"Chiến tranh và Hòa bình" (CTVHB),
một cuốn sách đồ sộ,
một hành trình mệt mỏi.
một kiểu sách mà bạn không nên đọc trên giường vì lỡ như ngủ quên,
nó có thể khiến bạn sốc não, đúng chứ?
Một phần nào đó thôi.
CTVHB là một quyển sách dài, chắc rồi,
nhưng nó còn là một thử nghiệm li kì của lịch sử,
nổi tiếng với những nhân vật đầy thực tế và sâu sắc mà bạn có thể thấy bất cứ đâu.
Nhưng nếu độ dài của nó làm bạn hoảng, nghĩ xem Tolstoy còn tội nghiệp thế nào.
Năm 1863, ông định viết tiểu thuyết ngắn về một người chống đối chính quyền
lưu vong trở về từ Siberia.
5 năm sau, ông cho ra đời bộ sử thi 1200 trang
gồm những câu chuyện tình,
chiến trận,
những vụ phá sản,
các tiểu đội xử bắn,
góc nhìn tôn giáo,
trận cháy Moscow,
và một chú gấu bán thuần,
mà không có lưu vong hay ai đó chống đối chính quyền,
Chuyện diễn ra như sau.
Tolstoy, một tâm hồn sục sôi, sinh ra
trong một gia đình quý tộc nổi tiếng lập dị vào năm 1828.
Năm 30 tuổi, ông bỏ học ở Đại học Kazan,
khuynh gia bại sản vì bài bạc,
tham gia vào quân đội,
viết hồi kí,
và từ chối giới văn học để du lịch khắp châu Âu.
Sau đó ông định cư tại Yasnaya Polyana, trong dinh thự của tổ tiên,
để viết về sự trở lại của Những người tháng Chạp,
một nhóm những nhà cách mạng được ân xá vào 1856 sau 30 năm tù đày.
Nhưng, Tolstoy băn khoăn
làm thế nào ông có thể kể câu chuyện về Những người tháng Chạp đó
mà không nói về chuyện năm 1825,
khi những người này nổi dậy chống lại phe bảo thủ Tsar Nicholas II?
Và làm sao làm được điều đó mà không kể câu chuyện năm 1812,
khi cuộc xâm chiếm Nga thảm khốc của Napoleon
đã khơi mào chế độ độc tài mà Những người tháng Chạp phản đối?
Và làm sao có thể kể chuyện năm 1812 mà không kể về năm 1805,
khi người dân Nga lần đầu biết tới mối đe dọa của Napoleon
sau thất bại của họ ở Trận Austerlitz?
Thế là Tolstoy bắt đầu viết,
về cả hai sự kiện lớn trong lịch sử
và những cuộc đời nhỏ bé đi qua những sự kiện đó.
Ông tập trung vào quý tộc, tầng lớp ông biết rõ nhất.
Cuốn sách chỉ đôi khi nhắc đến
cuộc sống của phần đông người dân Nga,
những tá điền, hay thậm chí nô lệ,
những nông dân phải hầu hạ địa chủ trên mảnh đất mà mình sống.
CTVHB mở đầu vào đêm trước chiến tranh Pháp-Nga.
Những quý tộc tại bàn tiệc cocktail lo sợ về nguy cơ bạo lực,
nhưng sau đó chuyển sang những thứ mà giới của họ có vẻ luôn quan tâm như:
tiền,
tình dục,
và cái chết.
Cảnh đầu tiên này là cách thức
mà cuốn sách sẽ dùng để qua lại giữa những chính trị gia và cá nhân
trên một bức tranh dần được mở rộng.
Không có nhân vật chính trong CTVHB.
Thay vào đó, người đọc lạc vào một mạng lưới liên kết rộng lớn
những quan hệ và nghi vấn.
Liệu người con trai ngoài giá thú của một quý tộc
có cưới cô tiểu thư xinh đẹp nhưng quỷ quyệt?
Người bạn duy nhất của anh có sống sót qua những chiến trường Áo?
Và còn cô gái trẻ san sẻ tình cảm cho cả hai chàng trai một lúc thì sao?
Các nhân vật lịch sử được trộn lẫn với tất cả những hư cấu dân gian này,
Napoleon xuất hiện không ít lần,
và cả một người tổ tiên của Tolstoy cũng tham gia như một diễn viên phụ.
Nhưng khi các nhân vật và tâm lí của họ được liên kết chặt chẽ,
Tolstoy không ngại chèn vào giữa
để đặt ra những câu hỏi sâu sắc về lịch sử.
Tại sao chiến tranh khởi phát?
Chiến thuật chiến tranh tốt phải thế nào?
Các quốc gia có nổi dậy và sụp đổ trước những bước đi của Napoleon "vĩ đại"
hay còn có các thế lực văn hóa và kinh tế lớn hơn đang lộng quyền?
Những mở rộng ngoài lề này là một phần khiến CTVHB
bao quát được phạm vi rộng lớn.
Nhưng với vài nhà phê bình thế kỉ 19,
CTVHB không giống một tiểu thuyết cho lắm,
"một con quái vật khổng lồ, kềnh càng và mơ hồ", theo lời của Henry James.
Thực tế, Tolstoy cũng đồng ý.
Với ông, tiểu thuyết là kiểu thức của Tây Âu.
Nhưng các tác gia Nga phải viết khác đi vì người dân Nga có cuộc sống khác.
"CTVHB là gì?", ông hỏi.
"Không là tiểu thuyết.
Không phải thơ sử thi.
Cũng không phải biên niên sử.
CTVHB là những gì tác giả muốn và có khả năng thể hiện
trong dạng thức mà nó đã được sử dụng".
Mặt khác, cuốn sách là toàn bộ năng lực tưởng tượng của Tolstoy
không hơn không kém.
Vào lúc CTVHB kết thúc,
Tolstoy đã mang nhân vật của mình đến năm 1820,
36 năm trước khi những sự kiện ông định viết ban đầu xảy ra.
Để cố gắng hiểu về thời của mình,
ông đã trở nên đắm mình trong suốt những năm sau đó.
Để từ đó sinh ra câu hỏi lớn về lịch sử,
văn hóa,
triết học,
tâm lí học,
và phản ứng của con người với chiến tranh.