Sizden, bir an için,
Monopoly oyunu oynadığınızı düşünmenizi istiyorum,
ama bu oyunda, başarılı olmanıza yardımcı olan
beceri, yetenek ve şans kombinasyonu
hayatta olduğu gibi,
alakasız hale getirilmiştir,
çünkü bu oyun hileli
ve avantaj sizde.
Daha fazla paranız var,
tahtanın etrafında daha fazla dolanma fırsatınız
ve kaynaklara daha fazla erişiminiz var.
Ve bu deneyimi düşündüğünüzde,
kendinize şunu sormanızı istiyorum:
Hileli bir oyunda
ayrıcalıklı bir oyuncu olmak,
diğer oyuncular ve kendiniz hakkında
düşündüklerinizi nasıl değiştirir?
U.C. Berkeley kampüsünde bir çalışma başlatarak
bu soruya cevap aradık.
Laboratuvara 100'den fazla
yabancı çift getirdik
ve yazı tura ile
iki kişiden birisini hileli oyunda
zengin oyuncu olarak belirledik.
İki kat fazla para aldılar.
Başlangıcı geçtiklerinde,
iki kat gelir elde ettiler
ve bir değil iki zarı da atmaları sağlandı,
böylece tahtada daha fazla dolanmış oldular.
(Kahkaha)
15 dakika süresince,
olanları gizli kameralarla izledik.
Ve bugün ilk kez size
gördüklerimizin birazını göstermek istiyorum.
Ses kalitesinin kusuruna bakmayın,
tekrar belirteyim, çünkü bunlar gizli kameralar.
O yüzden altyazı koyduk.
Zengin Oyuncu: Sende kaç tane 500'lük var?
Fakir Oyuncu: Bir tane.
Zengin Oyuncu: Ciddi misin? Fakir Oyuncu: Evet.
Zengin Oyuncu: Bende üç tane.
Neden bana fazla vermişler bilmiyorum.
Paul Piff: Evet, oyuncular hemen bir şeyler
döndüğünü anladı.
Biri diğerinden açık bir biçimde
daha fazla paraya sahip ve yine de,
oyun ilerledikçe,
iki oyuncu arasında göze çarpan
dramatik değişimlerin
belirdiğini gördük.
Zengin oyuncu
tahtanın etrafında elindeki parçayı
adeta vurarak daha gürültülü bir şekilde
hareket etmeye başladı.
Zengin oyuncular arasında daha çok egemen tavırlar,
sözsüz işaretler,
güç gösterisi
ve şölen havası görmeye başladık.
Masanın kenarına bir kase kraker koyduk.
Dipte sağ köşede.
Bu bize tüketim davranışlarını gözleme fırsatı sundu.
Şu anda katılımcıların kaç tane kraker yediğini takip ediyoruz.
Zengin Oyuncu: Bu krakerler de numara mı?
Fakir Oyuncu: Bilmiyorum.
PP: Tamam, süpriz değil, bizi farkettiler.
İlk önce, bir kase krakerin
orada ne yaptığını merak ettiler.
Üstelik birisi, sizin de gördüğünüz gibi
kraker kasesinin bir numara mı olduğunu sordu.
Hal böyle iken, durumun etkisi
kaçınılmaz olarak baskın geliyor gibiydi
ve bu zengin oyuncular daha fazla kraker yemeye başladı.
Zengin Oyuncu: Krakerlere bayılıyorum.
(Kahkaha)
PP: Oyun devam ettikçe,
gözlemlediğimiz en ilginç ve dramatik izlerden
birisi belirmeye başladı.
Zengin oyuncular açıkça diğerine karşı
daha kaba ve fakir oyuncuların
kötü durumuna karşı
daha az hassas olmaya
ve maddi başarılarını ve
ne kadar iyi oynadıklarını
daha çok göstermeye başladıar.
Zengin Oyuncu: Her şeye yetecek param var.
Fakir Oyuncu: Bu ne kadar?
Zengin Oyuncu: Bana 24 dolar borcun var.
Yakında tüm paranı kaybedeceksin.
Alıyorum. Çok param var.
Param o kadar çok ki, hiç bitmez.
Zengin Oyuncu 2: Tüm tahtayı alacağım.
Zengin Oyuncu 3: Yakında paran kalmayacak.
Bu durumda neredeyse erişilmezim.
