستن،
تەنیا ئەیانەوێت ئەو پێکدادانانە چیتر بوونی نەمێنێت.
پێکدادانی ئیسرائیل و فەڵەستین شتێکی خراپە و هیوادارین نەمێنێت.
هەمان هەستمان هەیە بۆ پێکدادان لە بەشەکانی تری جیهانیش.
بەڵام هەر جارێک سەرنجی خۆمان ئەیەین بە هەواڵەکان،
پێدەچێت وڵاتێکی تریش ئاگری شەڕ گرتبێتییەوە.
بۆیە بیرم کردەوە بۆچی
دەست نەکەین بە سەیرکردنی پێکدادان بە شێوەیەکی تر --
لەجیاتی ئەوەی تەنیا هیوابخوازین پێکدادانەکان کۆتایی بێن،
لەجیاتی ئەوە تیشک بخەینە سەر ئەوەی چۆن پێکدادان هەڵگیرسێنین.
ئەمە پرسیارێکی گەورە بووە بۆم،
پرسیارێک کە پێکەوە لەگەڵ تیمەکەم لە ڕێکخراوی جەست ڤیژنی قازانج نەویست بەدەمییەوە چوین.
دوای بینینی چەندین جۆری ململانێ لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا،
سەیرم کرد بزانم پێکدادانەکانی بە سەرکەوتن کۆتایی هاتووە چۆن بوون.
بیرم کردەوە ئەگەر ئەم خاڵە نەزانراوانە لە هەموو پێکدادانەکاندا هەبوون،
ئەتوانین چ وانەیەکیان لێوە وەرگرین بۆ درووستکردنی پێکدادانی بەرهەمهێنەر،
لە فەڵەستین، ئیسرائیل، و هەموو شوێنێکی تریش.
زانستێک هەیە لە پشتی ئەمەوە.
لە توێژینەوەیەکی سەر ٣٢٣ پێکدادانی سیاسی سەرەکیدا
لە ١٩٠٠ بۆ ٢٠٠٦،
ماریا ستیفان و ئیریکا چێنوێس بۆیان دەرکەوت کەمپینەکانی بێ توندوتیژی بوون
ئەگەری گەشتن بە سەرکەوتنی لە سەدا ١٠٠ زیاتر بووە لەو هەڵمەتانەی توندوتیژی تیا بووە.
هەڵمەتە بێ توندوتیژییەکانیش ئەگەری لێکەوتنەوەی زیانی گیانی کەمتربووە
بۆ ئەوانەی هەڵمەتەکەیان هەڵگیرساندووە، و
هەروەها بۆ ڕکابەرەکانیشیان.
هەروەها، بەشێوەیەکی یەکلاکەرەوە، زۆرجار دەبنە کۆمەڵگایەکی دیموکراسیتر و ئاشتیانەتر.
بە واتایەکی تر، بەرگری بێ توندوتیژی ڕێگایەکی کاریگەرتر و بنیاتنەرتری
هەڵگیرساندنی پێکدادانە.
بەڵام ئەگەر ئەوە هەڵبژاردنێکی ئاسان بێت، بۆچی کۆمەڵی زیاتر بەکاریناهێنن؟
زانای سیاسی ڤیکتۆر ئاساڵ و هاوپیشەکانی
سەیری چەند هۆکارێکیان کردووە
کە وێنەی هەڵبژاردنە تەکتیکەکان دەکێشن لەلایەن کۆمەڵە سیاسییەکانەوە.
دەریشکەوت کە گەورەترین پێشبینیکەری
ئەوەی ئایا کۆمەڵەکە توند و تیژی بەکاردەهێنن یان نا
بەوە نییە کە ئایا کۆمەڵەکە توندڕەون یان میانڕەون،
ئایا کۆمەڵەکە کەمتر یان زیاتر بیروباوەڕی ئاینی توندیان هەیە،
بەوەش نییە ئەگەر کۆمەڵەکە دژی دیموکراسیەت یان دیکتاتۆری بن، و
تەنانەت بەوەش نییە کە ئایا کۆمەڵەکە دووچاری چەندێک سەرکەوتکردن بوونەتەوە.
