Bu sene Almanya,
Doğu Almanya'daki barışçıl devrimin
25. yıl dönümünü kutluyor.
1989'da Komünist rejim ortadan kalktı,
Berlin Duvarı yıkıldı ve bir sene sonra,
doğudaki Demokratik Alman Cumhuriyeti,
DAC, batıdaki Federal Alman
Cuhmhuriyeti ile birleşerek,
günümüz Almanyası'nı meydana getirdi.
Diğer birçok şeyle beraber Almanya,
Stasi olarak bilinen Doğu Alman Gizli Polisi'nin
arşivlerini de miras olarak aldı.
Feshedilmesinden 2 yıl sonra,
tüm belgeler halka açıldı
ve benim gibi tarihçiler bu belgeler
üstünde çalışmaya başladı,
DAC casus devletinin nasıl çalıştığını
öğrenebilmek için.
Belki "Başkalarının Hayatı" filmini
izlemişsinizdir.
Bu film Stasi'yi dünya çapında bilinir hale getirdi,
"gözetleme" ve "dinleme" gibi kelimelerin
gazetelerin baş sayfalarında yer aldığı
içinde yaşadığımız bu çağda.
Stasi'nin gerçekte nasıl işlediği hakkında
birkaç şey söylemek istiyorum.
Başlangıç olarak, Stasi'nin tarihine
kısaca bir bakalım.
Çünkü bu kurumun kendini nasıl tanımladığını
anlamak açısından önem taşıyor.
Kökleri Rusya'ya dayanıyor.
1917 yılında, Rus Komünistler,
Karşı-Devrim ve Sabotojla Mücadele
Acil Durum Komisyonu'nu kurdular,
kısaca Cheka.
Felix Dzerzhinsky tarafından idare ediliyordu.
Cheka, Komunistlerin nüfusu terörize ederek
ve düşmanlarını infaz ederek rejimlerini
kurmakta kullandıkları bir araçtı.
Daha sonra KGB olarak bilinen ünlü teşkilata dönüştürüldü.
Cheka, Stasi subaylarının idolüydü.
Kendilerini Chekistler diyorlardı ve
amblemleri de çok benzerdi,
burada da görebileceğiniz üzere.
Yani aslında, Stasi'nin kurucusu ve yol göstericisi
Rus Gizli Polisi idi.
Kızıl Ordu 1945'te Doğu Almanya'yı
işgal ettiğinde, orada hemen yayıldı
ve Alman Komünistlerini kendi gizli polis teşkilatını
kurabilmeleri için eğitti.
Bu arada, şu anda içinde bulunduğumuz bu salonda
DAC'nin iktidar partisi 1946 yılında kuruldu.
Beş yıl sonra da Stasi kuruldu ve
insanları yıldırmaya yönelik kirli işleri
devraldı.
Örneğin, politik suçlular için
Ruslar tarafından kurulan
merkez hapishane
Stasi tarafından devralındı
ve Komünizm sona erene dek kullanıldı.
Burada görüyorsunuz.
İlk başlarda, her önemli aşama
Rusların gözetimi altında yapılıyordu.
Ama Almanlar çok etkili bir millet olarak bilinir.
Onun için Stasi hızla büyüdü
ve 1953 yılında bile, Nazi Almanyası'nın
gizli polis örgütü Gestapo'dan
daha fazla çalışanı mevcuttu.
Her on yılda bir bu sayı ikiye katlandı.
1989 yılılnda, Stasi'nin
90.000 kişiden fazla çalışanı vardı.
Yani bu tek bir çalışanın
180 kişiden sorumlu olduğu anlamına geliyordu
ki bu dünyadaki tek örnek idi.
Bu devasa mekanizmanın en tepesinde
bir kişi vardı, Erich Mielke.
Devlet Güvenlik Bakanlığı'ını
30 seneden fazla idare etti.
Titiz bir görevliydi,
geçmişinde iki polis memurunu öldürmüştü;
buraya oldukça yakın bir yerde,
Stasi'yi kendine has özellikleri o kazandırmıştı.
