Hiç, markette sırada beklerken
masumca raftaki dergileri inceliyorken
aklına bir şarkının takıldığı oldu mu?
Tüm şarkı değil, sadece bir bölümü tekrar tekrar çalar,
ta ki kendini sebzeleri ritme uygun şekilde boşaltır buluncaya kadar.
Bir kulak kurdu tarafından ele geçirildin ve yalnız değilsin.
İnsanların %90'ından fazlası
haftada en az bir kez kulak kurtlarınca ele geçiriliyor
ve insanların yaklaşık çeyreği
bu durumu günde birkaç kez yaşıyor.
Kulak kurtları fazla dikkat gerektirmeyen işler sırasında zihni oyma eğilimindeler,
örneğin suyun kaynamasını beklemek
ya da trafik ışığının değişmesini beklemek gibi.
Bu olgu zihnin en büyük gizemlerindendir.
Bilim adamları tam olarak
ezgilerin kafamıza takılmasının neden bu kadar kolay olduğunu bilmiyor.
Psikolojik bakış açısıyla baktığımızda,
kulak kurtları zihinsel imgelemin bir örneğidir.
Bu imgelem görsel olabilir,
gözünü kapatıp kırmızı bir yük arabası düşlediğindeki gibi,
ya da işitsel olabilir,
bir bebeğin bağırma sesini düşlediğindeki gibi
ya da tavada cızırdayan yağın sesini.
Kulak kurtları işitsel imgelemin özel bir çeşididir.
Çünkü istem dışıdır.
Kulaklarını tıkayıp "Who Let the Dogs Out" şarkısını düşlemeye çalışmazsın
ya da büyük ihtimalle çalışmazsın.
Şarkı işitsel algına adeta zorla girer
ve istenmeyen bir ev misafiri gibi zihninde dolanır.
Kulak kurtları çok canlı olma eğilimindedir
ve normalde armoniler yerine bir ezgiden oluşurlar.
Kulak kurtlarının dikkat çekici bir özelliği,
bir döngüde kalma eğilimleridir.
Dakikalarca ya da saatlerce tekrar tekrar çalabilirler.
Dikkate değer bir diğer şey,
tekrarın bir kulak kurdunun ateşlenmesindeki rolüdür.
Şarkılar yeni dinlediğimizde ve yineleyen dinleyişlerimizle zihinde daha çok kalır.
Yineleme böylesine bir tetikleyiciyse
o zaman belki kulak kurtlarımız için
modern teknolojiyi suçlayabiliriz.
Son yüzyılda,
aynı şeyi defalarca dinleyebilmemize yarayan cihazlarda
inanılmaz bir çoğalma olmuştur.
Kayıtlar, kasetler, CD'ler ya da internette yayılan ses dosyaları.
Bu teknolojiler bir çeşit eşsiz modern çağ deneyimi mi yarattılar?
Kulak kurtları sadece 20. yüzyılın son yarısının bir ürünü mü?
Cevap beklenmedik bir kaynaktan geliyor:
Mark Twain.
1876'da, fonograf icat edilmeden sadece bir yıl önce,
Mark Twain tüm bir kasabanın kafiyeli bir şarkı tarafından
uğursuzca ele geçirilişini anlatan kısa bir hikaye yazmıştır.
Bu kaynak ve diğerleri,
bize kulak kurtlarının temel bir psikolojik olgu olduğunu gösteriyor,
belki kayıt teknolojisiyle daha çok artmış
ama bu yüzyıla özgü değil.
O zaman evet, her büyük tarihi kişi,
Shakespeare'den Sacajawea'ya,
kafasına takılmış bir şarkıyla gezinmiş olabilir.
Müzik dışında
bu kadar yaygın başka bir davetsiz imgelem olgusu düşünmek zordur.
Neden müzik?
Neden suluboya renkleri zihnimize saplanıp kalmıyor
ya da peynirli taquito'ların tadı?
Bununla ilgili bir teori, müziğin hafızadaki temsil şekliyle ilgili.
Bildiğimiz bir şarkıyı dinlediğimizde,
sürekli zamanda ilerisini duyarız,
gelecek notayı bekleriz.
Tek başına belli bir müzikal anı düşünmemiz zordur.
"Happy Birthday"deki "you" sözcüğünün yüksekliğini düşünmek istersek,
"Happy"den başlayarak
"you"ya kadar şarkıyı söylememiz gerekir.
Bu açıdan, bir ezgi bir çeşit alışkanlığa benzer.
Ayakkabını bağlamaya başladığında
fiyongu bağlayana kadar otomatikte olman gibi;
bir ezgi de akla geldiğinde,
mesela birisi "my umbrella" dediğinde,
doğal bir durma noktasına gelene kadar şarkıyı zihnimizde çalmamız gerekir,
"ella, ella, ella."
Ama bu, büyük ölçüde dayanaksız bir görüş.
Gerçekteyse,
kulak kurtlarına neden yatkın olduğumuzu tam olarak bilmiyoruz.
Ama kulak kurtlarını daha iyi anlamak
bize insan beyninin devrelerini çözmede önemli ip uçları verebilir.
Belki bir dahaki sefere
gitmeyen bir Taylor Swift ezgisiyle rahatsız edildiğimizde,
bunu bilişsel yetimizle ilgili önemli gizemleri çözecek
bilimsel bir yolculuğun başlangıç noktası olarak değerlendiririz.
Ya da öyle değilse bile, sadece silkip atabiliriz.