1980-ci illərin məşhur "Cazmen Qardaşlar" filmində
belə bir səhnə var ki, John Belushi ilk dəfə olaraq Dan Aykroyd'u
ziyarət etmək üçün onun Çikaqo'dakı mənzilinə gedir.
Bura dar, bambalaca yerdi
və qatar relslərindən cəmi 90 santimetr aralıdı.
John Dan'ın yatağında oturan vaxt
otaqdakı hər şeyi cingildədəcək şəkildə
qatar sürətlə yandan ötüb keçir.
John soruşur, "O qatar nə qədər vaxtdan bir burdan keçir?"
Dan cavab verir, "O qədər tez-tez ki, heç bunu hiss də etməyəcəksən".
Və birdən divardan nəsə yerə düşür.
Hamımız bilirik ki, o nədən danışır.
İnsanoğlu olaraq gündəlik şeylərə
çox sürətlə alışırıq.
Məhsul dizayneri olaraq bu gündəlik şeyləri görmək, onları hiss etmək və
daha da inkişaf etdirməyə çalışmaq mənim vəzifəmdi.
Məsələn, bu meyvə dənəsini görürsüz?
Bu balaca etiketi görürsüz?
Mən uşaq olanda o etiket orda deyildi.
Amma illər ötdükcə hardasa,
kiminsə o etiketi meyvənin üstünə qoymaq fikri ağlına gəldi.
Nə üçün?
Beləcə ərzaq dükanındakı kassada
ödəniş etmək bizimçün daha asan olar.
Bu əladı, deməli
mağazaya daha sürətlə girib çıxa bilərik.
Amma indi yeni bir problem var.
Evə çatanda və ac olanda
bu yetişmiş, şirəli meyvə dənəsini görürük,
bircə istəyirik ki, onu götürək və yeyək.
Amma ki indi, bu balaca etiketi axtarmalıyıq.
Və dırnaqlarımızla bunu deşməliyik, tamını, ləzzətini korlamalıyıq.
Sonra o etiketi yumurlamaq --
bilirsiz nəyi deyirəm.
Sonra da bunu barmaqlarından atmağa çalışmaq.
(Alqış)
Bu zarafat deyil,
qətiyyən.
Amma maraqlı nəsə baş verdi.
Görürsüz ilk dəfə bunu edəndə siz də yəqin həmin şeyləri hiss etmişdiz.
İstədiyiniz bircə meyvə dənəsini yemək idi.
Kefiniz korlandı.
Yeməyə girişmək istəyirdiz bircə.
10-cu dəfə edəndə artıq
daha az dilxor olmağa başladız
və sadəcə olaraq başladız etiketi soymağa.
100-cü dəfədə, ən azından mənimçün,
bunu düşünmədən edirdim.
Eləcə meyvə dənəsini götürdüm,
etiketi dırnaqlarımla deşdim, barmağımdan atmağa çalışdım,
və sonra baxdım görüm,
"Başqa bir etiket də varmı?"
Yaxşı, bəs nəyə görə?
Nəyə görə gündəlik etdiyimiz şeylərə alışırıq?
Əslində insanoğlu olaraq məhdud beyin gücümüz var.
Və beynimiz gündəlik etdiyimiz şeyləri vərdişlər halında şifrələyir,
beləcə də yeni şeylər öyrənmək üçün yer boşaltmış oluruq beynimizdə.
Bu alışqanlıq adlanan prosesdi
və bu insanlar olaraq bizim öyrəndiyimiz ən əsas yollardan biridi.
Amma alışqanlıq da həmişə pis deyil.
Avtomobil sürməyi öyrənməyi xatırlayırsınız?
Mən əlbəttə xatırlayıram.
Əllərinizlə sükanı sağ və soldan möhkəmcə sıxırsınız,
bayırdakı hər şeyə bir-bir baxırsınız --
avtomobillər, işıqlar, piyadalar.
Adamı əsəbləşdirən təcrübə idi.
Mən hətta maşındakı heç kimlə danışa bilmirdim
və mahnıya da qulaq asa bilmirdim.
Amma sonra maraqlı nəsə baş verdi.
Həftələr ötüb keçdikcə avtomobili idarə etmək daha da asan oldu.
