Siz do'stingizga qiziq bir hikoyani so'zlab berasiz,
va kulminatsiyasiga yetib keldingiz, shu joyida u sizning gapingizni bo'ladi:
"osmonga chiqayotib" emas, "ko'tarilayotib".
Hech kimga yoqmaydi bu holat.
Xa, gapni bo'lish qo'pol, albatta.
Do'stingiz nohaqmi?
Gapingizda xato yo'qmidi?
Gap nima haqida ketayotganini shundoq ham tushunayotgan ekan, nega unday qildi?
Lingvistika nuqtai nazaridan,
grammatika — so'zlarni biror gap yoki so'z birikmasiga joylashtirishga
yordam beruvchi qoidalar va tuzilmalar yig'indisi,
yozma nutqda ham, og'zakida nutqda ham.
Bu tuzilmalar har tilda har xil.
Ingliz tilida odatda ega birinchi keladi,
uning ketidan kesim,
undan keyin to'ldiruvchi.
Yapon tilida va ko'plab boshqa tillarda
esa so'z tartibi quyidagicha: ega, to'ldiruvchi, kesim.
Ba'zi olimlar barcha tillar uchun umumiy modellarni topishga harakat qilishdi,
biroq, ot va fe'llar mavjudligi kabi ba'zi
oddiy narsalardan tashqari
boshqa lingvistik universalliklar topa olishmadi.
Til ishlashi uchun aniq modellar kerak bo'lgani, ularni chuqur
o'rganishda ikki xil usul tarafdorlari o'rtasida bahslarga sabab bo'ldi:
preskriptivizm va deskriptivizm tarafdorlari.
Oddiy qilib aytganda:
preskriptivistlar hisoblashicha, tilda ma'lum bir qoidalar bo'lishi kerak,
deskriptivistlar esa qoidalardan og'ish va farqlanishlarni
tilning muhim bir qismi sifatida ko'rishadi.
Ko'p vaqtlar davomida tillar faqat og'zaki shaklda mavjud bo'lgan,
lekin vaqt sayin yozma shaklga zarurat paydo bo'la boshladi.
Muloqotni kengaytirish va insonlar o'rtasida o'zaro tushunshni
kafolatlash uchun yozma nutq normalari shakllana boshladi.
Ko'pchilik tillarda bu standart shakl aslida og'zaki shaklning
variantlaridan biridan kelib chiqqan bo'lganligiga qaramay
yagona to'g'ri shakl deb hisoblana boshlandi.
Tilni tozalash tarafdorlari o'sha paytda ishlab chiqilgan grammatika orqali
ushbu normalarni keng yoya boshladi.
Grammatik qoidalar kelgusida og'zaki nutqda ham qo'llanila boshlandi.
Yangi normalardan farqli og'zaki nutq normalari xato deb hisoblana boshlandi,
yoki past tabaqa belgisi sifatida qabul qilingan.
Bolalikdan noto'g'ri gapirishni o'rganganlarga ham
bu standart normani o'zlashtirishga undashgan.
Lekin keyinchalik,
lingvistlar tushunishdiki, nutq aslida yozuvda farq qilishi, va uning o'zining
alohida norma va modellari bo'lishi kerak.
Ko'pchilik gapirishni erta o'rganishgani sabab, qanday o'rganganini eslay olmaydi.
Bizning og'zaki nutq layoqatimiz ongosti odatlari tufayli shakllanadi,
qoidalarni o'rganish bilan emas.
Og'zaki nutqda asosiy e'tibor kayfiyat va intonatsiyaga qaratilganidek,
uning tuzilishi ham juda moslashuvchan
va so'zlovchi bilan tinglovchi ehtiyojlariga moslashadi.
Masalan bu holatni murakkab, tinglovchi uchun tushunish qiyin bo'lgan gaplarda,
qiyin talaffuz qilinadigan iboralarda yoki
nutqni tezlashtirish uchun ayrim tovushlar tushishida ko'rish mumkin.
Ushbu lingvistik yondashuv, bu hodisalarni tushunishga va ifodalashga harakat qiladi
va tilga hech qanday qoidalarni bog'lab qo'ymaydi. Bu deskriptivizm deb nom olgan.
Til qanday ishlashini ifodalashdan farqli holda,
bu yo'l insonlarning tilni qanday ishlatishini va
foydalanish davomida undagi yuzaga kelayotgan yangiliklarni ifodaydi.
Preskriptivizm va deskriptivizm
maktablari o'rtasidagi bahslar xali ham davom
etayotgan bo'lsa-da, ular bir-birini inkor etmaydi.
Preskriptivizmning foydasi shundaki, u ma'lum bir vaqt ichida
qanday umumiy qoidalar mavjud ekanligi haqida xabar beradi.
Bu nafaqat rasmiy nutqlar uchun muhim,
balki chet tillarida muloqotni yanada osonlashtirish yoki jamiyatning
turli qatlamidagi insonlar muloqoti uchun ham.
Deskriptivizm, boshqa tomondan,
bizga ongimiz qanday ishlashi haqida va
dunyoqarashimiz ongostimizda qanday shakllanishi haqida ma'lumot beradi.
Nihoyat, grammatika — eng maqbul til odatlari yig'indisi,
va u doim katta omma tomonidan muhokama qilinadi,
va doim ko'rib chiqiladi.
Umumiy tilga o'xshab,
grammatika — o'ziga xos va murakkab
material, va u dunyoning har xil chekkasidagi tinglovchilar va
so'zlovchilar, yozuvchilar va
o'quvchilar, preskriptivist va deskriptivist
olimlar nutqlaridan kelib chiqqan.