Bu akşam buraya geldiğinizde bu odadaki herkesin
neredeyse aynı göründüğünü hayal edin:
yaşsız, ırksız
ve oldukça çekici.
Yanınızda oturan kişinin son derece
eksantrik bir içsel hayatı olabilir
ama bir fikriniz yok
çünkü hepimizin suratında sürekli aynı boş ifade var.
İşte şehirleri ele geçiren korkunç değişim de bu,
ancak burada konu binalar, insanlar değil.
Şehirler; zorluklar ve gölgeler,
doku ve renklerle dolu.
Hâlâ özgün ve karakteristik mimari yüzeyler bulabilirsiniz;
Riga'daki apartmanlarda
ve Yemen'de,
Viyana'daki sosyal konutlarda,
Arizona'daki Hopi köylerinde,
New York'taki kumtaşlarında,
San Francisco'daki ahşap evlerde.
Bunlar, saray veya katedral değiller.
Yalnızca şehirlerin sıradan görkemini
yansıtan sıradan konutlar.
Böyle olmalarının sebebi, barınma ihtiyacının,
insanın güzellik arzusuna fazlasıyla bağlı olması.
Pürüzlü yüzeyleri, bize dokunulabilir bir şehir sağlıyor.
Değil mi? Tuğlalara ve taşlara
dokunarak okuyabildiğiniz sokaklar.
Ancak bu gitgide zorlaşıyor,
çünkü şehirler pürüzsüz hale geliyor.
Yeni şehir merkezlerinde filizlenen kuleler,
neredeyse daima beton ve çelikten yapılıyor
ve camla kaplanıyor.
Ufuk çizgilerine dünyanın neresinden bakarsanız bakın --
Houston,
Guangzhou,
Frankfurt --
ufukta hep aynı çok-parlak robot ordusunun
ilerlediğini görürsünüz.
Şimdi, mimarlar çok çeşitli malzemeleri
kullanmayı bırakınca kaybedeceklerimizi düşünün.
Graniti, kireç taşını, kum taşını, ahşabı,
bakırı, pişmiş toprağı ve tuğlayı, çitleri
ve alçıyı reddettiğimizde,
mimariyi basitleştiririz
ve şehirleri fakirleştiririz.
Tüm dünya mutfaklarını
havayolu yemeklerine indirgemek gibi.
(Kahkahalar)
Tavuk mu makarna mı?
Yine de en kötüsü
Moskova'daki gibi bu cam kuleler
şehir hayatının kentsel ve toplumsal boyutunu küçümsüyor.
Bu gibi binalar sahip ve kiracılarını zenginleştirmeyi amaçlıyor,
geri kalanımızın hayatını,
binalar arasındaki boşluklardan geçenlerinkini değil.
Biz bunu bedavaya yapmayı bekliyoruz.
Parlak binalar istilacı türlerdir
ve şehirlerimizi boğup kamu alanlarını öldürürler.
Binaların ön cephesi makyaj gibidir;
biten bir binaya en son uygulanan dekoratif bir katman.
Ancak sırf ön cephe üstünkörü diye
derin olmadığı anlamına gelmez.
Şehir yüzeyinin
hayatımızı etkilediğine dair bir örnek vereyim.
İspanya'da Salamanca'ya gittiğim zaman
Plaza Mayor'a doğru çekildim,
hem de günün her saatinde.
Sabahın erken saatlerinde güneş cepheleri okşuyor,
gölgeleri netleştiriyordu.
Geceleri ise ışıklar binaları
yüzlerce parçaya bölüyordu;
balkonlar, pencereler, geçitler;
hepsi kendi başına görsel bir hareketlilik içinde.
İşte bu detaylar, derinlik, bu cazibe
plazaya teatral bir kalite sağlıyor.
Kuşakların buluşabildiği bir sahneye dönüşüyor.
Kaldırımlarda yayılan gençler,
bankları tekellerine almış yaşlılar
ve hayat bir opera seti gibi görünmeye başlar.
Salamanca'da perde açılıyor.
