Bạn có biết có hàng tỉ tỉ vi khuẩn xung quanh mình?
Thật đấy!
Vi khuẩn là một trong những dạng thức đầu tiên của sự sống
xuất hiện trên trái đất.
Dù có cấu tạo đơn bào,
tổng sinh khối của chúng còn lớn hơn mọi cây cỏ và động vật cộng lại.
Và chúng sống ở khắp mọi nơi:
trên mặt đất, trong nước, trên bàn ăn, trên da
thậm chí ngay bên trong cơ thể bạn.
Khoan hoảng hốt đã.
Mặc dù, bên trong cơ thể, số tế bào vi khuẩn nhiều gấp 10 lần
số tế bào của chính bạn, hầu hết trong số đó là vô hại
thậm chí là có lợi, cho tiêu hóa hoặc miễn dịch.
Tuy nhiên, con sâu làm rầu nồi canh, một vài loại có thể gây hại
từ khó chịu nho nhỏ đến các dịch bệnh chết người.
May thay, có nhiều loại thuốc kì diệu được thiết kế để chống lại sự nhiễm khuẩn
Được tổng hợp hóa dược hay sẵn trong thiên nhiên như trong nấm
các kháng sinh này giết chết hoặc kiềm chế vi khuẩn bằng cách làm gián đoạn quá trình
tổng hợp vách tế bào hay can thiệp vào các quá trình tổng hợp protein
nhưng lại không tấn công các tế bào con người.
Sự tiến bộ trong phát triển thuốc kháng sinh, trong thế kỉ 20
đã giúp chữa lành nhiều căn bệnh nguy hiểm.
Nhưng ngày nay, ngày càng nhiều thuốc kháng sinh
dần mất đi tác dụng.
Rốt cuộc thì chuyện gì đã xảy ra ?
Vấn đề không nằm ở thuốc kháng sinh, mà ở những vi khuẩn mà chúng chống lại
và có liên quan đến thuyết chọn lọc tự nhiên của Darwin.
Cũng giống như bất cứ sinh vật nào, mỗi vi khuẩn có thể trải qua đột biến.
Phần nhiều là các đột biến có hại hoặc vô ích,
tuy nhiên, mỗi một đột biến như vậy lại mở ra
cho chính cá thể đó một cơ hội để sinh tồn.
Đối với vi khuẩn, một đột biến gây kháng thuốc
mở ra một cánh cửa rộng phía trước.
Trong khi các vi khuẩn không kháng khác nhanh chóng
bị quét sạch trong môi trường nhiều kháng sinh, như bệnh viện,
chủng vi khuẩn kháng lại có nhiều đất và thức ăn
để sinh sôi và truyền lại cho con cháu nguồn gen đột biến,
vốn là bí quyết giúp chúng sinh tồn.
Không dừng lại ở đó, một số
có thể giải phóng ADN khi chết đi, và vi khuẩn khác sẽ lấy được gen này
trong khi một số khác sử dụng cách "tiếp hợp"
chuyển gen thông qua các cầu nối.
Theo thời gian, gen kháng thuốc sinh sôi, tạo ra chủng vi khuẩn siêu kháng thuốc.
Vậy, ta có bao nhiêu thời gian trước khi loài siêu trùng này chiếm ưu thế?
Câu trả lời là, ở một số loài vi khuẩn, điều này đã xảy ra.
Ví dụ như một số chủng tụ cầu vàng staphylococcus aureus (SA),
gây ra đủ thứ bệnh tật từ viêm da đến viêm phổi
đã phát triển thành MRSA, kháng được các kháng sinh beta lactam
như penicillin, methicillin và oxacillin.
Nhờ vào một gen giúp biến đổi
protein vốn là đích ngắm của các betalactam,
MRSA có thể giữ vững thành trì của mình
Một loại siêu vi trùng khác, như salmonella
thi thoảng còn sản xuất được các enzym như betalactamase,
bẻ vụn các chiến binh kháng sinh trước khi chúng có thể hành động,
hay E.coli, một nhóm vi khuẩn đa dạng chứa các chủng gây bệnh tả và suy thận
có thể chống lại các kháng sinh
như kháng sinh nhóm quinolon bằng cách đá bay
những kẻ vừa chật vật xâm nhập vào tế bào.
Thực ra, cũng có những tin tốt.
Các nhà khoa học đang làm việc cật lực để đi trước một bước
và mặc dù sự phát triển kháng sinh mới bị chậm lại những năm gần đây,
Tổ chức Y tế thế giới đã lấy việc Phát triển cách điều trị mới làm vấn đề trọng điểm.
Nhiều nhà khoa học khác đang nghiên cứu các giải pháp thay thế
như liệu pháp virus hay sử dụng vaccin để phòng nhiễm khuẩn.
Quan trọng hơn, tránh sử dụng kháng sinh ồ ạt và không cần thiết
như trong trường hợp nhiễm khuẩn nhẹ có thể tự lành
cũng như thay đổi thực hành y tế để phòng nhiễm khuẩn bệnh viện
có thể có tác dụng lớn, nhờ giữ cho nhiều vi-khuẩn-không-kháng-thuốc sống sót
để cạnh tranh với các chủng kháng thuốc.
Trong cuộc chiến chống lại siêu vi khuẩn, liệu pháp xuống thang đôi khi
lại hiệu quả hơn là chạy đua vũ trang về mặt tiến hóa.