Öyrəşdin buna.
Əyləncəli və qeyri-iradi olmağa başladı.
Ondan sonra yenə dostlarınla danışa və musiqiyə
qulaq asa bilərsən.
Deməli beynimizin nələrəsə alışmağının müsbət səbəbi var.
Belə olmasaydı hər kiçik detala fikir verərdik
həmişə.
Yorucu olardı,
və yeni nələrsə öyrənməyə vaxtımız olmazdı.
Amma bəzən də alışqanlıq yaxşı olmur.
Əgər bu ətrafımızdakı problemləri görməkdən bizi saxlayırsa,
deməli pisdi.
Bu həmin problemləri görməkdən və onları həll etməkdən bizi saxlayırsa,
deməli, həqiqətən də pisdi.
Yumor ustaları bu haqda hər şeyi bilirlər.
Jerry Seinfeld'in bütöv karyerası bu kiçik detalları görməyin üzərində qurulmuşdu,
o səfeh şeylər ki, hər gün edirik, amma heç xatırlamırıq da.
O bizə dostlarını ziyarət etdiyi və
rahat bir duş almaq istədiyi vaxtdan danışır.
Əlini uzadıb qulpu tutardı və və bir istiqamətdə yüngülcə döndərərdi,
və 100 dərəcə çox istiyə keçərdi.
Sonra o biri istiqamətdə döndərərdi, onda da 100 dərəcə çox soyuq.
Rahat bir duş istəyirdi təkcə.
Biz hamımız eyni vəziyyətdə olmuşuq,
sadəcə xatırlamırıq.
Amma Jerry xatırladı,
və bu da komediya ustasının işidir.
Amma dizaynerlər, yenilikçi sahibkarlar kimi
bizim işimiz bu şeyləri təkcə görmək yox,
bir addım da qabağa gedib onları düzəltməyə çalışmaqdı.
Bunu, bu adamı görürsünüz,
bu Mary Anderson'du.
1902-ci ildə Nyu Yorkda idi,
qonaq gedirdi.
Soyuq, rütubətli, qarlı gün idi, tramvayın içində isə isti idi.
Mary yolda gedəndə sürücünün avtomobili təhlükəsiz idarə etməsi üçün
pəncərəni açıb artıq qarları təmizlədiyini gördü.
Baxmayaraq ki, pəncərərəni açanda bütün soyuq, yağıntılı hava içəri girir,
bütün sərnişinləri yazıq halına salırdı.
Yəqin bütün o sərnişinlərin tək düşündükləri o idi ki,
"Həyatın qanunu belədi, sürücü şüşəni təmizləmək üçün onu açmalıdı.
Başqa yolu yoxdu".
Amma Mary yox.
O düşündü ki,
"Bəs sürücü ön şüşəni içəridən təmizləyə bilsəydi necə olardı?
Beləcə o da maşını təhlükəsiz idarə edə bilərdi
və sərnişinlər də istidə qalardılar."
Mary o vaxtdan və ordaca öz çertyoj kitabçasını götürdü
və sonradan dünyanın ilk maşın ön güzgü siləni olacaq şeyi cızmağa başladı.
Məhsul dizayneri kimi mən də Mary kimi insanlardan dünyanın
biz düşündüyümüz kimi yox, həqiqətdə
necə olduğunu görməyi öyrənməyə çalışıram.
Nə üçün?
Çünki, demək olar hər kəsin gördüyü problemi həll etmək asandı.
Amma heç kimin görmədiyi problemi həll etmək isə çətindi.
Bəzi adamlar düşünür ki, sən bu bacarıqla doğulursan,
və ya yox,
sanki Mary Anderson dünyanı daha aydın görə bilməyi irsən qəbul etmişdi.
Amma məndə belə deyildi.
Bunun üzərində işləməli oldum.
Apple'da olduğum illərdə
Steve Jobs bizi hər gün işə gəlməklə,
öz məhsullarımızı müştərilərin gözü ilə görməklə sınağa çəkirdi.
Xüsusilə də qorxuları, alt-üst
ola biləcək gözləntiləri olan,
yeni texnoloji məhsulun ehtiyaclarına birbaşa cavab verəcəyinə
ümid bəsləyən müştərilər.