PP: Pekala, şu da bence
çok, çok ilginç ki,
15 dakika sonunda,
oyun hakkındaki deneyimleri hakkında konuşmalarını istedik.
Ve zengin oyuncular,
ister istemez kazandıkları bu hileli
Monopoly oyunu hakkında konuştuklarında --
(Kahkaha)
bu değişik mülkleri satın almak için
ne yaptıklarını ve bu başarıyı
nasıl elde ettiklerinden bahsettiler.
Ve onları en başta rastgele
ayrıcalıklı konuma getiren
yazı tura olayı da dahil,
bu gibi farklı olgulara karşı
gittikçe umursamaz oldular.
Ve bu gerçekten, zihnin avantajı
nasıl anlamlandırdığının olağanüstü bir içgörüsüdür.
Bu Monopoly oyunu,
kimisinin daha varlıklı ve daha itibarlı olduğu
ve birçoğunun böyle olmadığı toplumumuzu ve
onun hiyerarşik yapısını anlamak için
bir benzetme olarak kullanılabilir.
Birçoğu daha az varlıklı ve daha az itibarlı
ve değerli kaynaklara erişimi daha kısıtlı.
Son yedi yıldır, arkadaşlarım ve ben
bu tür hiyerarşinin etkileri hakkında araştırma yapıyoruz.
Ülke çapında binlerce katılımcıyla yaptığımız
düzinelerce çalışmada gördük ki,
kişinin varlık seviyesi arttıkça,
merhamet ve empati duyguları azalıyor
ve hak sahipliği ve layık olma duygusu
ve kişisel çıkar düşüncesi artıyor.
Yaptığımız anketlerde, hırsı iyi olarak değerlendiren
daha varlıklı insanların,
kendi çıkarı peşinde koşmayı da
olumlu ve ahlaki olarak
değerlendirdiklerini gördük.
Bugün ise, öz çıkar ideolojisinin etkilerini,
bu etkileri neden önemsememiz gerektiği
ve son olarak da ne yapılabileceği hakkında
konuşmak istiyorum.
Bu alanda yaptığımız ilk çalışmalarda
sosyal psikologların
yardımsever davranış
dedikleri şeyi inceledik.
Ve asıl ilgilendiğimiz mesele,
zenginin mi, yoksa fakirin mi bir başkasına
daha çok yardım teklif ettiği idi.
Bu çalışmaların birinde, zengin ve
fakir toplum üyelerini laboratuvara getirdik
ve her birine 10 dolar verdik.
Katılımcılara
10 doların isterlerse kendilerinde kalabileceğini,
isterlerse de bir kısmını
kimliği belirsiz bir yabancı ile
paylaşabileceklerini söyledik.
O yabancı ile bir daha karşılaşmayacak ve yabancı da onlarla karşılaşmayacaktı.
Ve insanların ne kadar verdiklerini izledik.
Yılda 25,000 bazen ise
15,000 doların altında geliri olan bireyler,
yılda 150.000 veya 200.000 dolar
gelir elde eden
bireylerden yüzde 44 daha fazla
para verdiler.
İnsanlara oyunlar oynatarak,
kazanma şansını artırmak adına kimin daha fazla
veya daha az hile yaptığını görmeye çalıştık.
Bu oyunların birinde, bir bilgisayara hile karıştırarak,
zarın mümkün olmayan skorlara
ulaşmasını sağladık.
Bu oyunda 12’den fazla puan alamazsınız
ve hal böyle iken, ne kadar zenginseniz,
50$ veya bazen
üç dört katı nakit para ödülünü kazanmak için
bu oyunda o kadar çok hile yapmaya eğilimli oluyorsunuz.
Başka bir çalışmamızda, insanların
çocuklar için ayrıldığını özellikle belirttiğimiz
kavanozlardan ne kadar şeker almaya
eğilimli olduğuna baktık.
(Kahkaha)
Şaka yapmıyorum.
Biliyorum, şaka gibi geliyor.
Katılımcılara bu şeker kavanozlarının,
yandaki gelişim laboratuvarına katılan
çocuklar için ayrıldığını özellikle belirttik.
Onlar da çalışmaya katılıyor. Bunlar da onlar için.
Ve oturup katılımcılarına ne kadar şeker aldıklarını gözledik.
Kendini zengin hisseden katılımcılar,
kendini fakir hisseden katılımcılardan
iki kat daha fazla şeker aldı.
