Bir kitabı kitap yapan şey nedir?
Bilgi depolayan ve ileten herhangi bir şey midir?
Yoksa kâğıtla,
ciltle,
yazı tipiyle,
mürekkeple,
ellerinizdeki ağırlığıyla,
sayfaların kokusuyla mı ilgili?
Bu bir kitap mıdır?
Muhtemelen değildir.
Peki bu?
Bu soruları cevaplamak için
kitabın bildiğimiz hâliyle başlangıcına dönmeli ve
bu ögelerin bir araya gelerek, parçalarının toplamından daha büyük
bir şeyi nasıl oluşturduklarını anlamalıyız.
Bir kitap olarak düşündüğümüz en eski nesne, bir kenar boyunca
bağlanan sayfalardan oluşan el yazması kitaptır.
Ancak kitap tarihindeki gerçek dönüşüm,
15. yy ortasında Johannes Gutenberg'in matbaasıyla olmuştur.
Taşınabilirlik fikri doğu kültüründe çok daha önceden icat edilmişti
fakat Gutenberg'in matbaasının gelişi büyük bir etki bıraktı.
Metin üretiminin kontrolü elit bir keşiş sınıfının ve yöneten
sınıfın elinden birdenbire gitmişti.
Mesajlar daha hızlı iletilebiliyordu
ve kopyalar da anında üretilebiliyordu,
böylece Avrupa'da matbaa evleri ortaya çıktı.
Bu kaynakça artışının ortaya çıkardığı ürüne bazı yönlerden aşinayız
ama diğerlerinde durum farklı.
Kitabın iskeleti kâğıt, yazı ve kapaktır.
Kâğıt, 2000 yıldan fazla süre önce Çin'de bir yazma yüzeyi olarak
icat edildi ve Mısırlıların papirüsüne dayanıyordu.
Ancak 16. yy'a dek Avrupalılar
hayvan derilerinden yapılan dayanıklı parşömenlere ve
ince tahta sayfalara yazı yazıyorlardı.
Kâğıdın popülerliği zamanla Avrupa'ya yayıldı ve kütle olarak
daha ucuz olduğu için çoğu baskıda parşömenin yerini aldı.
Mürekkepler, organik bitkiler ve hayvan boyalarını su veya şarapla
karıştırarak yapılıyordu
fakat su metale yapışmadığı için
matbaanın kullanımında yağ bazlı mürekkebe geçiş gerekmişti.
Matbaacılar lamba isi, terementi ve ceviz yağının karışımdan yapılan
siyah mürekkep
kullanıyorlardı.
Peki ya yazı boyutu ve türü?
En eski taşınabilir yazılar, kurşun alaşımlarına kabartmalı olarak
dökülen ters çevrilmiş harflerden oluşuyordu.
Bunlar el yapımıydı ve pahalıydı
ve tasarımları da kalıpları oyan insanlar kadar çok çeşitliydi.
Seri imalat ve erişilebilir kelime işleme sisteminin yaratılışına dek
standartlaştırma çok da mümkün değildi.
Tarza gelince, aşina olduğumuz Times Roman dâhil birçok tarza
öncülük eden iki tür Roman yazı tipini geliştiren
Nicolas Jenson'a teşekkür edebiliriz.
Bir şey tüm bunları bir arada tutmalıydı
ve 15. yy'ın sonlarına dek kapaklar
ya tahtadan ya da birbirine yapıştırılmış
kâğıt sayfalardan oluşuyordu.
17. yy'ın sonlarında önce yüksek kalitede ciltleme için üretilen
fakat sonradan daha ucuz bir seçenek hâline gelen lif iplik kartonu
tüm bunların yerini aldı.
Günümüzde en çok üretilen kapak illüstrasyonları, pazarlama araçları
olsa da, eski kitap kapağı tasarımları sipariş üzerine yapılıyordu.
Her kitap sırtının bir hikâyesi vardır.
İlk başlarda estetiksel açıdan önemli olarak görülmüyorlardı
ve en eskileri hatlı değil, düzdü.
Düz biçim, kitabın bir masada daha düzgün durmasını
sağladığından, okunması daha kolay oluyordu.
Fakat bu kitap sırtları normal baskılı kullanımdan hasar görüyordu.
Kitabın kendi kendine kapanması gibi
yeni problemler ortaya çıksa da,
hatlı bir biçim bu meseleyi çözdü.
Fakat esneklik daha önemliydi,
özellikle de hareket hâlinde okuyanlar için.
Kitaplar gelişti ve biz düz ekranları, elektronik mürekkebi
ciltli metinlere tercih etmeye başladık.
Peki bu nesneler ve dosyalar gerçekten kitap mı?
Kapağın verdiği his veya
kâğıdın kokusu bu tecrübeye bir şeyler eklemiyor mu?
Yoksa sunumu nasıl olursa olsun, sihir yalnızca
kelimeler içerisinde mi gizli?