Steve bunu daimi şagird qalmaq adlandırdı,
və əmin olmaq istəyirdi ki, biz o balaca detalların üzərində fokuslanmaqla
onları yeni müştərilər üçün daha sürətli, asan və problemsiz edirik.
Elə bunu iPod'un lap əvvəlki günlərindən yaxşıca xatırlayıram.
90-cı illərdə,
cihazlarla çox maraqlanan biri olaraq
ən son cihazlar üçün cəld mağazaya qaçardım.
Mağazaya getmək üçün çox vaxt sərf edərdim,
cihazın pulunu verərdim, evə qayıdardım, qutusundan çıxarmağa başlayardım.
Və sonra, orda başqa bir balaca etiket olardı,
yazılmışdı ki, "İstifadədən öncə enerjisini doldurun"
Nə!
İnana bilmirəm!
Bütün bu vaxtı bu məhsulu almağa sərf elədim,
indi də enerjisini doldurmalıyam.
Hamının gözlədiyi bu yeni oyuncağı istifadə etmək üçün yenə gözləməliyəm.
Bu dəlilikdi.
Amma bilirsiz nə?
O vaxtlar demək olar hər məhsul bunu edirdi.
Batareyaları içində olanda
istifadədən qabaq enerjisini doldurmalı idin.
Amma Steve bunun fərqinə vardı
və dedi,
"Bizim məhsullarımızda bunun olmasına izn verməyəciyik."
Yaxşı, onda biz neylədik?
Adətən, içində sərt disk olan məhsulunuz varsa,
müştəri onu qutudan çıxarandan sonra sərt diskin illərlə
işləyəcəyindən əmin olmaq üçün hələ zavodda ikən
onu 30 dəqiqəlik çalışdırıb yoxlayırsınız.
Əvəzində biz neylədik?
Biz həmin məhsulu 2 saatdan çox işlətdik.
Niyə?
Birincisi daha yüksək keyfiyyətli məhsul düzəldə bilərdik,
yoxlanılması asan olan,
və alıcı üçün əla olduğundan əmin olardıq.
Amma ən vacibi
batareya qutudan tam enerji ilə dolu vəziyyətdə gəldi,
istifadəyə hazır.
Beləliklə, alıcı bütün o sevinc hissi içində məhsulu eləcə
istifadə etməyə başlaya bilərdi.
Bu dahiyanə idi və alındı da.
İnsanlar bunu bəyəndilər.
İndi az qala aldığınız hər batareya ilə işləyən məhsul
qutudan enerji ilə tam dolu vəziyyətdə gəlir,
hətta sərt diski olmasa belə.
Amma o zamanlar biz bu elementi gördük və onu düzəltdik,
və indi isə hər kəs onu edir.
Artıq "İstifadədən öncə enerji ilə doldurun" yoxdu.
Yaxşı, bəs mən niyə bunu sizə deyirəm?
Bu görünməz problemi görməkdi,
açıq-aşkar problemi də yox, bu önəmlidi,
tək məhsul dizaynı üçün də yox, etdiyimiz hər şey üçün.
Görürsünüz, bütün ətrafımızda həll edə biləcəyimiz
gözəgörünməz problemlər var.
Gərək birinci onları görək, onları duyaq.
Tərəddüd içindəyəm sizə nevrologiya ya
psixologiya haqda tövsiyələr verimmi deyə.
TED cəmiyyətində həddindən çox təcrübəli insan var ki, bu sahədə
mənim bilə biləcəyimdən daha çoxunu bilərlər.
Amma icazə verin sizə bildiyim bir neçə məsləhəti verim,
hamımızın bilə biləcəyi, alışqanlıqlarla mübarizə aparmaq.
Birinci məsləhətim daha geniş baxmaqdı.
Görürsüz, problemlə üzləşəndə, bəzən
həmin problemə aparan çoxlu mərhələlər olur.
Və bəzən də ondan sonra gələn çoxlu mərhələlər.
Əgər bir addım geri ata bilib məsələyə daha geniş baxa bilirsinizsə,
bəlkə problemdən əvvəlki o qutulardan bəzilərini
dəyişə bilərsiniz.
Onları birləşdirə bilərsiniz.
Bəlkə onların hamısını birlikdə aradan qaldırmaqla daha yaxşı edə bilərsiniz.
