Một đàn dê rừng, một đàn cá
hay một đàn chim.
Rất nhiều động vật sống thành đàn lớn
giữa khung cảnh hùng vĩ
của thế giới tự nhiên.
Tại sao chúng lại sống thành đàn?
Câu trả lời thường gặp:
để tìm kiếm sự an toàn đi săn theo nhóm
hoặc để kết đôi, sinh sản,
tất cả những câu trả lời đó,
thường là đúng,
đưa ra một kết luận lớn về hành vi của động vật,
rằng chúng tự kiểm soát hành vi,
chịu trách nhiệm với cơ thể mình.
Điều đó không phải lúc nào cũng đúng.
Đây là Artemia, một loài tôm nước mặn.
còn gọi là khỉ biển.
Nó nhỏ, thường sống một mình
nhưng lại có thể tập hợp thành những đám lớn màu đỏ
kéo dài đến hàng mét,
bởi vì đây là một loài kí sinh.
Những con tôm này bị nhiễm sán dây,
Sán dây có ruột rất dài
bộ phận sinh dục ở một đầu và miệng hình móc câu ở đầu còn lại.
Là một nhà báo tự do, tôi rất thông cảm điều đó.
( Tiếng cười)
Sán dây không chỉ hút chất dinh dưỡng từ cơ thể tôm
mà nó còn
tấn công những con tôm
thay đổi màu sắc của chúng từ trong suốt sang màu đỏ tươi,
giúp tôm sống lâu hơn
như nhà sinh vật học Nicolas Rode đã tìm ra,
nó khiến tôm bơi theo đàn.
Tại sao? Vì sán dây, như nhiều loại kí sinh khác,
có một vòng đời rất phức tạp
liên quan đến rất nhiều vật chủ khác nhau.
Tôm chỉ là một phần của chuyến hành trình.
Điểm đến cuối cùng của nó là đây,
những con hồng hạc lớn hơn.
Sán dây chỉ có thể sinh sản trên hồng hạc,
để tới đó, chúng điều khiển những con tôm
tập hợp thành những đám màu
mà con hồng hạc có thể dễ dàng phát hiện
và xơi tái,
đó là bí mật của đàn tôm Artemia.
Chúng không sống thành đàn vì muốn vậy,
mà vì chúng bị điều khiển.
Tập trung thành đám lớn rất nguy hiểm,
đối lập hoàn toàn so với bình thường.
Sán dây điều khiển bộ não và cơ thể
biến chúng thành phương tiện đến chỗ hồng hạc.
Đây là một ví dụ khác
về sự điều khiển của kí sinh vật.
Đây là một con dế tự tử
Con dế này đã nuốt ấu trùng giun Gordian
hay còn gọi là giun lông ngựa.
Con giun đã trưởng thành trong người con dế và cần xuống nước để sinh sản
nó đã làm vậy bằng cách tiết ra protein
làm rối loạn bộ não con dế,
khiến con dế có hành động thất thường.
Khi đến gần nước,
bể bơi này chẳng hạn,
nó sẽ nhảy xuống và chết đuối,
rồi con giun sẽ luồn lách ra
khỏi xác con dế.
Ai biết được bên trong con dế lại rộng đến vậy?
Sán dây và giun Gordian không phải là duy nhất.
Chúng chỉ là một phần
tập đoàn kí sinh vật điều khiển ý chí,
như nấm, virus, giun, côn trùng...
phá hoại và giày xéo
ý chí của sinh vật chủ.
Tôi lần đầu được biết về điều này
qua cuốn " Trải nghiệm cuộc sống" của David Attenborough, 20 năm về trước,
sau đó là cuốn sách kì diệu có tên
" Chúa tể loài kí sinh vật" của bạn tôi Carl Zimmer.
Sau đó, tôi đã viết về những sinh vật này.
Có rất ít chủ đề sinh học có thể cuốn hút tôi đến vậy.
