Dit jaar viert Duitsland
de 25ste verjaardag van de vreedzame revolutie
in Oost-Duitsland.
In 1989 werd het communistische regime opzijgezet,
viel de Berlijnse muur, en een jaar later
werd de Duitse Democratische Republiek, de DDR, in het Oosten,
verenigd met de Duitse Bondsrepubliek in het Westen
en ontstond het huidige Duitsland.
Eén van de vele dingen die Duitsland erfde,
waren de archieven van de Duitse geheime politie,
de zogenaamde Stasi.
Nauwelijks twee jaar na haar ontbinding
werden haar documenten openbaar gemaakt
en begonnen historici zoals ik
deze documenten te bestuderen
om te leren hoe de DDR-politiestaat werkte.
Je hebt misschien de film
'Het leven van de anderen' gezien.
Die gaf de Stasi wereldwijd bekendheid.
We leven in een tijd waarin de woorden
'toezicht' en 'telefoontap'
de voorpagina's van de kranten halen.
Daarom wil ik het hebben over hoe de Stasi echt te werk ging.
Laten we eerst even kijken
naar de geschiedenis van de Stasi,
want dat is cruciaal om te begrijpen
hoe ze zichzelf opvatte.
Haar oorsprong ligt in Rusland.
In 1917 richtten de Russische communisten
de Noodcommissie voor de Bestrijding van Contrarevolutie en Sabotage op,
kortweg de Cheka.
Die stond onder leiding van Felix Dzerzhinsky.
De Cheka was een instrument van de communisten
om hun regime te vestigen door de bevolking te terroriseren
en door hun vijanden te executeren.
Ze evolueerde later tot de welbekende KGB.
De Cheka was het idool van de Stasi-officieren.
Ze noemden zich Chekisten,
het logo leek er zelfs op,
zoals je hier ziet.
De Russische geheime politie
was de schepper en lesgever van de Stasi.
Toen het Rode Leger in 1945 Oost-Duitsland bezette,
breidde ze zich daar meteen uit
en begon al snel de Duitse communisten op te leiden
om hun eigen geheime politie op te bouwen.
In de zaal waar we nu zitten,
werd trouwens in 1946 de regeringspartij van de DDR opgericht.
Vijf jaar later werd de Stasi opgericht
en stap voor stap werd de vuile klus van de onderdrukking
aan haar overgedragen.
De centrale gevangenis
voor politieke gevangenen,
die was opgericht door de Russen,
werd overgenomen door de Stasi
en was in gebruik tot het einde van het communisme.
Je ziet ze hier.
In het begin keken de Russen toe bij elke belangrijke stap.
Maar Duitsers staan bekend om hun doeltreffendheid,
dus de Stasi groeide heel snel.
In 1953 had ze al meer werknemers
dan de Gestapo,
de geheime politie van Nazi-Duitsland.
Hun aantal verdubbelde om de tien jaar.
In 1989 werkten meer dan 90.000 mensen voor de Stasi.
Dat wil zeggen dat elke medewerker
verantwoordelijk was voor 180 mensen,
wat je echt nergens anders ter wereld vond.
Aan de top van dit indrukwekkende apparaat
stond één man, Erich Mielke.
Hij leidde het Ministerie van Staatsveiligheid
gedurende meer dan 30 jaar.
Hij was een ambtenaar [zonder scrupules] --
in zijn verleden had hij twee politiemannen
niet ver van hier gedood --
die de Stasi personaliseerde.
Maar wat was er zo bijzonder aan de Stasi?
Om te beginnen haar enorme macht,
want ze verenigde verschillende functies
in één organisatie.
Om te beginnen was de Stasi
een inlichtingendienst.
Ze gebruikte alle denkbare middelen
om in het geheim aan informatie te komen,
zoals verklikkers, of telefoontap,
zoals je hier ziet.
Ze was niet alleen in Oost-Duitsland actief,
maar overal ter wereld.
Ten tweede was de Stasi een geheime politie.
Ze kon mensen tegenhouden op straat
en ze in haar eigen gevangenissen stoppen.
Ten derde werkte de Stasi
als een soort openbare aanklager.
Ze had het recht om voorbereidend onderzoek te doen
en mensen officieel te verhoren.