Arabalar üzerinde bile çalışma yaptık,
farklı tür araba sürücülerinin
yasayı daha az veya çok çiğnemeye
eğilimli olmalarını inceledik.
Bu çalışmaların birinde, sürücülerin
yaya geçidinden geçecekmiş gibi yapan
bir yaya için durup durmayacaklarına baktık.
Kaliforniya’da, bildiğiniz gibi,
çünkü eminim bunu hepimiz yapıyoruz,
karşıya geçmek üzere olan yaya için durmak yasal zorunluluktur.
Bunu nasıl yaptığımıza bir örnek ise şöyle:
Bu soldaki yaya rolündeki kişi
bizim iş birlikçimiz.
Kırmızı kamyonet başarılı bir şekilde duruyor.
Tipik Kaliforniya manzarası,
kamyoneti sollayan otobüs yayayı ezmeye çalışıyor.
(Kahkaha)
Burada ise daha pahalı bir araba örneği,
bir Prius, durmadan geçiyor
ve bir BMW de aynısını yapıyor.
Biz bunu birkaç gün boyuca
yüzlerce araç için yaptık,
sadece kimin durup durmadığına baktık.
Vardığımız sonuç ise, arabanın pahalılığı
arttıkça,
sürücünün yasayı çiğneme eğiliminin de
arttığı oldu.
Pahalı olmayan arabalar kategorimizdeki
hiçbir araba
yasayı çiğnemedi.
En pahalı arabalar kategorimizdeki
arabaların yüzde 50’ye yakını
yasayı çiğnedi.
Yaptığımız diğer çalışmalarda da gördük ki;
varlıklı bireyler müzakerelerde yalan söylemeye,
iş yerinde kasadan para çalınması gibi
etik olmayan davranışları onaylamaya,
rüşvet almaya ve müşteriye yalan söylemeye daha yatkınlar.
Şimdi, burada bu tür davranışları
sadece varlıklı insanların yaptığını
söylüyormuşum gibi anlaşılmasın.
Hiç de değil. Bence aslında hepimiz,
günlük yaşantımızda, kendi çıkarımızı
diğer insanların çıkarlarından
üstün tuttuğumuzda, bu rekabet dürtüleriyle
mücadele ediyoruz.
Ve bu anlaşılabilir bir şey de çünkü
Amerikan rüyası
çaba gösterip çok çalışmamız durumunda
hepimize başarmak ve
refaha ermek için eşit fırsatlar sunma fikridir
ve bu biraz da kendi çıkarınızı
çevrenizdeki diğer insanların çıkarlarının
ve refahının üzerinde tutma ihtiyacı doğuruyor.
Ama bulgularımıza göre,
ne kadar varlıklı iseniz, etrafınızdakilere
zarar verecek şekilde
kişisel başarı vizyonu peşinde
o kadar çok koşuyorsunuz.
Burada sizin için son 20 yılda
nüfusun her beşte birine ve en üst yüzde beşine düşen
ortalama hane gelirini çizdim.
1993 yılında, nüfusun farklı
beşte birlik kesimi, gelir bakımından
oldukça berbat.
Zaten farklılıklar olduğunu görmek zor değil.
Ama son 20 yılda, tepedekiler ve diğerleri
arasındaki bu belirgin fark
bir tür büyük kanyon haline gelmiştir.
Öyle ki, nüfusumuzun en üst yüzde 20’si
bu ülkedeki servetin yüzde 90’ına sahip.
Bu benzeri görülmemiş düzeyde
bir ekonomik eşitsizlik.
Bu da demektir ki, servet sadece seçilmiş bireylerden oluşmuş
bir grubun elinde toplanmakla kalmıyor,
ayrıca Amerikan rüyası, bizim gibi
artan bir çoğunluk için
giderek ulaşılamaz hale geliyor.
Ve bu meselede bulduklarımıza göre,
ne kadar varlıklı iseniz,
o serveti daha çok hak ettiğinizi hissediyor,
kendi çıkarlarınızı daha ön planda tutuyor
ve kendi çıkarınıza hizmet edecek şeyler
yapmak istiyorsunuz.
Öyleyse bu düşüncelerin değişeceğini düşünmek için de
bir neden yok.
Aslında, önümüzdeki 20 yıl içinde,
işlerin aynı doğrusal oranda
aynı kalması durumunda işlerin daha da kötüleşeceğini
düşünmek için çok neden var.