Məsələn, termostatları götürək.
1900-cü illərdə ilk dəfə buraxılanda onları istifadə etmək lap asan idi.
Yuxarı və aşağı fırlada bilirdin bircə.
İnsanlar başa düşmüşdülər.
Amma 1970-ci illərdə
enerji böhranı vurdu hər yanı,
və alıcılar necə enerji qənaət etsinlər deyə düşünməyə başladılar.
Yaxşı, nə baş verdi?
Termostat dizaynerləri yeni pillə əlavə etmək qərarına gəldilər.
Tək yuxarı və aşağı fırlatmaq əvəzinə
indi onu proqramlaşdırmalı idin.
Beləcə müəyyən vaxtda istədiyin temperatura qura bilərdin.
Dahiyanə göründü.
Hər termostata bu xüsusiyyəti əlavə etməyə başlamışdılar.
Sonra amma belə anlaşıldı ki, heç kim enerjiyə qənaət etməmişdi.
Yaxşı, bəs niyə?
İnsanlar gələcəyi proqnozlaşdıra bilmədilər.
Sadəcə bilmədilər ki,onların həftələri fəsili fəsilə, ili ilə
necə dəyişəcək.
Beləcə heç kim enerji qənaəti etmirdi,
və nə baş verdi?
Termostat dizaynerləri çetryoj lövhələrinə geri göndülər
və proqramlaşdırma hissəsinə fokuslandılar.
Daha yaxşı istifadəçi interfeysi qurdular,
daha yaxşı istifadəçi təlimatı düzəltdilər.
Amma illər sonra yenə də insanlar heç bir enerji qənaəti etmirdilər,
çünki gələcəyi proqnozlaşdıra bilmirdilər.
Yaxşı, bəs biz neylədik?
İçinə proqramlaşdırma əvəzinə mexanizmi öyrənmə alqoritmi qoyduq,
nə vaxt temperaturu yuxarı və aşağı çevirməyinizi,
ayağa qalxanda, ya harasa gedəndə hansısa müəyyən
temperaturu bəyənməyinizi izləyən bir alqoritm.
Və bilirsiz nə oldu?
Alındı.
İnsanlar heç bir proqramlaşdırma olmadan enerji qənaəti edirlər.
Ona görə fərqi yoxdu nə edirsiniz.
Əgər bir addım geri atıb bütün qutulara yenidən baxsaz,
bəlkə orda birini arada qaldırmaq üçün yol var, ya birləşdirməyə
beləcə həmin prosesi daha asan edə bilərsən.
Deməli belə,bu mənim birinci məsləhətimdi: daha geniş baxın.
İkinci tövsiyəmə gəldikdə, bu daha yaxından baxmaqdı.
Mənim ən böyük müəllimlərimdən biri babam idi.
Dünya haqqında mənə hər şeyi o öyrətdi.
Mənə əşyaların necə qurulduğunu və necə təmir olunduğunu,
uğurlu layihə qurmaq üçün vacib olan alətləri və metodları öyrətdi.
Mənə danışdığı boltlar haqqında bir hekayəni xatırlayıram,
və düzgün iş üçün düzgün boltunuzun necə olmalı olduğunu.
Müxtəlif cür boltlar var:
taxta boltu, metal boltu, anker boltu, beton boltu,
siyahı uzanıb gedir.
Bizim işimiz professionallar olmadan bütün müştərilərin
özləri tərəfindən quraşdırılması asan olan məhsullar istehsal etməkdi.
Onda biz neylədik?
Babamın mənə danışdığı bu hekayəni xatırlayırdım,
və biz düşündük ki,
"Qutuya neçə dənə müxtəlif bolt qoya bilərik?
İki dənəmi, üç, dörd, ya beş?
Çünki müxtəlif cür divar növləri var."
Ona görə bu haqda düşündük, ən uyğun hala gətirdik,
və sonda üç müxtəlif boltu qutuya qoymaq qərarına gəldik.
Düşündük ki, bu problemi həll edəcək.
Amma sonra belə aydın oldu ki, alınmadı.
Məhsulu yükləyib göndərdik,
və insanlar elə də yaxşı bəyənmirdilər.
Bəs biz neylədik?
