Tasarım hassas ve anlaşılması zor bir olgudur,
farklı zamanlarda farklı şeyler anlamına gelir.
Ancak gerçekten esin verici tüm tasarım projelerinin ortak bir yanı var:
Bir hayalle başlamışlardı.
Hayal daha güçlü oldukça,
ona ulaşmak için gerekli tasarım becerisi daha fazla oldu.
Bu sebeple en büyük tasarımcılar neredeyse hep
en büyük hayalciler, asiler ve başkaldırıcılardır.
Bu tüm tarih boyunca böyle oldu,
bu ta M.Ö. 300 yılına,
uzak, çok fakir ve çok küçük bir Asya ülkesine
13 yaşında birinin kral olduğu zamana kadar gider.
O askerî fetihlerle toprak, zenginlik
ve güç elde etmeyi düşledi.
Ve tasarım yeteneği --
kulağa ihtimal dâhilinde gelmese de --
bunu yapması için gerekliydi.
O zamanlar
bütün silahlar farklı özelliklere göre elle yapılıyordu.
Bir okçunun savaş sırasında oku biterse,
yaylarından başka okçunun oklarını
aslında atamıyorlardı.
Bu da elbette savaşta daha az etkin ve
çok daha zayıf olacakları anlamına geliyordu.
Ying bu sorunu tüm yayların
ve okların aynı şekilde tasarlanması üzerinde ısrarcı olarak çözdü,
böylece değiştirilebilir oluyorlardı.
Aynı şeyi, hançerler, baltalar, mızraklar, kalkanlar
ve diğer her tür silah için yaptı.
Korkunç şekilde donanmış ordusu savaş üstüne savaş kazandı
ve 15 sene içinde
küçük krallığı daha büyük, daha zengin, daha güçlü komşularını
büyük Çin İmparatorluğu'nu kurmak için
ele geçirmekte başarılı oldu.
Şimdi elbette ki kimse
Ying Zheng'i o zamanlar bir tasarımcı olarak tanımlamayı düşünmedi --
niye bunu yapsınlar?
Ancak tasarımı bilmeden ve içgüdüsel olarak,
ama inanılmaz bir samimiyetle
amacına ulaşmak üzere kullandı.
Aynı şekilde istediğini şiddet kullanmanın ötesinde elde etmeyen
bir diğer benzeri umulmadık, tesadüfi tasarımcı da öyle yaptı.
Bu kişi, Karasakal olarak da bilinen İngiliz korsan Edward Teach'di.
O zamanlar korsanlığın altın zamanlarıydı,
Teach gibi korsanlar uzak denizleri korkuya boğuyorlardı.
Koloni ticareti gelişiyordu
ve korsanlık çok kârlıydı.
Onun gibi daha akıllı korsanlar, ganimetlerini büyütmek için
düşmanlarına onları görür görmez teslim olacakları şekilde zalimce
saldırmaları gerektiğini fark ettiler.
Yani başka bir deyişle,
mühimmatı boşa harcamadan veya zayiat vermeden
gemileri alabiliyorlardı.
Edward Teach, amansız zalim rolünü oynayarak kendini
Karasakal olarak yeniden dizayn etmişti.
Boyunu abartmak için ağır ceketler ve büyük şapkalar giydi.
Yüzünü gizleyen gür, kara bir sakal uzattı.
Her iki omzuna silahların kayışlarını astı.
Şapkasının kenarlarına kibrit bile tutturup onları ateşledi,
böylece gemisi saldırıya hazır olduğunda bunlar tehditkâr bir şekilde cızırdadılar.
O çağın pek çok korsanı gibi
üzerinde insan kafatası ve bir çift çapraz kemiğin olduğu
ölüm sembolleri bulunan bir bayrak taşıdı,
çünkü bu motifler yüzyıllardır bir sürü kültürde ölümü simgelemişti,
bu yüzden anlamı hemen anlaşılıyordu,
uzak denizlerin kanunsuz, cahil dünyalarında bile:
Ya teslim ol, ya da acı çek.
Elbette ki tüm mantıklı kurbanlar görür görmez teslim oldular.
Şöyle düşünün;
Edward Teach'in ve yanındaki korsanların neden modern iletişim tasarımının
öncüleri olduğunu anlamak kolay
ve neden ölüm sembollerinin --
(Gülüşmeler)
daha fazlası var --
neden kafatası ve çapraz kemiklerden oluşan ölüm sembollerinin
bugünün logosunun öncüsü olduğunu,
arkamda duran büyük, kırmızı harfler gibi,
ama tabii ki farklı bir mesajla.