Ama Stasi hakkında bu kadar özel olan şey neydi?
Öncelikle, tabi ki inanılmaz gücü,
çünkü bir organizasyon içinde değişik
fonksiyonları bir araya getirmişti.
İlk olarak Stasi,
bir istihbarat servisi idi,
gizlice bilgi alabilmek için,
akla gelebilecek her yolu kullanıyordu,
muhbirler veya telefon dinlemeleri gibi,
bu resimde de gördüğünüz gibi.
Ve sadece Doğu Almanya'da değil,
tüm dünyada aktifti.
İkinci olarak, Stasi bir gizli polisdi.
İnsanları sokakta durdurup,
tutuklayarak kendi hapishanelerine atıyorlardı.
Üçüncü olarak da Stasi,
savcı olarak görev yapıyordu.
Ön soruşturmalar yapmaya ve insanları
resmi olarak sorgulamaya hakkı vardı.
Sonuncusu ama en önemlisi,
Stasi'nin kendi silahlı kuvvetleri vardı.
Muhafız Alayı adı altında 11.000'den
fazla asker görev yapıyordu.
Bu ordu protestoları ve isyanları bastırmak üzere kurulmuştu.
Gücün tek bir noktada toplanmasından dolayı
Stasi'ye devlet içinde devlet deniyordu.
Ama Stasi'nin kullandığı araçlara
daha detaylı bir şekilde bakalım.
O devirde internetin ve akıllı telefonların
henüz icat edilmediğini unutmayalım.
Tabi ki Stasi, insanları gözetlemek için her türlü
vasıtayı kullanıyordu.
Telefonlar dinleniyordu,
Batıdaki Alman Başbakanı'nın telefonu da buna dahil,
ayrıca apartmanlar da dinleniyordu.
Her gün 90.000 mektup
bu makineler tarafından açılıyordu.
Stasi ayrıca on binlerce kişiyi izliyordu,
özel eğitilmiş ajanlar ve gizli kameralar ile
attıkları her adımı kaydedebilmek için.
Bu fotoğrafta beni görebilirsiniz,
genç bir adam olarak şu anda bulunduğumuz bu binanın önündeyim,
bir Stasi ajanı tarafından fotoğrafım çekilmiş.
Stasi insanların kokularını dahi topluyordu.
Koku örneklerini kapalı kavanozlarda saklıyorlardı.
Bunlar barışçıl devrim sonrası bulundu.
Bu görevlerden, yüksek derecede uzmanlaşmış
birimler sorumluydu.
Telefon dinlemeleri yapan birim
mektupları kontrol eden birimden
tamamen ayrıydı.
Bunun mantıklı sebepleri vardı.
Çünkü eğer bir ajan Stasi'den ayrılırsa,
bildikleri çok az oluyordu.
Bunu mesela Snowden (Edward Snowden) ile kıyaslayabilirisiniz.
Ama dikey uzmanlaşmanın önemli
olduğu bir diğer nokta ise gözlemlenecek hedef ile
kurulabilecek her türlü empatinin önüne geçmekti.
Beni takip eden ajan,
ne kim olduğumu ne de
neden takip edildiğimi biliyordu.
Aslında, Batı Almanya'dan Doğu Almanya'ya
yasak kitaplar kaçırıyordum.
Ama Stasi'nin daha tipik özelliklerinden biri de
muhbir kullanmasıydı,
yani Stasi'ye gizlice bilgi veren kişilerdi bunlar.
Devlet Güvenlik Bakanlığı için,
bu sözde gayri-resmi çalışanları
en önemli maşalarıydı.
1975 yılından itibaren, yaklaşık 200.000 kişi
Stasi ile sürekli bir işbirliği içerisinde oldu
ki bu nüfusun yüzde birinden daha fazla idi.
Bakan bir açıdan haklıydı,
çünkü teknik ekipman
sadece insanların ne yaptıklarını kaydedebiliyordu.
Ama ajanlar ve casuslar, insanların
ne yapmayı plandıklarını ve
ne düşündüklerini de rapor edebiliyorlardı.
