Bu James Risendir.
Yəqin siz onu New York Times-ın Pulitser mükafatı almış
müxbiri kimi tanıyırsınız.
Edward Snowden məşhur olmamışdan uzun zaman öncə Risen
Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin amerikalıların telefonlarına
qanunsuz şəkildə qulaq asdıqlarını ifşa edən kitab yazmışdır.
Ancaq kitabdakı başqa bir fəsil
uzunmüddətli təsirə malik ola bilər.
Burada o, Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin nüvə silahı layihəsini
İrana ötürən Birləşmiş Ştatların katastrofik kəşfiyyat
əməliyyatını təsvir edir.
İnanmırsınızsa həmin fəsli oxuyun.
Bu inanılmaz hekayədir.
Amma bilirsiniz o fəsil kimin xoşuna gəlmədi?
ABŞ hökümətinin.
Təxminən 10 il sonra Risen
Birləşmiş Ştatlar hökümətinin istintaqına cəlb olundu.
Prokuror ondan əsaslandığı mənbələrin birinin
əleyhinə şahidlik etməyi tələb edirdi.
Beləliklə, o, ABŞ hökümətinin jurnalistləri güdmək və ifşaçı olanları
məhkəməyə vermək kimi mövzularda yeni simasına çevrildi.
Gördüyünüz kimi Birinci Düzəlişdə
mətbuata ictimai maraqlara görə gizli məlumatı nəşr etmək hüququ verilir.
Əgər mətbuat bu xəbərləri toplaya bilmirsə və xəbərləri onlara göndərən
cəsur insanların şəxsiyyətini gizlədə bilmirsə, hüququn tətbiqi
qeyri-mümkündür.
Hökumət Risenin də qapısını döydükdə,
o bütün cəsur müxbirlərin etidiyini təkrarladı:
Rədd cavabı verdi.
Həbsi daha üstün tutduğunu dedi.
Beləliklə, 2007-dən 2015-ə qədər
Risen federal həbsxanaya getmək qorxusu ilə yaşadı.
Məhkəmədən bir neçə gün əvvəl maraqlı bir hadisə baş verdi.
İllərlə hökumət bunun istintaq üçün vacib olduğunu dedikdən sonra
qəflətən, Risen-ə olan tələblərini bütünlüklə dayandırdı.
Sonradan elektron nəzarət əsrində müxbir və mənbələrin
gizlənə biləcəyi çox az yerin olduğu anlaşıldı.
Risen-ı şahidlik etməyə məcbur edib buna nail ola bilməmək əvəzinə
dijital izlərinin onun əleyhinə şahidlik etməsinə nail oldular.
Tamamilə gizli yolla öz razılığı olmadan prokurorlar
Risen-in telefon danışıqlarını əldə etdilər.
Onlar Risen-ın e-mail yazışmalarını, maliyyə və bank məlumatlarını,
kredit hesabatlarını, hətta onun
təyyarə uçuşları və səyahət məlumatını da əldə etmişdilər.
Risen-ın əsaslandığı mənbə olub Mərkəzi Kəşfiyyat Agentliyini ifşa edən,
Jeffrey Sterling-in həbsinə səbəb olan məlumat da bunların arasında idi.
Təəssüf ki, bu belə hallardan sadəcə biridir.
Prezident Obama ifşaçıları qorumağa söz vermişdi,
ancaq əvəzində, onun Ədalət Departamenti əvvəlki bütün hökumətlərdən
daha çox ifşaçını məhkəməyə cəlb edib.
Hökumət etdiklərinin çoxunu
gizli hesab etdiyindən bunun necə problem olduğunu görmək olar.
11 Sentyabr hadisəsindən bəri demək olar milli təhklükəsizlik haqqında hər hekayə
ifşaçının məlumatı jurnalistə ötürməyinin nəticəsidir.
Bununla biz görürük ki, hökumət hər kəsi güdmək səlahiyyətini
genişləndirdiyi üçün jurnalistlər
Birinci Düzəliş ilə qorunmalı olan işlərini görə bilmirlər.
Ancaq texnologiya hökumətə müxbirlərin
hüquqlarını pozmağa imkan verirsə,
mətbuat da öz mənbələrini əvvəlkindən daha yaxşı
qorumaq üçün texnologiyadan istifadə edə bilər.
Və onlar istintaqa cəlb olunmadan mənbələrlə danışdıqları andan
texnologiyadan istifadə etməyə başlaya bilərlər.
Risen-in kitabını yazdığı vaxt mövcud olmayan
kommunikasiya proqramı mövcuddur
və normal e-mail və ya telefon zəngindən nəzarəti daha çətindir.
Məsələn belə proqramlardan biri
ilk dəfə son Internet dahisi Aaron Swartzın yaratdığı
indi işlədiyim qeyri kommersiya təşkilatı Mətbuat Azadlığı Fondu tərəfindən
inkişaf etdirilən açıq mənbəli
ifşa sistemi SecureDrop-dur.
E-mail göndərmək əvəzinə
burda Washington Post-da olduğu kimi
təşkilatın veb səhifəsinə daxil olun.
Ordan siz, başqa kommunikasiya vasitələrində olduğu kimi
sənəd yükləyə ya da məlumat göndərə bilərsiniz.
Daha sonra məlumat şifrələnib ancaq xəbər təşkilatının
daxil ola bildiyi serverdə saxlanılır.
Beləcə, hökumət artıq gizli olaraq məlumat tələb edə bilməz
və onların tələb edəcəyi məlumatın çoxu
ilk növbədə mövcud olmayacaq.
Bununla belə, SecureDrop 21-ci əsrdə
Mətbuat Azadlığını qorumaq hekayəsinin yalnız bir hissəsidir.
Təəssüf ki, bütün dünyada hökumətləri
bizi riskə atan yeni casus texnikalarını
davamlı təkmilləşdirirlər.
Biz əmin olmalıyıq ki, bu yalnız
Edward Snowden kimi səhv işləri ifşa edən
texnologiya mütəxəssisləri deyil.
Bu, bizi dolu xəstəxanalar haqqında xəbərdarlıq edən
veteranların səhiyyə müxbiri
və ya Flint-in kirli suyunu xəbər verən
ətraf mühit işçisi və ya bizi gələcək maliyyə böhranı barəsində
məlumatlandıran Wall Street üzvünü
qorumaq da eyni dərəcədə önəmlidir.
Nəticədə bu vasitələr yalnız cinayətləri ifşa edən
cəsur insanlara kömək üçün yox,
Konstitusiyaya əsaslanan hüquqlarımızı qorumaq üçün yaradılıb.
Təşəkkür edirəm.
(Alqış)