(Gülüşmeler)
Ancak tasarım, aynı derecede zeki ve
aynı derecede umulmadık bir tasarımcı olan 19. yüzyılda yaşamış İngiliz hemşire
Florence Nightingale tarafından daha yüce amaçlar için de kullanıldı.
Onun misyonu herkes için iyi sağlık hizmetleri sağlamaktı.
Nightingale büyük, çok varlıklı sayılan, Kırım Savaşı sırasında askerî
hastanelerde çalışmak için gönüllü olduğunda dehşete düşen
İngiliz bir ailede doğmuştu.
Orada bulunduğunda hemen fark etti ki,
hastaların çoğu savaş yaralarından çok kirli, kokuşmuş
koğuşlar içinde yakalandıkları
enfeksiyonlardan ölüyorlardı.
Bundan dolayı daha temiz, açık, havadar kliniklerin tasarlanması ve
inşa edilmesi için kampanyalar yaptı.
İngiltere'ye dönünce
başka bir kampanya yürüttü,
bu sefer sivil hastaneler için
ve aynı tasarım prensiplerinin onlara da uygulanmasında ısrarcı oldu.
Bu Nightingale koğuşu adıyla,
onlarca yıl hastane tasarımında egemen oldu
ve bazı unsurları bugün hâlâ kullanılıyor.
Ancak zaman içinde
tasarım Sanayi Çağı'nın bir aracı olarak görüldü.
Resmi ve profesyonel hâle geldi,
ama belli rollerle sınırlandırıldı,
Florence Nightingale, Karasakal ve Ying Zheng'in yaptığı gibi
içgüdüsel olarak kullanılmak yerine
genelde ticari amaçları yerine getirmek için kullanıldı.
20. yüzyılda
bu ticari görüş öylesine güçlüydü ki
bundan uzaklaşan herhangi bir tasarımcı
sapkın veya yıkıcı görülme riskiyle karşı karşıyaydı.
Bunların arasında büyük tasarım kahramanım,
dâhiyane László Moholy-Nagy var.
Teknolojinin günlük hayattaki etkisi üzerine deneyleri
öylesine güçlü olan Macar bir sanatçı
ve tasarımcıydı ki
hâlen telefon ve bilgisayar ekranlarında
gördüğümüz dijital görüntülerin tasarımını etkiliyor.
1920'lerin Almanya'sında Bauhaus Tasarım Okulu'nu radikalleştirdi
ve yıllar sonra Şikago'da yeni bir Bauhaus açmakta
zorlanınca bazı eski meslektaşları ondan uzak durdular.
Moholy'nin fikirleri her zaman cesur ve direktti,
ama tasarıma yaklaşımı çok deneyseldi,
aynı zamanda onu zamana ayak uyduran bir meslek olarak değil,
bir davranış olarak görme ısrarı da öyleydi.
Ne yazık ki aynısı diğer bir başına buyruk
tasarımcı için de geçerliydi: Richard Buckminster Fuller.
O da bir başka dâhi tasarım vizyoneri
ve tasarım aktivistiydi.
Kendisi sürdürülebilir bir toplum tasarlamaya öylesine
ileri görüşlü bir şekilde bağlıydı ki,
tasarımda çevreciliğin önemine 1920'lerde
değinmeye başlamıştı.
Ama çabalarına rağmen,
sık sık tasarım kurumlarındaki çoğu kişi tarafından sapkın diye alay edildi
ve itiraf etmek gerekirse,
hiçbir zaman gerçekleşmeyen
uçan araba gibi deneyleri başarısız oldu.
Ancak jeodezik kubbe,
tahta, metal, plastik, ağaç parçaları, eski battaniyeler,
plastik levhalardan --
o zaman mevcut olan herhangi bir şeyden --
acil durum sığınağı inşa etmek için tasarım formülü,
insani tasarımın en büyük ustalıklarından biridir
ve o zamandan beri çaresiz durumdaki
pek çok insana çok ihtiyaç duyulan
bir sığınak sağlamıştır.
Bucky ve Moholy gibi radikal tasarımcıların
cesareti ve hevesi
beni tasarıma çekti.