گەورەترین پێشبینیکەر بۆ ئەوەی ئایا بڕیاری کۆمەڵەکە بەکارنەهێنانی توندوتیژی دەبێت
بیروباوەڕییانە دەربارەی ڕۆڵی ژنان لە ژیانی گشتیدا.
(چەپڵەلێدان)
کاتێک جموجۆڵێک لە نێو چالاکییەکانیدا
زمانی یەکسانی ڕەگەزی بەکاربێنێت،
بە شێوەیەکی بەرچاو ئەگەرەکانی دوورکەوتنەوەی لە توندوتیژی زیاد دەکات و
هەروەها، ئەگەری سەرکەوتنیشی.
توێژینەوەکە یەکیگرتەوە لەگەڵ گرتنی فیلمە دیکۆمێنتارییەکەم
لەسەر ڕێکخستنی سیاسی ئیسرائیل و فەڵەستین.
تێبینی ئەوەم کردووە هەڵمەتەکانی پێشوازیان لە ژنان کردووە بۆ پێگەی سەرکردایەتیکردن،
وەک ئەوەی من دیکۆمێنتاریم لەسەر کرد لە گوندێک بە ناوی بودروس،
ئەگەری گەشتن بە ئامانجەکانیان زۆر زیاتر بووە.
ئەم گوندە لە ژێر مەترسییەکی ڕاستەقینەی سڕینەوەدا بووە
کاتێک ئیسرائیل دەستیکردووە بە درووستکردنی بەربەستێکی جیاکردنەوە.
ڕێگاکەی پێشنیارکرابوو بۆی پێویستی دەکرد
بە لەناوبردنی کێڵگە زەیتوونەکانی گوندەکە، گۆڕستانەکەیان و
لە ئەنجامدا لە هەموو لاکانەوە چواردەوری گوندەکەی دەگرت.
لەڕێگەی سەرکردایەتی کردنێکی خۆماڵییەوە،
دەستیان کرد بە هەڵمەتێکی بەرەنگاربوونەوەی بێ توندوتیژی بۆ وەستاندنی ئەوە.
ئەگەری سەرکەوتنیان زۆر کەم بوو.
بەڵام چەکێکی نهێنیان هەبوو:
کچێکی ١٥ ساڵان
چاونەترسانە خۆی فڕێدایە بەردەمی بڵدۆزەرێک
کە خەریکبوو دار زەیتونێک دەرکات، ئەو کارەی وەستاند.
لەو ساتەدا، کۆمەڵگای بودروس درکیان بەوە کرد چی دەبێت
ئەگەر هانی ژنان بەن و پێشوازیان لێبکەن بۆ بەشداریکردن لە ژیانی گشتیدا.
لە دوای ئەوەوە ژنانی بودروس ڕۆژ لەدوای ڕۆژ چوونە ڕیزەکانی پێشەوە،
داهێنەری و زیرەکی خۆیان بەکارهێنا بۆ زاڵبوون بە سەر بەربەستەکانی
لە ماوەی ١٠ مانگی ململانێ بێچەکەکەدا دووچاری بوون. و
وەک لەوانەیە ئێستا درکتان پێکردبێت،
لە کۆتاییدا سەرکەوتن.
بەربەستی جیاکردنەوەکە بە تەواوەتی گۆڕدرا بۆ ئەوەی
لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بە هێڵی سەوز ناسرا، و
ژنانی بودروسیش لە سەرانسەری کەنارئاوی خۆرئاوادا بەناوبانگ بوون
بە وزە نەبەزیوەکەیان.
(چەپڵەلێدان)
زۆر سوپاس.