Binaların işlevi ve yapılarıyla değil
sadece dışlarıyla ilgili konuşsam da
bu yüzeyler hayatımıza doku katıyor.
Çünkü binalar etraflarındaki alanı oluşturur
ve bu alan insanları
kendine çeker veya iter.
Bu farkın çoğunlukla dış mekânla ilgisi var.
Salamanca'daki Plaza Mayor'un modern bir benzeri
Paris'deki Place de la Défense'dir.
Rüzgarlı, cam duvarlardan bir açık alan
ofis çalışanlarının koşturduğu
metrodan ofis hücrelerine doğru
ve başka şeylere mimimum zaman harcayarak.
1980'lerin başında mimar Philip Johnson
Pittsbourgh'daki European Plaza'yı yeniden yaratmaya çalıştı.
Bu PPG binası camdan yapılmış
iş hanlarıyla çevrili 2000 metrekarelik
açık bir alandan oluşuyor.
Binaları ufukta dikkat çeken
metal parçalar
ve Gotik kulelerle süsledi.
Ancak zemin seviyesinde
plaza adeta siyah bir cam kafes gibi.
Yani, tabii, yazın çocuklar
süs havuzunda koşturuyor
ve kışın buz pateni yapılabiliyor
ama sakin bir mekânın kayıtdışılığı eksik.
Sadece oturup sohbet edebileceğiniz bir yer değil.
Kamu alanları değişik nedenlerle başarılı veya başarısız olur.
Mimari yalnızca bir faktör,
ancak önemli bir faktör.
Bazı yeni plazalar
Melbourne'daki Federasyon Meydanı,
Kopenhag'daki Superkilen gibi başarıya ulaştı çünkü
yeni ve eskiyi,
pürüz ve pürüzsüzlüğü,
nötral ve parlak renk birlikteliği
ve büyük oranda cam kullanmadılar.
Şöyle ki cama karşı değilim.
Antik ve kullanışlı bir malzeme.
Üretmek ve taşımak, kurmak,
yerini değiştirmek
ve temizlemek kolay.
Dev saydam yapraklar halinden yarı saydam tuğlalara kadar
her şekilde bulabilirsiniz.
Yeni kaplamalar değişken ışıkla
modunu değiştirebiliyor.
New York gibi pahalı şehirlerde gayrimenkul fiyatlarını
daha fazla görüşe izin vererek arttırmak sihirli bir güçleri var
bu da uçuk fiyatları meşrulaştırmak için
sunabildikleri tek varlık.
19. yüzyılın ortalarında Londra'daki
Kristal Palas'ın inşaasıyla birlikte
cam, doğal modern maddeler listesinin en üst sırasına zıpladı.
20. yüzyılın ortalarına doğru
özellikle Skidmore, Owings ve Merrill tarafından
tasarlanan Manhattan'daki Lever House gibi
görkemli işhanları sayesinde bazı Amerikan kentlerini ele geçirdi.
Sonunda teknoloji öyle ilerledi ki
mimarlar neredeyse kaybolacak düzeyde şeffaf binalar
tasarlayabiliyorlardı.
Bu esnada cam
yükselen şehirlerin varsayılan malzemesi oldu
ve bunun çok güçlü bir sebebi var.
Dünya popülasyonu şehirlerde toplanırken
talihsiz olanlar niteliksiz gecekondulara yığıldı.
Ancak yüz milyonlarca insanın çalışmak ve yaşamak için daha büyük binalara
ihtiyacı var,
bu yüzden kuleler dikmek ve onları ucuz ve kullanışlı
duvarlarla kaplamak daha ekonomik oluyor.
Ancak camın dışavurumsal olma
kabiliyeti çok sınırlı.
Bu, Meksika'daki erken Hispanik şehir Mitla'da
bir plazayı çevreleyen duvardan bir kesit.
2000 yıllık oymalar
mekânın büyük bir ritüel öneme sahip olduğunu gösteriyor.
