Nhận thức là gì?
Một cỗ máy nhân tạo có thể suy nghĩ không?
Có phải trí óc của ta chỉ chứa các nơ-ron thần kinh trong não,
hay còn có một dấu hiệu mơ hồ nào đó nằm ngay trung tâm của não?
Với nhiều người, chúng là những cân nhắc rất quan trọng
cho tương lai của trí tuệ nhân tạo.
Nhưng nhà khoa học máy tính người Anh Alan Turing đã gạt bỏ những câu hỏi đó
cho một điều đơn giản hơn nhiều:
Liệu máy tính có thể nói như con người?
Câu hỏi này đã dẫn tới một sáng kiến để đo lường trí tuệ nhân tạo
mà từ đó được nhiều người biết đến với cái tên Bài thử nghiệm Turing.
Vào năm 1950, trong một bài báo với tựa đề "Những Cỗ Máy Tính Toán và Trí Thông Minh"
Turing đã đề ra trò chơi sau đây.
Một người giám khảo có cuộc trò chuyện qua tin nhắn với những người chơi bí ẩn.
và phân tích cách trả lời của họ.
Để vượt qua bài kiểm tra, máy tính phải có khả năng thế chỗ một trong các người chơi
mà vẫn không thay đổi kết quả đáng kể.
Nói một cách khác, máy tính sẽ được xem là thông minh
nếu cuộc hội thoại của nó không khác nhiều với cuộc hội thoại của con người.
Turing đoán là đến năm 2000,
máy móc với 100 megabytes bộ nhớ sẽ dễ dàng vượt qua bài thử nghiệm này.
Nhưng có lẽ ông đã nhảy trước một bước.
Ngay cả khi máy tính hiện nay đã có dung lượng bộ nhớ vượt xa mức đó,
rất ít máy tính vượt qua bài kiểm tra đó.
và những loại máy tính làm được
thì lại tập trung vào việc tìm cách thông minh để đánh lừa các giám khảo
hơn là dùng năng lực tính toán siêu phàm.
Dù nó chưa bao giờ được đưa ra kiểm tra trong bài thử nghiệm thật,
chương trình đầu tiên được một số người công nhận là thành công mang tên ELIZA.
Chỉ với một bản thảo ngắn và đơn giản,
nó có thể đánh lừa nhiều người bằng cách giả dạng làm một bác sĩ tâm lý,
khơi gợi họ nói nhiều hơn
và phản hồi chính lời băn khoăn đó về lại họ.
Một bản thảo trước đó là PARRY lại có cách tiếp cận ngược lại
bằng cách mô phỏng một người bị chứng hoang tưởng tâm thần phân liệt
lái câu chuyện trở về chính nỗi ám ảnh đã được lập trình trước của anh ta.
Thành công trong việc lừa người khác đã nói lên một điểm yếu của bài thử nghiệm.
Con người thường cho nhiều loại đồ vật là thông minh
dù thực sự chúng không hề thông minh.
Dù vậy, các cuộc thi hằng năm như Giải Loebner,
đã làm bài thử nghiệm trở nên quy tắc hơn
mà giám khảo được biết từ trước
là một vài người tham gia là máy tính.
Mặc dù chất lượng đã được cải thiện,
nhiều lập trình viên chatbot đã sử dụng chiến thuật tương tự như ELIZA và PARRY.
Người chiến thắng năm 1997 Catherine
có thể dẫn dắt một cuộc hội thoại thông minh và có trọng tâm đáng kinh ngạc,
nhưng chỉ khi giám khảo muốn nói về Bill Clinton.
Và người chiến thắng gần đây Eugene Goostman
được lập trình với tính cách của một cậu bé 13 tuổi người Ukraina,
để giám khảo đánh giá ngữ pháp kỳ lạ và lập luận thiếu logic của nó
như là rào cản ngôn ngữ và văn hóa.
Trong khi đó, các chương trình khác như Cleverbot lại chọn con đường khác
bằng cách thống kê những cơ sở dữ liệu lớn của các cuộc hội thoại thật,
từ đó đưa ra câu trả lời thích hợp nhất.
Vài loại máy khác có thể lưu lại thông tin về các cuộc trò chuyện trước
để cải thiện từng ngày.
Trong khi mỗi câu trả lời của Cleverbot nghe giống con người đến lạ thường,
chúng lại thiếu cá tính đặc trưng
và không có khả năng giải quyết những chủ đề mới
là một dấu hiệu vạch trần rõ ràng.
Những người cùng thời với Turing khó mà đoán được máy tính hiện nay
lại có thể điều khiển phi thuyền,
làm những cuộc phẫu thuật tinh xảo,
và giải được những phương trình phức tạp,
nhưng lại vẫn gặp trở ngại với cuộc trò chuyện đơn giản nhất?
Ngôn ngữ của con người hóa ra lại là một hiện tượng vô cùng phức tạp
mà không thể bắt chước được ngay cả với từ điển lớn nhất.
Chatbot có thể gặp khó khăn với những điểm dừng đơn giản, như "umm..."
hay với câu hỏi không có câu trả lời đúng.
Và ngay cả câu trò chuyện đơn giản,
như, "Tôi lấy nước ép từ tủ lạnh và đưa cho anh ấy,
nhưng lại quên kiểm tra hạn sử dụng"
đòi hỏi kiến thức cơ bản dồi dào và trực giác để phân tích.
Suy cho cùng, mô phỏng một cuộc trò chuyện của con người
cần nhiều hơn là làm tăng bộ nhớ và khả năng xử lý năng lượng,
và càng tiến gần đến mục tiêu của Turing,
ta cần giải quyết tất cả những câu hỏi về nhận thức thực sự là gì.