دەمەوێت بۆ ساتێک بووەستم، کە یارمەتیتان دام لەوەدا،
چونکە دەمەوێت دوو هەڵەتێگەشتنی زۆر گەورە باس بکەم،
کە دەکرێت لەم خاڵەدا ڕووبەن.
یەکەم دانەیان باوەڕم وانییە
ژنان بە بۆماوەیی یان لە بنەڕەتەوە لە پیاوان ئاشتەواییتر بن.
بەڵام باوەڕم وایە لە جیهانی ئەمڕۆدا،
ژنان بەشێوەیەکی جیا ئەزموونی دەسەڵات دەکەن.
لەبەر ئەوەی ناچاربوون بەردەوام لە پێگەی نزمتری دەسەڵاتدا بن
لە زۆر لایەنی ژیانیاندا،
زۆرکات ژنان کارامەترن
لەوەی چۆن بە شێوەیەکی گونجاوتر فشار درووست بکەن بۆ گۆڕانکاری
دژی لایەنە گەورەتر و بەهێزترەکان.
دەستەواژەی "هەڵسوڕێنەر"، زۆرجار بە شێوەیەکی لەنرخ کەمکەرەوە دژی ژنان بەکارهاتووە،
ڕەنگدانەوەی ڕاستییەکە کە ژنان زۆرجار پێویستی کردووە ڕێگا بدۆزنەوە
جگە لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ بۆ گەشتن بە ئامانجەکانیان. و
دۆزینەوەی ڕێگاچارەی تر جگە لە ڕوبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆ
لە کڕۆکی بەرگریکردنی بێ توندوتیژییە.
ئێستا بۆ دووەم شت کە لەوانەیە هەڵەتێگەشتن هەبێ بۆی.
قسەم لەگەڵ زۆر کەس کردووە دەربارەی ئەزموونەکانم لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، و
لەوانەیە ئێستا هەندێکتان بیر بکەنەوە
ئێستا چارەسەرەکە بۆمان ئەوەیە کۆمەڵگا موسوڵمان و عەرەبەکان فێرکەین
زیاتر ژنان بخەنە چالاکییەکانەوە.
ئەگەر ئەوە بکەین، زیاتر سەرکەوتوو دەبین.
ئەوان پێویستیان بەم جۆرە یارمەتییە نییە.
ژنان بەردەوام بەشێک بوون لە کاریگەرترین هەڵمەتەکانی
لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا کراوە،
بەڵام مەیلیان هەیە بۆ ئەوەی لەلایەن کۆمەڵگای نێودەوڵەتی نەبینرێن.
کامێراکانمان بەزۆری تیشک دەخەنە سەر پیاوەکانی کە
زۆرجار تێوەدەگلێن لە دیمەنی ڕووبەڕووبوونەوەکان
کە هەمووان حەزێکی زۆریان هەیە بۆ بینینی لە سوڕی هەواڵەکاندا.
دەرئەنجامیش گێڕانەوەیەکی چیرۆکەکانمان دەبێت کە نەک تەنیا ژنەکان دەسڕێتەوە
لە ململانێکانی ناوچەکە
بەڵکو زۆرجار بەهەڵە ململانێکان خۆیان نیشان دەدات.
لە کۆتاییەکانی ١٩٨٠کاندا، ڕاپەڕینێک دەستیپێکرد لە غەزە، و
بە خێرایی بڵاوبۆوە بۆ کەنارئاوی خۆرئاوا و خۆرهەڵاتی قودس(ئۆرشەلیم).
وایلێهات ناسرا بە ئینتیفازەی یەکەم، و
ئەو کەسانەی هێشتا دیمەنەکان لە یادەوەریاندا ماوەتەوە
بە شێوەیەکی گشتی شتێکی ئاوایان یەتەوە یاد:
پیاوە فەڵەستینییەکان بەرد دەگرنە تانکە ئیسرائیلییەکان.