Bugün bunlara baktığımızda
oymaların etrafındaki dağların ve yağmalanmış arazinin
taşlarından harabelerin tepesine yapılmış kilisenin arasında
tarihi ve dokusal bir devamlılık var.
Oaxaca yakınlarında sıradan sıva binalar bile
canlı renkler, siyasi müraylar ve sofistike grafik sanatlar için
bir tuval haline geliyor.
Cam salgınının kolaylıkla
yok edebileceği girift ve iletişimsel bir dil.
İyi haber şu ki mimarlar ve geliştiriciler
modernlikten uzaklaşmadan dokunun
keyfini yeniden keşfetmeye başladı.
Bazıları tuğla ve terakota gibi eski malzemeleri kullanmanın
yeni yollarını buluyor.
Diğerleri yeni ürünler icat ediyor, tıpkı Shonetta'nın kullandığı
San Fransisco Modern Sanat Müzesi'ndeki
dökümlü çatırdayan paneller gibi.
Hatta Stefano Boeri yaşayan cepheler yarattı.
Bu Dikey Orman Milan'daki bir çift toplu konut binası,
en görünür özellikleri yeşil olmaları.
Boeri bunun bir versiyonunu Çin de Nanjing için tasarlıyor.
Eğer yeşil cepheler cam kadar yaygın olursa
Çin şehirlerinde havanın nasıl temiz olacağını düşünün.
Ancak gerçek şu ki bunlar çoğunlukla tek seferlik,
butik işler ve kolay kolay
dünya çapında yeniden yapılmaz.
İşte konu da bu.
Yerel öneme sahip malzemeler kullanıldığında
tüm şehirlerin aynı görünmesini önlersiniz.
Bakırın New York'ta uzun bir geçmişi var,
Özgürlük Heykeli,
Woolworth Binası'nın tepesi...
ama uzun zaman önce modası geçti.
SHoP Mimarları Amerika Bakır Binası'nı
kaplamak için kullanana kadar.
Henüz bitmedi bile
ama gün batımının metal yüzeydeki yansımasını görebilirsiniz
bu da zamanla yeşillenmesini sağlayacak.
Binalar insanlar gibi olabilir.
Yüzleri deneyimlerini yansıtır.
Bu önemli bir nokta
çünkü cam yıllandıkça,
yenisiyle değişirsiniz
ama binalar daha önce göründüğü gibi görünüyor,
sonunda tamamen yıkılana dek.
Tüm diğer materyallerin
tarih ve anıyı saklama niteliği var
ve bunu günümüze yansıtıyorlar.
Ennead firması Salt Lake City'deki
Doğal Tarih Müzesini bakır ve çinkoyla kapladı,
bu madenler orada 150 yıldır çıkarılıyordu
ve binayı okre tepelerine karşı kamufle ettiler,
böylece bölgenin doğal tarihini yansıtan
bir doğal tarih müzesi oldu.
Çinli Pritzker Prize ödülü sahibi Wang Shu
Ningbo'da bir doğal tarih müzesi inşa ederken
sadece geçmişe dair bir kaplama yapmadı,
anıları duvarlara işledi,
bunu beton, taş ve kiremitle yaptı;
yıkılan kasabalardan toplanan malzemeler.
Mimarlar camı
yenilikçi ve sanatsal bir şekilde kullanabilirler.
Burada New York'ta iki bina,
Biri Jean Nouvel, bu da Frank Gehry tarafından yapılmış,
19. Batı Sokağına bakıyorlar
ışıkta bir senfoni gibi
yansımalar dans ediyor.
Ancak şehir büyüdükçe cam onun varsayılan
malzemesi olursa,
Aynalı bir salona dönecektir,
sessiz ve soğuk.
Şehirler içinde çok çeşitlilik barındırır,
dünya kültür, dil ve stilleri
buluşur ve harmanlanır.
Bu çeşitliliği boğucu şekilde
aynı görünen binalara baskılamak yerine
tüm yerel deneyimleri ortaya çıkaracak bir mimarı benimsemeliyiz.
Teşekkür ederim.
(Alkış)