Bu yüzden Stasi bu kadar çok muhbiri işe almıştı.
Bu kişileri elde etme
ve eğitme süreçleri
oldukça karmaşıktı.
Stasi'nin kendi ünviersitesi vardı,
buraya fazla uzak değil,
burada yeni metodlar geliştirilip
subaylara öğretiliyordu.
Bu rehber, insanları kendi vatandaşlarına
ihanet etmeleri için ikna etmek istediğinizde,
atmanız gereken her adımı
detaylı bir şekilde tarif ediyordu.
Bazen muhbirlerin, bu görevi almaları için
baskı gördükleri söylenir,
ama bu çoğunlukla doğru değildir,
çünkü baskı altındaki muhbir kötü muhbirdir.
Sadece size ihtiyacınız olan bilgiyi vermek isteyen biri
etkin bir muhbir olabilir.
İnsanların Stasi ile işbirliği yapmalarının esas sebepleri
siyasi görüşleri ve maddi menfaatleri idi.
Subaylar ayrıca kendileri ve muhbirler arasında
kişisel bir bağ kurmayı da deniyorlardı
ve dürüst olmak gerekirse Stasi örneği göstermektedir ki
birini diğerlerine ihanet etmeye ikna etmek
çok da zor bir iş değil.
Doğu Almanya'daki en üst düzey muhaliflerden
bazıları dahi Stasi ile işbirliği yaptı,
mesela İbrahim Böhme.
1989'da barışçıl devrimin lideriydi
ve neredeyse DAC'nin serbestçe seçilmiş ilk Başbakanı olacaktı,
ta ki muhbir olduğu ortaya çıkana kadar.
Casusların yaygınlığı oldukça fazlaydı.
Neredeyse her kurumda,
Batı Almanya'daki kiliseler de dahi
birçok casus vardı.
Üst düzey bir Stasi subayına,
"Bana bir muhbir yollasaydanız,
mutlaka onu tanırdım." dediğimi hatırlıyorum.
Cevabı şu olmuştu,
"Biz kimseyi göndermedik,
çevrendeki kişileri kullandık.".
Ve gerçekten de en iyi arkadaşlarımdan ikisi,
benim hakkımda Stasi'ye rapor vermişler.
Muhbirlerin yakınlardan seçilmesi sadece bana mahsus bir durum değildi.
Mesela diğer bir üst düzey muhalif olan Vera Lengsfeld
hakkında rapor veren kişi kocası idi.
Ünlü bir yazar erkek kardeşi tarafından ihanete uğramıştı.
Bu bana George Orwell'in "1984" romanını hatırlatıyor,
orada görünen tek güvenilir kişi
bir muhbirdi.
Peki ama Stasi neden bütün bu bilgileri
arşivlerinde topluyordu?
Esas sebep toplumu kontrol etmekti.
Konuşmalarının neredeyse hepsinde, Stasi Bakanı
kimin kim olduğunun araştırılması emrini veriyordu.
Bunun anlamı da kimin ne düşündüğü idi.
Birinin rejime karşı bir harekette
bulunacağı zamana kadar beklemek istemedi.
İnsanların ne düşündüklerini ne planladıklarını
önceden bilmek istiyordu.
Doğu Almanlar elbette ki
muhbirler tarafından çevrelendiklerini biliyorlardı,
güvensizlik ve geniş çaplı
bir korku yaratmış totaliter bir rejimin içinde olduklarını
ki bunlar tüm diktatörlüklerde insanları bastırmak için
kullanılan en önemli araçlardı.
Bu sebepten dolayı Doğu Almanların çoğu,
Komünist rejime karşı savaşmaya yanaşmadı.
Deneyenlere ise Stasi çoğunlukla,
şeytani bir metot uyguluyordu,
Zersetzung adıyla biliniyordu.
ve ayrıca farklı bir kılavuzda bundan bahsedilmektedir .
Kelimeyi tercüme etmek zor,
çünkü köken itibari ile "biyoçözülme" anlamına geliyor.