Last but not least,
de Stasi had haar eigen leger.
Meer dan 11.000 soldaten dienden
in haar zogenaamde Wachtersregiment.
Dat werd opgericht om protest en opstanden te onderdrukken.
Door deze machtsconcentratie
werd de Stasi een staat in de staat genoemd.
Laten we in steeds groter detail
naar de middelen van de Stasi kijken.
Hou in gedachten dat er toentertijd
nog geen smartphones of internet waren.
Natuurlijk gebruikte de Stasi allerlei technische middelen
om mensen in de gaten te houden.
Telefoons werden afgeluisterd,
met inbegrip van die van de West-Duitse Bondskanselier,
en vaak ook de appartementen.
Elke dag werden 90.000 brieven geopend
door deze machines.
De Stasi schaduwde ook tienduizenden mensen
met speciaal opgeleide agenten en geheime camera's,
om elke stap vast te leggen die ze zetten.
Op deze foto zie je mij
als jonge man voor dit gebouw
waar we nu zijn, gefotografeerd door een Stasi-agent.
De Stasi verzamelde zelfs de geur van mensen.
Ze sloeg er staaltjes van op in afgesloten potten
die ontdekt werden na de vredige omwenteling.
Al deze taken werden uitgevoerd door zeer gespecialiseerde afdelingen.
De afdeling telefoontap
was volledig gescheiden
van de afdeling brievencontrole,
en met reden,
want als een agent de Stasi verliet,
wist hij heel weinig.
Wat een contrast met Snowden.
De verticale specialisatie was ook belangrijk
om allerlei vormen van empathie te voorkomen
met het voorwerp van observatie.
De agent die me schaduwde,
wist niet wie ik was
of waarom ik werd gevolgd.
Ik smokkelde verboden boeken
van West- naar Oost-Duitsland.
Maar nog typischer voor de Stasi
was het gebruik van menselijke inlichtingen,
mensen die in het geheim rapporteerden aan de Stasi.
Voor de minister van Staatsveiligheid
waren deze zogenaamde officieuze medewerkers
de belangrijkste hulpmiddelen.
Vanaf 1975 werkten bijna 200.000 mensen
regelmatig met de Stasi samen,
meer dan een procent van de bevolking.
In zekere zin had de minister gelijk,
want technische instrumenten
registreren alleen wat mensen doen,
maar agenten en spionnen kunnen ook overbrengen
wat mensen van plan zijn
en wat ze denken.
Daarom rekruteerde de Stasi zovele informanten.
Het systeem om ze aan te werven
en ze op te voeden, zoals dat heette,
was heel vernuftig.
De Stasi had haar eigen universiteit,
niet ver van hier,
waar de methoden werden verkend
en aangeleerd aan de ambtenaren.
Deze richtlijn beschreef in detail
elke stap die je moet zetten
om mensen te overtuigen
om hun medeburgers te verraden.
Er wordt soms gezegd dat informanten
gedwongen werden ingelijfd,
maar dat is veelal onjuist.
Want een gedwongen informant is een slechte informant.
Alleen iemand die bereid is je de informatie te geven die je wil,
is een effectieve verklikker.
De voornaamste redenen waarom mensen met de Stasi samenwerkten,
waren politieke overtuiging en materiële voordelen.
De ambtenaren probeerden ook een persoonlijke band te smeden
tussen henzelf en de informant.
Eerlijk gezegd toont het voorbeeld van de Stasi
dat het niet moeilijk is om iemand te overhalen
om anderen te verraden.
Zelfs sommige Oost-Duitse topdissidenten
collaboreerden met de Stasi,
zoals bijvoorbeeld Ibrahim Böhme.
In 1989 leidde hij de vredige omwenteling
en hij werd bijna de eerste vrij verkozen premier van de DDR,
tot uitkwam dat hij informant was.
Het spionnennetwerk was echt heel breed.
In bijna elke instelling,
zelfs in de kerken, of in West-Duitsland,
waren er vele.
Ik herinner me dat ik tegen een Stasi-officier zei:
"Als je me een informant had gestuurd,
had ik hem zeker herkend."
Zijn antwoord was:
'Wij stuurden er geen.