Giống như loài kí sinh đó cũng đang điều khiển bộ não của tôi.
Sau tất cả, chúng lôi cuốn và rùng rợn theo một cách thú vị.
Khi viết về loài kí sinh, bạn thường dùng những cụm từ như
" thèm khát được sống" hay " thoát ra khỏi cơ thể"
(Tiếng cười)
Nhưng có nhiều thứ hơn thế.
Tôi là nhà văn, và đồng nghiệp của tôi
hiểu rằng chúng ta rất thích những câu chuyện.
Loài kí sinh khiến ta cưỡng lại sức lôi cuốn
của những câu chuyện hiển nhiên.
Thế giới của chúng có những diễn biến bất ngờ
và những lời giải thích không ngờ.
Tại sao? Ví dụ,
con sâu bướm này
bắt đầu đập xung quanh một cách dữ dội
khi côn trùng khác đến gần nó
còn với cái tổ kén màu trắng
nó có vẻ như đang bảo vệ chúng?
Bảo vệ anh chị em ruột của chúng ư?
Không
Nó đã bị tấn công
bởi một loài côn trùng kí sinh đẻ trứng bên trong nó.
Trứng vỡ ra và côn trùng con muốn con sâu bướm còn sống
trước khi chúng thoát ra khỏi cái xác.
Hiểu ý tôi rồi chứ?
Giờ, con sâu bướm không chết.
Có vẻ như một vài con côn trùng đứng sau
điều khiển nó để bảo vệ chị em ruột của chúng
những con đang trưởng thành trong cái tổ kén đó.
Con sâu bướm này như một vệ sĩ xác sống
bảo vệ con cái của loài sinh vật sẽ giết chết nó.
(Vỗ tay)
Còn rất nhiều điều để trao đổi. Và tôi chỉ còn 13 phút (Tiếng cười)
Một vài người tại đây
có thể đang tự trấn an một cách tuyệt vọng
rằng đây là những sinh vật kì dị
trong tự nhiên, rằng chúng nằm ngoài
những quan điểm có thể hiểu được,
bởi chúng khá nhỏ
và dành hầu hết thời gian
bên trong cơ thể con khác.
Chúng rất dễ bị bỏ qua,
không có nghĩa là chúng không quan trọng.
Vài năm trước, Kevin Lafferty,
đưa một nhóm nhà khoa học đến 3 cửa sông ở vùng California
họ đã cân nhắc, phân tích
và ghi lại mọi thứ họ tìm thấy
họ nhận thấy rằng
số lượng kí sinh vật là rất lớn.
Phổ biến hơn cả là sán lá,
những loài sán rất nhỏ có thể phá hoại sinh vật chủ
như là chú ốc sên xấu số này.
Một con sán lá thì có vẻ rất nhỏ
nhưng tập hợp chúng lại xấp xỉ
lũ cá ở vùng cửa sông
và gấp 3 đến 9 lần tập hợp các loài chim.
Bạn có nhớ giun Gordian sống trong những con dế không?
Takuya Sato, một nhà khoa học người Nhật
tìm ra rằng trong một dòng sông,
loài giun này đã làm chết rất nhiều dế và châu chấu
số côn trùng bị chết đuối
chiếm khoảng 60 phần trăm khẩu phần ăn của loài cá hồi địa phương.
Tác động này không phải là hiếm.
Nó rất quan trọng và phần nào phổ biến
trong thế giới quanh ta,
những nhà khoa học đã tìm ra
hàng trăm ví dụ về những tác động này,
thú vị hơn, họ bắt đầu hiểu một cách chính xác
làm thế nào để những sinh vật này kiểm soát vật chủ.
Một trong những ví dụ ưa thích của tôi.
Đây là loài Ampulex Compressa,
một loài bọ gián màu ngọc lục bảo,
một sự thật toàn cầu đã công nhận
rằng loài côn trùng này
nếu muốn thụ tinh cho trứng
thì cần một con gián.