Ama aslında oldukça isabetli bir tanım.
Burada amaç, insanların kendine olan güvenini
gizlice yok etmekti.
Örneğin, işlerinde başarısız olmaları için oyunlar tezgahlayıp,
kişilerle olan ilişkilerini bozarak,
itibarlarını yerle bir etmek.
Bu göz önüne alındığında, Doğu Almanya oldukça modern bir diktatörlüktü.
Stasi her muhalifi tutuklamaya kalkışmadı.
Onları paralize etmeyi tercih ediyordu,
ve bunu da becerebiliyordu,
çünkü çok faza kişisel bilgiye
ve birçok kuruma erişimi vardı.
Birini göz altına almaya sadece
en son çare olarak başvuruluyordu.
Bunun için Stasi'nin 17 tane geçici hapishanesi mevcuttu,
her bölgede bir tane.
Burada, Stasi aynı zamanda,
modern alıkoyma metotları da geliştirmişti.
Normalde, sorgulama subayı
mahkuma işkence etmezdi.
Bunun yerine katı bir izolasyonun
esas olduğu, psikolojik baskıya dayalı
gelişmiş bir sistem kullanıyordu.
Neredeyse her zaman mahkumlardan
ifade almak mümkün oluyordu.
Eğer fırsat bulursanız,
Berlin'deki Stasi hapisanesini ziyaret edin
ve sistemin nasıl çalıştığını size açıklayacak olan
eski bir siyasi mahkumun rehberlik ettiği tura katılın.
Cevaplanması gereken bir soru daha var:
Eğer Stasi bu kadar iyi organize olmuşsa,
Komünist rejim neden çöktü?
İlk olarak, 1989 yılında, Doğu Almanya'yı yönetenler,
insanların gittikçe artan protestolarına karşı
ne yapacaklarını bilemiyorlardı.
Kafaları karışıktı,
çünkü sosyalizmin ana vatanında,
Sovyetler Birliği'nde,
daha liberal bir politika izlenmeye başlamıştı.
Buna ek olarak, rejim batıdan alınan
borçlara bağımlı idi.
Bu sebeple Stasi'ye ayaklanmaları bastırma
talimatı verilmedi.
İkinci olarak, Komünist İdeolojide
eleştiriye yer yoktu.
Bunun yerine, yöneticiler sosyalizmin
mükemmel bir sistem olduğu inancına saplanıp kalmışlardı.
Ve Stasi de bunu onaylamak zorundaydı tabi ki.
Bunun sonucunda,
tüm istihbarata rağmen
rejim gerçek problemlerini analiz edemedi
ve dolayısıyla bunlara çözüm de getiremedi.
Nihayetinde,
Stasi korumakla yükümlü olduğu yapılar
sebebiyle yok oldu.
Stasi'nin sonu
trajik bir durumdu,
çünkü bu subaylar
barışçıl devrim boyunca
sadece bir şeyle meşguldü:
on yıllar boyunca ürettikleri
dokümanları yok etmek.
Neyse ki,
insan hakları aktivistleri tarafından durduruldular.
Bu sebepledir ki bugün bu dosyaları
casus bir devletin
nasıl çalıştığını daha iyi anlamak için kullanabiliyoruz.
Teşekkürler.
(Alkışlar)
Bruno Giussani: Teşekkürler. Çok teşekkürler.
Evet Hubertus, size bir kaç soru sormak istiyorum,
çünkü yanımda geçen haftanın Der Spiegel'i var.
"Mein Nachbar NSA." Komşum, NSA.
Ve siz bana komşum hakkında bilgi verdiniz,
Doğu Alman casusları ve muhbirleri konusunda.
Yani bu iki hikaye arasında direkt bir bağlantı var,
yoksa yok mu?
Bunu gördüğünüzde bir tarihçi olarak tepkiniz ne oluyor?
H.Knabe: Sanırım bahsedilmesi gereken
farklı boyutlar var.
İlk olarak, bu verileri neden topladığınızla
alakalı bir ayrım var.