ڕووماڵی هەواڵەکانی ئەوکاتە
وایکرد وا دەرکەوێت کە بەرد، و مۆڵۆتۆڤ و تایە سوتاندن
تەنیا چالاکییەکانی ئینتیفازەکە بن.
بەڵام، ئەم ماوەیە، لە هەمان کاتدا ڕێکخستنی بێ توندوتیژی بەرفراوانیشی تێدا بوو
لە شێوەی مانگرتن، شوێنگرتن و درووستکردنی دەزگا هاوتەریبەکان.
لە ماوەی یەکەم ئینتیفازەدا،
هەموو کەرتەکانی دانیشتووانە فەڵەستینییەکان کەوتبوونە جوڵە،
تەواوی نەوەکان، و بەرەکان و چینەکانی گرتبووەوە.
لە ڕێگەی تۆڕی کۆمیتە بەبرەوەکانەوە ئەوەیان کرد، و
بەکارهێنانیان بۆ هەڵوێستی ڕاستەوخۆ و پرۆژە خۆیارمەتیدەرە هەرەوەزییەکان
ڕکابەری توانای ئیسرائیلی دەکرد
بۆ بەردەوامبوون لە فەرمانڕەوایی لە کەنارئاوی خۆرئاوا و غەزە.
بەوتەی سوپای ئیسرائیلی،
لە سەدا ٩٧ی چالاکییەکانی ئینتیفازەی یەکەم بێ چەک بووە.
ئەمەش شتێکی ترە کە بەشێک نییە لە گێڕانەوەمان بۆ ڕووداوەکانی ئەو کاتە.
بۆ ماوەی ١٨ مانگ بە درێژایی ئینتیفازەکە،
ژنان بوون کە لە پشتی پەردەکانەوە بڕیاریان لەسەر چالاکییەکان دەدا:
ژنە فەڵەستینییەکان لە هەموو بەشەکانی ژیانەوە
بەرپرسیاربوون لە خستنە جوڵەی سەدان هەزار کەس
لە هەوڵێکی پلان بۆدانراودا بۆ ئاراستەکردنی چالاکییەکان.
نایلا ئایش، کە ململانێی زۆری کرد بۆ بنیاتنانی ئابورییەکی فەڵەستینی خۆ ژیەنەر
بە هاندانی ژنانی غەزە بەوەی سەوزە بڕوێنن لە حەوشەی پشتەوەیان،
چالاکییەک کە ئەوکاتە لەلایەن دەسەڵاتدارانی ئیسرائیلیەوە بە نایاسایی دانرابوو؛
رابیحە دیاب، کە بەرپرسیاربوو لە دەسەڵاتی بڕیاردان
بۆ هەموو ڕاپەڕینەکە
ئەوکاتەی پیاوەکانی خەریکی بەڕێوەبردنی بوون
لە ناوچەکانیان دوورخرانەوە؛
فاتیمە ئەل جەعفەری، بڵاونامەکانی قوتدا کە وردەکاری ڕاپەڕینەکەی تێدابوو
بۆ بڵاوکردنیان بەدرێژایی ناوچەکان
بێ ئەوەی بگیرێت؛
هەروەها زاهیرە کەمال،
کە دەیویست دڵنیابێتەوە لە زۆر بەردەوامبوونی ڕاپەڕینەکە
بە سەرکردایەتیکردنی ڕێکخراوێک
کە لە ماوەی ساڵێکدا لە ٢٥ ژنەوە بوو بە ٣٠٠٠ ژن.
سەرەڕای دەستکەوتە بێوێنەکانیان،
هیچ کام لەم ژنان نەیانتوانی ببن بە بەشێک لە گێڕانەوەمان بۆ یەکەم ئینتیفازە.
لە بەشەکانی تری زەویش ئەمەمان کردووە.