Khi tìm thấy một con gián, nó sẽ đâm vào 1 chiếc vòi,
đồng thời là cơ quan cảm giác, điều mới được khám phá 3 tuần trước.
Nó đâm con gián bằng 1 chiếc vòi, cơ quan cảm giác
được trang bị một cái bướu nhỏ
giúp nó cảm nhận bề mặt não của con gián.
Như một người mò mẫm tìm kiếm trong túi
khi nó tìm thấy phần não, nó tiêm nọc độc
vào hai bó noron đặc biệt.
Nhà khoa học người Israel Frederic Libersat và Ram Gal
tìm ra rằng nọc độc đó là loại vũ khí hóa học đặc biệt.
Nó không giết chết hay làm con gián bất tỉnh.
Con gián có thể đi
bay hoặc chạy tùy thích,
nhưng nó lại không muốn thế
vì nọc độc đã ngăn chặn động lực di chuyển của con gián.
Con bọ cơ bản đã xóa bỏ khả năng thoát thân
trong hệ thống điều hành của con gián
điều khiển nạn nhân
tới hang ổ bằng râu
giống như dắt chó đi dạo vậy.
Tới nơi, nó đẻ trứng,
trứng nở, ăn sống vật chủ, chui ra ngoài
yadda yadda yadda, bạn đã biết thủ tục này.
(Tiếng cười) ( Vỗ tay)
Giờ tôi muốn nói rằng, một khi bị đốt,
con gián sẽ không còn là nó nữa.
Nó giống như phiên bản lớn của con côn trùng,
cũng như dế là phiên bản lớn của giun Gordian.
Những vật chủ này không thể sống sót hay sinh sản.
Chúng chỉ có quyền kiểm soát số mệnh của mình như một chiếc ô tô.
Một khi ký sinh vật xâm nhập, vật chủ sẽ không còn quyền quyết định.
Tất nhiên, loài người không còn xa lạ với sự kiểm soát này.
Ta uống thuốc để thay đổi thành phần hóa học trong não và tâm trạng,
những tranh luận, quảng cáo hay ý tưởng lớn
không phải là đang cố gắng thay đổi suy nghĩ của người khác sao?
Nhưng nỗ lực của chúng ta
còn rất thô sơ và khờ dại so với
năng lực của loài kí sinh.
Don Draper chỉ ao ước được sáng suốt
và tỉ mỉ như con bọ gián màu xanh.
Giờ, tôi nghĩ đây là phần làm cho kí sinh vật
trở nên rất hung hãn và cũng rất hấp dẫn
Chúng ta quá đề cao tự do ý chí
và sự độc lập
đến việc mất đi khả năng đó cho những thế lực vô hình
để lại rất nhiều nỗi sợ hãi xã hội trong sâu thẳm.
Lầm lạc của hệ thống chính trị Orwellian, bè phái đen tối,
những kẻ muốn kiểm soát ý thức--
đó là phép ẩn dụ cho những câu chuyện viễn tưởng mơ hồ nhất,
thực tế, điều đó xảy ra thường xuyên.
Điều này đặt ra cho tôi một câu hỏi hiển nhiên và gây tranh cãi:
Liệu loài nham hiểm và độc ác này ảnh hưởng đến hành vi của chúng ta
mà ta không hay biết
ngoại trừ cơ quan an ninh quốc gia Hoa Kỳ?
Nếu là vậy--
(Tiếng cười) (Vỗ tay)
Hình như tôi vừa tiết lộ bí mật quốc gia?
(Tiếng cười)
Một ứng cử viên tốt.
Đây là động vật nguyên sinh sống kí sinh họ Toxoplasma
loài sinh vật đáng sợ này
xứng đáng có một biệt danh dễ thương.