Düzgün etmədiyimizi başa düşən kimi
dərhal çertyoj masamıza geri döndük.
Və xüsusi bir bolt dizayn etdik, özəl bir bolt,
investorlarımızın xəyal qırıqlığına qarşı.
Onlar "Balaca bir boltun üstündə niyə bu qədər vaxt çox sərf edirsiz?"
gedin və daha çox satın" deyirdilər.
Biz isə dedik ki, "Əgər bunu düzgün eləsək, daha çox satacağıq"
Və elə gətirdi ki, bizdə alındı.
O xüsusi balaca boltla, qutuda divara vurulması və quraşdırılması asan
olan bircə bolt var idi.
Beləliklə, əgər görə bilmədiyimiz o kiçik detalların üzərinə fikrimizi cəmləsək
və onlara baxıb desək ki,
"Onlar vacibdilərmi, yoxsa
elə həmişə etdiyimiz yoldu? Bəlkə də onlardan
xilas olmağın bir yolu var"
Deməli mənim axırıncı məsləhətim balacalar kimi düşünməkdi.
Hər gün 3 balaca uşağımın məndən soruşduğu maraqlı suallarla üzləşirəm.
Onlar belə suallarla gəlirlər,
"Nəyə görə avtomobillər yollarda uça bilmirlər?"
Ya da, "Niyə mənim ayaqqabı iplərimin yapışqanlı lentləri yoxdu?"
Bəzən ağıllı suallar da olur.
Bir başqa gün oğlum yanıma gəldi və ondan xahiş
etdim ki, "Qaçaraq poçt qutusuna get və onu yoxla".
Mənə baxdı, təəccübləndi və dedi,
Niyə poçt qutusu elə özü özünü yoxlayıb məktub olanda bizə demir ki?" (Gülüş)
"Doğrudan da yaxşı sualdı" deyə elə qaldım.
Deməli,onlar çoxlu suallar verə bilərlər
və biz də arabir kəşf edirik ki, bizdə sadəcə düzgün cavablar yoxdu.
Deyirik ki, "Oğul, bu elə dünyanın işlədiyi tərzdi".
Bir şeyə daha çox məruz qaldıqca,
daha da çox ona alışırıq.
Amma uşaqlar həmin şeylərə öyrəşəcək qədər
uzun müddət ətrafda olmayıblar.
Və problemlərlə üzləşəndə
dərhal onları həll etməyə çalışırlar,
və bəzən daha yaxşı yol tapırlar,
və həmin yol həqiqətən də daha yaxşı olur.
Beləliklə, bizimçün ciddiyə alacağımız məsləhətim həmişə komandanızda cavanların
və ya cavan düşüncəlilərin olmasıdır.
Çünki elə gənc düşüncəli adamlarınız varsa
onlar otaqdakı hər kəsi gənc düşünməyə vadar edirlər.
Picasso bir dəfə demişdi ki, "Hər uşaq bir rəssamdı.
Problem onun böyüyəndə necə rəssam qalmasıdı".
Biz hamımız dünyanı ilk dəfə görəndə daha aydın görmüşdük,
həyat boyu davam edəcək vərdişlər hələ gəlməmişdən.
Bizim mübarizəmiz ora geri dönməkdi,
o xəyal qırıqlığını hiss etmək,
o balaca detalları görmək,
daha geniş görmək,
daha yaxın baxmaq,
və daha gənc düşünmək,
beləcə öyrənən şagird kimi qala bilərik.
Asan deyil.
Bu da bizdən dünyanı anladığımız
ən təməl yollardan birinə qarşı mübarizə aparmağımızı tələb edir.
Bacarsaq amma,
xeyli heyrətamiz şeylər edə bilərik.
Mənimçün, ümid edirəm ki, bu daha yaxşı məhsul dizaynı deməkdi.
Sizinçün bu başqa bir şey deməkdi, güclü bir şey.
Bizim mübarizəmiz hər gün yuxudan durmaq və deməkdi,
"Daha yaxşı necə yaşaya bilərəm?"
Və əgər bacarsaq, bəlkə də, amma bəlkə də
bu balaca axmaq etiketlərdən canımızı qurtara bilərik.
Təşəkkürlər.
(Alqış)