Eşitsizlik, ekonomik eşitsizlik,
hepimizin endişe etmesi gereken bir şey
ve bu sadece sosyal hiyerarşinin dibinde olanlar için değil,
çok fazla ekonomik eşitsizliğin
daha da kötü hale getirdiği
bireyler ve gruplar için,
sadece dipteki insanlar için değil, herkes için.
Dünya çapında en üst düzey laboratuvarlarda yapılan
oldukça zorlayıcı araştırmalar,
ekonomik eşitsizlik kötüye gittikçe
birçok kavramın da
zarar gördüğünü gözler önüne seriyor.
Sosyal hareketlilik, önem verdiğimiz şeyler,
fiziksel sıhhat, sosyal güven,
eşitsizlik arttıkça kötüye gider.
Benzer şekilde, ekonomik eşitsizlik arttıkça,
sosyal girişimler ve topluluklardaki
olumsuz şeyler,
obezite ve şiddet,
hapis ve ceza gibi şeyler de kötüye gider.
Yine, bu sonuçlar sadece
birkaç kişi tarafından değil,
toplumun tüm tabakalarında yankılanır.
Bu sonuçlar üst düzey insanlar tarafından bile tecrübe edinmiştir.
Peki ne yapacağız?
Bu sürekli artan, tehlikeli,
olumsuz etkilerin artık kontrolden çıktığı
ve yapabileceğimiz, özellikle de
birey olarak yapabileceğimiz
birşeyin kalmadığı düşünülebilir.
Ama aslında, laboratuvar araştırmalarımızda
bulduklarımıza göre
küçük psikolojik müdahaleler,
insanların değerlerindeki küçük değişiklikler,
belirli yönlerdeki ufak dürtmeler,
eşitçilik ve empati zeminini yeniden canlandırabilir.
Mesela insanlara
iş birliğinin faydalarını ve
toplumun avantajlarını hatırlatmak,
varlıklı bireylerin tıpkı yoksul insanlar gibi
eşitlikçi olmasını sağlayabilir.
Bir çalışmada, insanlara
çevrelerindeki dünyada başkalarının ihtiyaçlarını hatırlatan
çocuk yoksulluğu hakkında
46 saniyelik kısa bir video izlettik,
ve bunu izledikten sonra,
kendilerine gösterilen
sıkıntı içerisindeki yabancılara kendi zamanlarından
ne kadar ayırabileceklerini inceledik.
Bu videoyu izledikten bir saat sonra,
zengin insanlar, bu fakir olan yabancı insana,
bu farklılıkların doğuştan veya kategorik olmadığını
ve bunların insani değerlerdeki ufak değişikliklerle,
merhamet ve empati vuruşlarıyla
şekillendirilebileceğini
öne sürerek,
yardım etmek amacıyla
kendi vakitlerinden cömertçe
fedakarlık ettiler.
Laboratuvarımızın dışında,
toplumda da değişim izleri görmeye başladık.
Ülkemizin en zenginlerinden biri olan Bill Gates,
toplumun karşılaştığı en zorlu sorun olan
eşitsizlik ve bununla baş etmek için
neler yapılabileceği hakkında yaptığı
Harvard diploma töreni konuşmasında şunları söyledi:
“İnsanlığın en büyük ilerlemeleri
keşifler değil,
bu keşiflerin eşitsizliği azaltmak için
nasıl kullanıldığıdır.”
Ve bir de “Verme Taahhüdü” projesi var,
bu projede ülkemizin en zengin
100’den fazla bireyi,
servetlerinin yarısını hayır için bağışlıyorlar.
Ve ortaya,
"Biz Yüzde Biriz",
"Kaynak Üretimi" veya
"Herkes için Refah" gibi
birçok sivil toplum örgütü çıkıyor
ve toplumun en ayrıcalıklı üyeleri,
yüzde birlik dilimde bulunan insanlar,
zengin insanlar,
yetişkin veya genç ayrımı yapmadan
kendi ekonomik ayrıcalıklarını ve kaynaklarını aktararak,
benim için en çarpıcı olan şey de bu,
eşitsizlikle mücadele etmek için
kendi ekonomik çıkarlarına ters düşen
sosyal politikaları,
sosyal değerlerdeki ve
insanların davranışlarındaki
değişimleri savunuyorlar.
Ve bu belki nihayetinde
Amerikan rüyasını yeniden canlandırabilecektir.
Teşekkür ederim.
(Alkış)