We gebruikten diegenen die in jouw buurt waren."
In werkelijkheid rapporteerden twee van mijn beste vrienden
over mij aan de Stasi.
Niet alleen in mijn geval zaten de verklikkers vlakbij.
Bij Vera Lengsfeld, nog een belangrijke dissident,
was het haar man die haar bespioneerde.
Een beroemd schrijver werd door zijn broer verraden.
Het doet me denken aan de roman '1984' van George Orwell,
waar de enige schijnbaar betrouwbare persoon
een verklikker was.
Maar waarom verzamelde de Stasi al deze informatie
in haar archieven?
Het belangrijkste doel was de maatschappij onder controle houden.
In bijna elke toespraak gaf de Stasiminister
de opdracht om uit te zoeken wie wie was,
dat wil zeggen: wie wat dacht.
Hij wilde niet wachten tot iemand
probeerde in te gaan tegen het regime.
Hij wilde vooraf weten
wat mensen dachten en van plan waren.
De Oost-Duitsers wisten natuurlijk
dat ze omringd waren door verklikkers,
in een totalitair regime dat wantrouwen zaaide
en een staat van wijdverbreide angst,
de belangrijkste middelen om mensen te onderdrukken
die elke dictator gebruikt.
Daarom probeerden weinige Oost-Duitsers
om het communistische regime te bestrijden.
Als ze dat deden, gebruikte de Stasi vaak een methode
die echt des duivels was.
Het heette Zersetzung,
en het wordt beschreven in een andere richtlijn.
Het woord is moeilijk te vertalen
omdat het oorspronkelijk 'biodegradatie' betekent.
Maar het is een vrij accurate beschrijving.
Het doel was om stiekem
het zelfvertrouwen van mensen te ondermijnen
door bijvoorbeeld hun reputatie te beschadigen,
problemen te veroorzaken op hun werk,
en door hun persoonlijke relaties te ondermijnen.
Alles welbeschouwd was Oost-Duitsland een heel moderne dictatuur.
De Stasi probeerde niet elke dissident te arresteren.
Ze verlamde ze liever,
en dat lukte omdat ze toegang had tot zoveel persoonlijke informatie
en zovele instellingen.
Iemand gevangen zetten gebeurde alleen
als het niet anders kon.
Daartoe beschikte de Stasi over 17 gevangenissen,
één per district.
Hier ontwikkelde de Stasi ook
moderne detentiemethoden.
De ondervragende officier
folterde de gevangene normaal niet.
Hij gebruikte eerder een gesofistikeerd systeem
van psychologische druk
gebaseerd op strikte afzondering.
Bijna geen enkele gevangene hield het uit
zonder een verklaring af te leggen.
Als je de kans hebt,
moet je de vroegere Stasigevangenis in Berlijn bezoeken
onder begeleiding van een voormalige politieke gevangene,
die je zal uitleggen hoe dit werkte.
Eén vraag moet nog beantwoord worden:
als de Stasi zo goed georganiseerd was,
waarom is het communistische regime dan ingestort?
Ten eerste, in 1989 wist de leiding van Oost-Duitsland
niet goed wat ze moesten doen tegen het aanzwellende protest van de mensen.
Het was vooral in de war
omdat in het moederland van het socialisme,
de Sovjet-Unie,
een meer liberaal beleid werd gevoerd.
Bovendien was het regime afhankelijk
van leningen uit het Westen.
Daarom werd de Stasi geen opdracht gegeven om de opstand neer te slaan.
Ten tweede is er in de communistische ideologie
geen plaats voor kritiek.
De leiding bleef vasthangen aan het geloof
dat het socialisme een perfect systeem is,
en de Stasi moest dat uiteraard bevestigen.
Het gevolg was
dat ondanks alle informatie
het regime niet in staat was om zijn echte problemen te analyseren
en dus ook niet om ze op te lossen.
Uiteindelijk ging de Stasi kapot
door de structuren
die het moest beschermen.
Het einde van de Stasi
was iets tragisch,
omdat die ambtenaren
tijdens de vredevolle revolutie
maar met één ding werden bezig gehouden:
de documenten vernietigen
die ze decennialang hadden geproduceerd.
