Đã bao giờ khi đang xếp hàng tại tiệm tạp hóa,
nghiền ngẫm vài cuốn tạp chí, một bài hát chợt vang lên trong đầu bạn.
Không phải toàn bộ mà chỉ là một đoạn nhạc nhỏ
cứ lặp đi lặp lại cho đến khi
tay bạn bắt đầu dỡ rau quả ra theo nhịp điệu.
Vậy là bạn đã bị nhiễm "sâu tai"
và bạn không phải là người duy nhất.
Hơn 90% dân số bị "lây nhiễm" ít nhất mỗi tuần một lần
và khoảng 25% "dính phải" vài lần trong ngày.
Chúng thường len lỏi vào trong đầu mỗi khi ta làm việc với đầu óc thảnh thơi
như khi đợi nước sôi hay chờ đèn xanh.
Đây là một trong những hiện tượng bí ẩn nhất của bộ não.
Các nhà khoa học vẫn chưa biết vì sao
giai điệu lại có thể dễ dàng kẹt lại trong đầu ta đến vây.
Về mặt tâm lí học, "sâu tai" là một ví dụ của ngôn ngữ tư duy.
Ngôn ngữ này có thể ở dạng hình ảnh
như khi bạn nhắm mắt và tưởng tượng ra một chiếc xe kéo màu đỏ,
cũng có thể là âm thanh
như tiếng trẻ con khóc hiện ra trong đầu
hay tiếng dầu sôi xì xèo trong chảo.
"Sâu tai" là dạng đặc biệt của ngôn ngữ tư duy âm thanh
vì chúng hoàn toàn thụ động.
Chắc bạn sẽ không tự bịt tai lại rồi nghĩ đến bài "Who let the dogs out" đâu.
"Sâu tai" đột nhập trái phép vào "lãnh địa" của âm thanh
và lảng vảng ở đó như vị khách không mời.
Chúng thường khá nhạy cảm với giai điệu hay nói cách khác là sự hòa âm.
Điều đáng chú ý là "sâu tai" thường kẹt lại trong vòng luẩn quẩn,
lặp đi lặp lại hàng phút thậm chí hàng giờ.
Sự hình thành loại "sâu" này chịu ảnh hưởng khá lớn bởi việc lặp đi lặp lại.
Các bài hát thường bị mắc kẹt khi chúng ta nghe đi nghe lại nhiều lần.
Nếu như sự lặp lại là căn nguyên
thì có lẽ thủ phạm chính là sự phát triển không ngừng của công nghệ.
Trong 100 năm qua, các thiết bị công nghệ đã được cải tiến
cho phép ta nghe cùng một thứ trong nhiều lần.
Như đĩa ghi âm, băng cát xét, đĩa CD, file nhạc chạy tự động.
Phải chăng những công nghệ này đã tạo nên một trải nghiệm hoàn toàn mới
và "sâu tai" cũng chỉ là một sản phẩm của cuối thế kỉ 20?
Câu trả lời đến từ một nơi không ai ngờ:
Mark Twain.
Vào năm 1876, chỉ một năm trước khi máy hát được phát minh,
ông đã viết một truyện ngắn về thị trấn
bị điều khiển bởi những giai điệu từ tiếng chuông nhà thờ.
Từ tài liệu này và một số khác
cho thấy "sâu tai" có vẻ như là
một hiện tượng tâm lí cơ bản không mới
nhưng có thể đã bị công nghệ âm thanh làm cho nghiêm trọng lên.
Vậy nên biết đâu cả những nhân vật lịch sử
như Shakespear hay Sacajawea cũng đã từng thơ thẩn với những đoạn nhạc trong đầu.
Khó mà có thể tưởng tượng được ngoài âm nhạc
lại có một sự xâm lấn trí óc phổ biến đến vậy.
Tại sao lại là âm nhạc?
Mà không phải là màu nước hay mùi vị của bánh taquito pho mát?
Một giả thuyết cho rằng đó là do cách mà
âm nhạc được ghi lại trong trí nhớ.
Khi nghe một bài hát quen thuộc,
chúng ta thường nghe nốt này nối tiếp nốt kia.
Thật khó để nghe từng nốt riêng lẻ.
Nếu muốn nhớ đến nốt "you" trong "happy birthday"
bạn phải nhẩm từ "happy" cho đến "you".
Bằng cách này, các giai điệu hoạt động như một loại thói quen.
Như khi ta tự động buộc giày một mạch đến khi thắt dây vậy.
Khi giai điệu được gợi ra như khi ai đó nói "my umbrella"
ta sẽ nhẩm theo cho đến khi tự nó dừng lại.
"ella, ella, ella"
Tuy nhiên đây chỉ là suy đoán chung chung.
Cơ sở lập luận về việc tại sao chúng ta lại dễ nhiễm "sâu tai"
vẫn còn là một bí ẩn.
Nhưng hiểu về chúng cũng đem lại những manh mối quan trọng
về sự vận hành của não người.
Có lẽ nếu lần tới, bạn bị nhiễm bài "Shake it off" của Taylor Swift,
hãy coi đó như điểm bắt đầu của chuyến phiêu lưu khoa học,
giải đáp những bí ẩn thường thức.
Nếu không thì cứ việc "Rũ nó đi" (Shake it off).