Ik wil graag iets vertellen
over een project waardoor ik architectuur anders ben gaan zien en uitoefenen:
het saneringsproject van de Fez-rivier.
Mijn geboortestad Fez in Marokko
is een van de grootste ommuurde middeleeuwse steden ter wereld,
'medina' geheten. De stad ligt in een riviervallei.
De stad staat op de UNESCO- werelderfgoedlijst.
Door de toename van de bevolking in de medina sinds de jaren 50
is de stedelijke infrastructuur,
waaronder de groene open ruimtes en de riolering,
snel veranderd en onder grote druk komen te staan.
Een van de grootste slachtoffers hiervan
is de Fez-rivier, die de medina in het midden in tweeën snijdt.
Al eeuwenlang wordt de Fez-rivier beschouwd als de ware ziel van de stad.
De rivier verraadt de aanwezigheid
van zijn uitgebreide waternetwerk,
dat de hele stad beslaat,
op plaatsen waar particuliere en openbare fonteinen staan.
Helaas heeft de vervuiling ervoor gezorgd
dat de rivier sinds 1952 gaandeweg is bedekt
met betonnen platen.
Het wegvagen van de rivier is gepaard gegaan
met de vernietiging van veel huizen
langs de rivieroevers,
waardoor het mogelijk werd dat voertuigen
het netwerk van nauwe voetpaden in de medina konden binnenrijden.
Al snel veranderden de lege plekken in de stad
in illegale parkeer- of vuilstortplaatsen.
Voordat hij de medina binnenstroomt, is de rivier eigenlijk best gezond.
Maar dan eist de vervuiling haar tol,
voornamelijk door onbehandeld rioolwater
en het lozen van chemische stoffen van bij voorbeeld leerlooierijen.
Ik kon de ontheiliging van de Fez niet langer verdragen.
De Fez is een essentieel onderdeel van mijn stad.
Ik besloot om actie te ondernemen.
Vooral omdat ik had gehoord dat de stad
subsidie had gekregen om het rioolwater om te leiden
en te behandelen.
Als gevolg van het schone water
werd het opeens mogelijk om de rivier bloot te leggen.
Door geluk, en omdat we nogal wat druk hebben uitgeoefend,
kregen mijn partner Takako Tajima en ik
van de stad de opdracht om samen met een team ingenieurs
de rivier bloot te leggen.
Maar we waren brutaal
en hadden nog meer plannen:
het veranderen van de rivieroevers in openbare wandelpaden,
het aansluiten van de paden
op het stadsweefsel
en tenslotte het omvormen van de lege plekken langs de oevers
tot openbare ruimtes,
waaraan het in de medina ontbreekt.
Ik zal jullie nu kort
twee van deze openbare ruimtes laten zien.
De eerste is de Rcif Plaza.
Het plein is boven op de rivier gelegen,
die je hier op de stippellijnen kunt zien.
Vroeger was het plein een chaotisch centrum voor voertuigen.
Het was een smet op de integriteit van de medina,
die het grootste netwerk van voetpaden ter wereld heeft.
Vlak achter de historische brug, die je hier kunt zien,
vlak naast het plein,
kun je zien dat de rivier er uitzag
als één grote stroom van vuilnis.
Wij deden het voorstel
om van het plein een wandelgebied te maken,
er gerecycleerde lederen overkappingen op te zetten,
en het te verbinden met de rivieroevers.
De tweede plek waar we wilden ingrijpen,
betrof een andere lege ruimte langs de rivieroevers.
Het was vroeger een illegale parkeerplaats.
We wilden die veranderen
in de eerste speeltuin van de medina.
Het speelterrein werd met gerecycleerde autobanden aangelegd
en staat in verbinding met een kunstmatig wetland,
dat het rivierwater niet alleen schoonhoudt,
maar ook vasthoudt bij overstromingen.
Naarmate het project vorderde en het ontwerp werd bekroond,
bemoeiden zich er meer belanghebbenden mee.
Ze veranderden de doelstellingen en het ontwerp van het project.
Er was maar één manier
waarop we de hoofddoelstellingen van het project konden realiseren,
namelijk door iets ongebruikelijks te doen,
iets wat architecten meestal niet doen.
We moesten ons ego als ontwerpers en het idee dat wij de leiding hadden
aan de kant zetten
en ons concentreren op onze rol als activisten.
We moesten de agenda's van alle belanghebbenden samenvoegen
en ons op de hoofddoelen van het project concentreren:
de rivier blootleggen, het rivierwater zuiveren
en openbare ruimtes voor iedereen creëren.
We hebben veel geluk gehad.
Een heleboel doelen zijn gerealiseerd
of worden nog gerealiseerd.
Dit is een foto van het Rcif Plaza.
Zo zag het er zes jaar geleden uit.
En zo ziet het er tegenwoordig uit.
Het is nog in aanbouw.
Het wordt intensief gebruikt door de plaatselijke bevolking.
En zo zal het Rcif Plaza er uitzien
na voltooiing van het project.
Zo zag de rivier eruit toen hij als vuilnisbelt werd gebruikt.
Na vele jaren van hard werken
is de rivier opengelegd en is het water schoon.
Ten slotte zie je hier de rivier
wanneer het project klaar zal zijn.
Het saneringsroject van de Fez-rivier
zal zich blijven aanpassen
aan het socio-politieke landschap van de stad.
Door de rol en de werkwijze van architecten anders in te vullen
zijn we van start gegaan met het kernidee van het project:
het transformeren van de rivier van open riool
naar openbare ruimte.
Waarbij we ervoor zullen zorgen dat de stad Fez
voor alle inwoners een leefbare stad zal blijven
in plaats van gemummificeerd erfgoed.
Hartelijke dank.
(Applaus)