Gelukkig
werden ze tegengehouden door mensenrechtenactivisten.
Daarom kunnen we vandaag de dossiers gebruiken
om een beter begrip te krijgen
van hoe een politiestaat functioneert.
Dank je wel.
(Applaus)
Bruno Giussani: Heel hartelijk dank.
Hubertus, ik wil je een paar vragen stellen.
Ik heb hier Der Spiegel van vorige week.
"Mein Nachbar NSA." Mijn buur, de NSA.
Je hebt ons zojuist verteld over mijn buur,
de spionnen en de verklikker uit Oost-Duitsland.
Er is dus een direct verband tussen deze twee verhalen,
of niet?
Wat is je reactie als historicus als je dit ziet?
Hubertus Knabe: Volgens mij zijn er
verschillende aspecten te vermelden.
Om te beginnen denk ik dat er een verschil is
in de redenen waarom je deze gegevens verzamelt.
Doe je dat om je bevolking te beschermen
tegen terroristische aanslagen
of doe je dat om je bevolking te onderdrukken?
Dat is een fundamenteel verschil.
Van de andere kant
kunnen deze instrumenten ook in een democratie misbruikt worden.
We moeten ons daar goed van bewust zijn en het stoppen,
zodat ook de inlichtingendiensten
de regels volgen die we hebben.
Het derde punt, allicht,
Is dat we echt blij mogen zijn dat we in een democratie leven.
Want reken maar dat in Rusland en China
hetzelfde gebeurt,
maar niemand spreekt erover,
omdat niemand dat kan.
(Applaus)
BG: Toen het verhaal voor het eerst werd uitgebracht,
in juli vorig jaar,
diende je een strafklacht in
bij een Duitse rechtbank. Waarom?
HK: Dat deed ik omwille van het tweede punt dat ik vermeldde,
dat ik denk dat vooral in een democratie
de regels voor iedereen gelden.
Het is dus niet toegelaten
dat gelijk welke instelling de regels niet respecteert.
In het Duitse strafwetboek staat
dat je niemands telefoon mag aftappen
zonder toestemming van de rechter.
Gelukkig staat dat in het Duitse strafwetboek,
dus als het niet gerespecteerd wordt
dan moet er volgens mij een onderzoek komen.
Het duurde heel lang voor de Duitse openbare aanklager dat deed.
Hij deed het alleen in het geval van Angela Merkel,
en niet in het geval van alle andere inwoners van Duitsland.
BG: Dat verbaast me niets, door --
(Applaus) --
door het verhaal dat je hebt verteld.
Van buiten af bekeken, ik woon niet in Duitsland,
en ik verwachtte dat de Duitsers
sterker en meteen zouden reageren.
Maar de reactie kwam pas
toen uitkwam dat de telefoon van kanselier Merkel
werd afgeluisterd. Waarom?
HK: Ik denk dat het een goed teken is,
omdat mensen zich veilig voelen in deze democratie.
Ze zijn niet bang dat ze gearresteerd zullen worden,
en als je deze zaal verlaat na de conferentie,
dan hoeft niemand bang zijn dat de geheime politie
buiten staat om je te arresteren.
Dat is volgens mij een goed teken.
Mensen zijn niet echt bang, zoals had gekund.
Maar ik vind natuurlijk dat de instellingen
de verantwoordelijkheid hebben om illegale acties te stoppen,
in Duitsland of waar ze ook plaatshebben.
BG: Tenslotte een persoonlijke vraag, dit is de laatste.
In Duitsland was er een debat
over asiel voor Edward Snowden.
Zou je voor of tegen zijn?
HK: O, dat is een moeilijke vraag,
maar als je het mij vraagt,
en als ik eerlijk antwoord,
dan zou ik hem asiel verlenen,
want ik vind het heel moedig, wat hij heeft gedaan.
Hij heeft zijn hele leven verwoest,
zijn familie en alles.
Ik denk dat we voor deze mensen iets moeten doen,
vooral in het licht van de Duitse geschiedenis,
waarin zovele mensen moesten ontsnappen
en asiel aanvroegen in andere landen,
en het niet kregen.
Het zou een goed teken zijn om hem asiel te geven.
(Applaus)
BG: Hubertus, zeer hartelijk dank.