Toxo gây bệnh cho động vật,
rất nhiều loài động vật có vú,
nhưng chúng chỉ có thể sinh sản trong cơ thể mèo
Nhà khoa học Joanne Webster đã cho thấy
nếu Toxo xâm nhập vào chuột hay động vật gặm nhấm
nó sẽ biến con vật trở thành tên lửa săn mèo
Nếu con chuột bị nhiễm độc ngửi thấy mùi
nước tiểu mèo
nó sẽ chạy ngay tới chỗ phát ra mùi
chứ không chạy đi như ta thường thấy.
Mèo sẽ ăn con chuột. Và Toxo có thể sinh sản.
Một câu chuyện điển hình cho Ăn, Con mồi, Tình yêu.
(Tiếng cười) ( Vỗ tay)
Các bạn thật tốt bụng và rộng lượng.
Chào Elizabeth, tôi rất thích bài nói chuyện của cô.
Làm thế nào kí sinh vật kiểm soát vật chủ theo cách này?
Ta thực sự không biết.
Ta biết rằng Toxo sẽ sản sinh một loại enzim, tạo dopamine,
chất giúp tạo động lực.
Nó nhắm tới vài phần nhất định trong não chuột,
bao gồm phần khơi gợi tình dục.
Nhưng ta không biết những mảnh ghép khít với nhau như thế nào.
Ta chỉ biết loài này là một đơn bào.
Chúng không có hệ thần kinh, không có ý thức,
thậm chí không có cơ thể.
Nhưng chúng đang kiểm soát một con vật?
Chúng ta cũng là loài có vú.
Và chắc chắn, ta thông minh hơn chuột,
nhưng bộ não của chúng ta có cùng cấu trúc cơ bản
cùng loại tế bào, cùng hợp chất bên trong cơ thể,
và có cùng loài kí sinh.
Có nhiều ước lượng, nhưng một vài con số cho thấy
một phần ba dân số trên thế giới
có kí sinh Toxo trong não.
Nó không dẫn đến một căn bệnh rõ ràng.
Kí sinh vật âm thầm duy trì hoạt động trong khoảng thời gian dài.
Một vài bằng chứng cho thấy
những người mang bệnh có câu trả lời
về vấn đề cá nhân khác với những người khác,
có khả năng bị tai nạn xe hơi cao hơn một chút
và bằng chứng cho thấy bệnh nhân tâm thần phân liệt
dễ bị mắc bệnh hơn.
Những bằng chứng này chưa đủ để kết luận
thậm chí những người nghiên cứu về Toxo cũng tranh cãi
liệu loài kí sinh có thực sự tác động đến hành vi của chúng ta
Nhưng với sự tồn tại ngày càng nhiều sự kiểm soát ấy
Thực sự đáng ngờ
liệu loài người có là loài duy nhất không bị ảnh hưởng.
Và tôi nghĩ chính khả năng
lật ngược cách ta hiểu về thế giới làm cho loài kí sinh trở nên thú vị.
Chúng lôi kéo ta nhìn thế giới tự nhiên theo một cách khác,
và tự hỏi liệu hành động ta nhìn thấy là đơn giản và hiển nhiên
hay trở ngại và khó hiểu,
có là kết quả của ý chí
đang bị khuất phục
bị kiểm soát bởi những thứ khác.
Khi mà ý kiến đó còn nhiều tranh cãi
và cách phát triển của loài kí sinh còn rất kinh khủng
tôi nghĩ rằng khả năng gây ngạc nhiên làm cho chúng thật tuyệt vời và lôi cuốn
như gấu trúc, bươm bướm hay cá heo.
Trong đoạn kết của "Nguồn gốc các loài",
Charles Darwin đã viết về sự vĩ đại của cuộc sống
của sự tiến hóa tạo ra vô số những sinh thể đẹp và kì diệu,
và tôi nghĩ rất có thể ông ấy đang nói về
một con sán dây làm con tôm trở nên hòa đồng hơn
hay một con giun làm con dế phải đi theo ý mình.
Cũng có thể, đó chỉ là bài nói chuyện về loài kí sinh
Cảm ơn.
(Vỗ tay)