بۆ نموونە، لە کتێبەکانی مێژوودا، و لە بیروهۆشی زۆربەماندا،
پیاوان دەموچاوە گشتییەکان و وتەبێژەکان بوون
لە ململانێکانی ١٩٦٠ەکان بۆ دادپەروەری ڕەچەڵەکی لە ویلایەتە یەکگرتووەکان.
بەڵام ژنانیش هێزێکی پاڵنەری گرنگ بوون لە
خستنە جووڵە، ڕێکخستن، و چوونە سەر شەقامەکان.
چەند کەس لە ئێمە بیر لە سێپتیما کلارک دەکەینەوە
کاتێک بیر لە سەردەمی مافە شارستانییەکانی ئەمریکا دەکەینەوە؟
بێگومان کەم کەسمان.
بەڵام ئەو ڕۆڵێکی هەستیاری بینی لە هەموو بەشەکانی هەڵمەتەکەدا،
بە تایبەتی بەوەی کە گرنگی زۆری دا بە وێژە و پەروەردە.
لە چالاکییەکە دەرکراوە، فەرامۆش کراوە،
وەک زۆرێکی تر لە ژنەکانی ڕۆڵی گرنگیان گێڕاوە
لە جوڵەی مافە شارستانییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا.
ئەمە بۆ ئەوە نییە ستایش بکرێن.
زۆر لەوە گەورەترە.
چیرۆکەکانی دەیگیڕینەوە بە قوڵی گرنگیان هەیە بۆ ئەوەی چۆن خۆمان دەبینین، و
باوەڕمان چۆنە بۆ ئەوەی هەڵمەتەکان چۆن بەڕێوەدەبرێن و
چۆن بردنەوە بەدەست دێت.
چیرۆکەکانی دەیگیڕێنەوە دەربارەی هەڵمەتێکی وەک ئینتیفازەی یەکەم
یان سەردەمی داواکردنی مافی شارستانی ویلایەتە یەکگرتووەکان
گرنگییەکی قوڵیان هەیە و کاریگەرییەکی یەکلاکەرەوەیان هەیە
لە هەڵبژاردنەکانی فەڵەستینییەکان،
ئەمریکییەکان و
خەڵکی سەرانسەری جیهان دەیکەن
لە جاری داهاتوودا کە نادادپەروەرییەک دەبینن و
بوێری کۆدەکەنەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی.
ئەگەر گرنگی زیاتر نەدەین بەو ڕۆڵانەی ژنان گێڕاویانە لەم هەڵمەتانەدا،
شکست دەهێنین لە پێشکەشکردنی نموونەیەکی بێوێنە بۆ نەوەکانی داهاتوو.
بێ نموونەی بێوێنەش، قورستر دەبێت
بۆ ژنان شوێنی شیاوی خۆیان بگرن
لە ژیانی گشتیدا. و
وەک پێشتر بینیمان،
یەکێک لە یەکلاکەرەوەترین نەزانراوەکان
لە دیاریکردنی ئەوەی ئایا هەڵمەتێک سەرکەوتوو دەبێت یان نا
بیروباوەڕی هەڵمەتەکەیە دەربارەی ڕۆڵی ژنان
لە ژیانی گشتیدا.
ئەمە پەیوەندیشی هەیە بەوەی ئایا زیاتر دەڕۆین
بەرەو کۆمەڵگایەکی دیموکراسی و ئاشتیخوازانەتر.
لە جیهانێکدا کە گۆڕانکارییەکی زۆر بەردەوام ڕوودەدات، و
کە گۆڕانکاری هەر بەردەوامدەبێت بە خێراییەکی زیاتر،
پرسیارەکە لەسەر ئەوە نییە کە ئایا دووچاری پێکدادان ئەبینەوە،
بەڵکو پرسیاری ئەوەیە
کام چیرۆکانە وێنە دەکێشن
بۆ هەڵبژاردنەکانی دەیکەین لە هەڵگیرسانی پێکدادانەکاندا.
زۆر سوپاس.
(چەپڵەلێدان)