Bunu halkınızı korumak için mi yapıyorsunuz,
terörist saldırılara karşı mı,
yoksa halk üzerinde baskı kurmak için mi ?
Yani bu önemli bir fark yaratıyor.
Ama öte yandan,
demokratik bir ortamda da bu yöntemler suistimal edilebilir
ve bu da, bunu engelleyebilmemiz için
sürekli tetikte olmamız gereken bir şey
ve de istihbarat servislerinin
sahip olduğumuz kurallara saygı göstermesi ile de alakalı.
Üçüncü nokta ise, muhtemelen,
demokratik bir ortamda yaşadığımıza gerçekten sevinmeliyiz,
çünkü Rusya ve Çin'de de aynı şeylerin
yapıldığından emin olabilirsiniz,
ama kimse bu konuda konuşmaz,
çünkü kimse buna yanaşamaz.
(Alkışlar)
BG: Bu hikaye ilk ortaya çıktığı zaman,
geçen yılın Temmuz ayında,
bir Alman mahkemesine şikayette
bulundunuz. Neden?
HK: Evet, bunu yapmamın nedeni bahsettiğim ikinci nokta idi,
özellikle demokraside
kurallar herkes içindir.
Herkes için yapılırlar, yani herhangi bir kurumun
kurallara saygı göstermemesine izin verilmez.
Alman ceza kanununa göre,
bir kişinin telefonunun dinlenmesi
sadece hakimin izni ile olabilir.
Neyse ki, bu Alman ceza kanununda yer alıyor,
yani kurala uyulmazsa, sanırım
bir soruşturma gerekli oluyor
ve Alman savcısı için bunu başlatmak
çok uzun bir zamana mal oldu
ve bunu da sadece Angela Merkel'in başına gelen olay sonucunda başlattı.
Almanya'da yaşayan diğer tüm insanların içinde bulunduğu durumdan dolayı değil.
BG: Bu beni şaşırtmadı, çünkü—
(Alkışlar)—
çünkü bahsettiğiniz olaylardan dolayı.
Dışarıdan bakıldığında, ben Almanya dışında yaşıyorum,
Almanlardan daha çabuk ve güçlü bir
tepki göstermelerini ummuştum.
Ama bunun yerine, sadece Başbakan Merkel'in
dinlendiği ortaya çıkınca gerçek bir
tepki oluştu. Neden böyle oldu?
HK: Ben bunu iyiye işaret olarak yorumluyorum,
çünkü insanlar böyle bir demokraside kendilerini güvende hissediyorlar.
Tutuklanmayacaklarını biliyorlar,
ve bu konferanstan sonra salondan çıktığınızda,
hiçbirinizin gizli polisler dışarda bekleyecek
ve sizi tutuklayacaklar diye korkmanıza gerek yok.
Ve bu bence iyiye işaret.
İnsanlar artık gerçekten eskisi kadar korkmuyorlar.
Ama tabi aslında, kanunsuz eylemleri
engellemenin sorumluluğu kurumlardadır,
Almanya'da da, diğer yerlerde de.
BG: Kişisel bir soru daha, aynı zamanda sonuncu soru.
Almanya'da Edward Snowden'e sığınma hakkı
verilmesi hakkında bir tartışma oldu.
Siz verilmesinden yana mıydınız yoksa buna karşı mıydınız?
HK: Evet bu zor bir soru,
ama bana sorarsanız
ve dürüstçe cevaplamam gerekirse,
ben sığınma hakkı verirdim,
çünkü yaptığının çok cesurca olduğunu düşünüyorum
ve bu uğurda tüm hayatını mahvetti,
ailesini ve her şeyini.
Ve bu insanlar için bir şeyler yapmamız gerektiğini düşünüyorum
ve de özellikle Almanya tarihine bakarsanız,
birçok insan ülkeden kaçmak zorunda kalmıştı
ve onlar da başka ülkelerden sığınma hakkı istemişlerdi
ve bu hakkı alamadılar,
yani bu hakkı ona vermek yerinde bir karar olurdu.
(Alkışlar)
BG: Hubertus, çok teşekkürler.