Kariyerime haber gazetecisi ve dış muhabir olarak başladım.
Politika, ekonomi ve şirket meseleleriyle ilgili yazarım
ve bu alanlardan herhangi biri hakkında uzmanlaşmayı seçebilirdim.
Ama tasarımı seçtim,
çünkü hayat kalitemizi iyileştiren elimizin altındaki
en güçlü araçlardan biri olduğuna inanıyorum.
Teşekkürler, TEDci tasarım düşkünleri.
(Alkış)
Olağanüstü ve muazzam profesyonel tasarımcıların
başarılarını çok takdir etsem de,
tasarımın
asilerin ve başkaldıranların orijinalliğinden,
etraflıca düşünmelerinden
ve becerikliliklerinden büyük ölçüde yarar sağladığına inanıyorum.
Tasarımda dikkat çekici bir zamanda yaşıyoruz,
çünkü bu iki kutbun bir araya geldiği bir zaman.
Çünkü dijital teknolojideki en basit ilerlemeler bile
daha da iddialı ve eklektik amaçların peşinden gitmeleri için,
ticari bağlamda olsun ya da olmasın,
giderek daha bağımsız çalışmalarına imkân sağladı.
Yani teoride
kitlesel fonlama (crowdfunding), bulut bilişim, sosyal medya
profesyonel tasarımcılara daha fazla özgürlük veriyor
ve amatör olanlara da daha fazla kaynak sağlıyor,
ve umut ederim ki
fikirlerine daha net cevaplar sağlıyor.
Bunlara dair en sevdiğim örnekler Afrika'da,
ki burada yeni jenerasyon tasarımcılar
insanların temiz akan sularından çok artık cep telefonlarına
erişiminin olduğu ülkelerde, Florence Nightingale'in rüyası olan
sağlık hizmetlerini iyileştirmek için inanılmaz Nesnelerin İnternet'i
teknolojilerini geliştiriyorlar.
Bunların arasında Arthur Zang var.
Kendisi bir tablet bilgisayarı
mobil bir kalp izleme cihazı olan Cardiopad'e çeviren
genç bir Kamerunlu tasarım mühendisi.
Uzak, kırsal alanlardaki hastaların kalplerini izlemek için kullanılabiliyor.
Sonra veri analiz için yüzlerce mil uzaktaki
iyi donanımlı hastanelerin
mobil ağlarına gönderiliyor.
Eğer oradaki uzmanlar tarafından herhangi bir sorun tespit edilirse,
uygun bir reçete tavsiye ediliyor.
Bu durum tabii ki birçok hastayı
hastanelere uzun, zor, pahalı ve çoğu zaman gereksiz seyahatler
yapmaktan kurtarıyor
ve kalplerinin gerçekten
kontrol edilmesini daha muhtemel kılıyor.
Arthur Zang sekiz sene önce, üniversite son sınıftayken
Cardiopad üzerinde çalışmaya başladı.
Ancak projeyi başlatacak gerekli yatırım için
geleneksel kaynakları ikna etmekte başarısız oldu.
Fikrini Facebook'a koyduğunda
Kamerunlu bir devlet memuru bunu gördü
ve ona bir devlet hibesi sağlamayı başardı.
Şimdi sadece Cardiopad'i değil,
farklı durumlara müdahale etmek için başka mobil tıp cihazları da geliştiriyor.
Yalnız değil,
çünkü kendi başlarına olağanüstü projeler yürüten
pek çok başka ilham veren ve girişimde bulunan tasarımcı var.
Birkaçına bakarak bitireceğim.
Biri Peek Vision.
Bunlar kendi başlarına Kenya'da taşınabilir göz muayene seti olarak
Nesnelerin İnterneti teknolojisi geliştiren
bir grup doktor ve tasarımcı.
Sonra Gabriel Maher var,
ki kendisi geleneksel klişelere başvurmadan,
değişen cinsiyet aidiyetlerimizin inceliklerini ifade etmemizi sağlayan
yeni bir tasarım dili geliştiriyor.
Bu tasarımcılar ve diğer pek çoğu profesyonel tasarımcıların disiplini ile
asilerin ve başkaldırıcıların becerikliliği sayesinde,
yeni buldukları özgürlüğün tadını çıkararak
hayallerinin peşinde koşuyorlar.
Hepimiz de bundan yararlanmaya bakıyoruz.
Teşekkürler.
(Alkış)