Անհանգի՞ստ եք քնում,
դյուրագրգիռ եք և անտրամադի՞ր,
աննշան բաներն անգամ մոռանու՞մ եք
և ճնշված ու մեկուսացած եք զգում
Հոգ չէ: Բոլորս էլ անցնել ենք դրա միջով:
Դուք ուղղակի լարված եք:
Եվ այն միշտ չէ ,որ վատ է:
Դա գուցե խթանի կենտրոնացումը և էներգիայի հոսքը,
ինչպես մրցակցային խաղեր խաղալիս
կամ հրապարակավ խոսելիս:
Բայց երբ այն շարունակական բնույթ է կրում,
մեզանից շատերը առնչվում են դրա հետ ամեն օր .
այն իսկապես սկսում է ձևափոխել քո ուղեղը:
Տևական լարվածությունը
ինչպես շատ աշխատելիս կամ տանը վիճաբանություն ունենալուց,
կարող է ազդել ուղեղի ծավալի վրա,
նրա կառուցվածքի,
և նրա աշխատանքի վրա
ներթափանցելով գեների մեջ:
Ստրեսն առաջանում է մի երևույթից.
"ենթաթմբային հիպոֆիզար համակարգի վերերիկամային առանցքի"
մի շարք փոխազդեցություններ
ուղեղի և երիկամի էնդոկրին խցանների միջև ,
ինչը կառավարում է մարմնի հակազդեցությունը սթրեսի հանդեպ:
Երբ ուղեղում նկատվում է լարված իրավիճակ,
հիպոֆիզար համակարգի վերերիկամային առանցքը ակնթարթորեն ակտիվանում է
և առաջացնում է մի հորմոն , որը կոչվում է "կորտիզոլ", որն էլ նախապատրաստում է մարմինը ակնթարթային գործողության:
Բայց կորտիզոլի բարձր մակարդակը երկար ժամանակի ընթացքում
վնաս է հասցնում ուղեղին:
Օրինակ, քրոնիկ սթրեսը բարձրացնում է ակտիվության մակարդակը
և նեյրոնային հյուսվածքների թիվը նշագեղձում`
ուղեղի այն կենտրոնում, որը կարգավորում է վախը:
Եվ կորտիզոլի մակարդակի բարձրացման հետ մեկտեղ
էլեկտրական ազդանշանները ենթաթմբում`
ուղեղի այն հատվածում, որը կապված է սովորելու, հիշողության և սթրեսը կառավարելու հետ,
քայքայվում է:
Ենթաթումբը նույնպես խոչընդոտ է հանդիսանում հիպոֆիզար համակարգի վերերիկամային առանցքի ակտիվության համար,
ուստի երբ այն թուլանում է,
թուլանում է նաև սթրեսը կառավարելու ընդունակությունը:
Սակայն սա դեռ ամենը չէ:
Կորտիզոլը կարող է բառացիորեն քո ուղեղի ծավալը փոքրացնել:
Դրա չափազանց շատ քանակությունը հանգեցնում է նեյրոնների միջև սինապտիկ հյուսվածքների կորստին
և նախաճակատային ուղեղային կեղևի կրճատմանը,
ուղեղի այն մասը, որը կարգավորում է այնպիսի դրսևորումներ, ինչպիսիք են կենտրոնանալը,
որոշումներ կայացնելը,
դատողություններ անելը,
սոցիալական շփումը:
Այն նաև տանում է դեպի ուղեղի նոր բջիջների սակավ գոյացմանը ենթաթմբում:
Սա նշանակում է, որ քրոնիկ սթրեսը կդժվարացնի սովորելը
և ինչ-որ բաներ մտապահելը,
նաև ճանապարհ կհարթի ավելի լուրջ մտավոր խնդիրների ձևավորման համար,
ինչպիսիք են ընկճախտը է և Ալցհեյմերի հիվանդությունը:
Եվ սթրեսի փոխազդեցությամբ կարող է ներթափանցել հենց ուղեղի ԴնԹ:
Փորձը ցույց է տալիս,
որ մայր առնետը նորածին ձագին ապահովելով սննդով,
դեր է խաղում որոշման մեջ, թե ինչպես երեխան կարձագանքի սթրեսին հետագա կյանքում:
Կերակրող մայրերի ձագերը, պարզվում է, ավելի քիչ զգայուն են ստրեսի նկատմամբ,
որովհետև նրանց ուղեղը առաջացնում է ավելի շատ կորտիզոլային ընկալիչներ,
որոնք կցվում են կորտիզոլին և ճնշում սթրեսի հակազդումը:
<<Անփույթ >> մայրերի ձագերի մոտ դիտվում է հակառակ արդյունքը.
նրանք դառնում են ավելի զգայուն սթրեսի նկատմամբ իրենց ողջ կյանքի ընթացքում:
Սրանք համարվում են էպիգենետիկ փոփոխություններ,
ինչն էլ նշանակում է, որ վերջիններս ազդում են, այն բանի վրա, թե որ գեներն են արտահայտվում՝
առանց գենետիկ կոդի անմիջական փոփոխման:
Եվ այս փոփոխությունները կարող են լինել անդառնալի, եթե մայրերը չեն փոխվում:
Բայց կա մի զարմանալի արդյունք:
Մեկ մայր առնետի կողմից առաջացրած էպիգենետիկ փոփոխությունները
իրենից հետո փոխանցվում են առնետների շատ սերունդների:
Այլ կերպ ասած` այս գործողությունների արդյունքը ժառանգական է:
Սակայն ամեն ինչ այնդան էլ վատ չէ:
Լարված ուղեղի վրա կորտիզոլի ազդեցությունը փոփոխելու շատ միջոցներ կան:
Ամենահզոր զենքերը վարժություններն են և մեդիտացիան,
որոնք ենթադրում են խորը շնչել,
իրազեկ լինել, կենտրոնանալ շրջակա միջավայրի վրա:
Այս գործողություններից յուրաքանչյուրը թուլացնում է լարվածությունը
և մեծացնում ենթաթմբի ծավալը'
այդպիսով բարելավելով հիշողությունը:
Ուստի պետք չէ պարտված զգալ առօրյա կյանքի ճնշման տակ:
Հսկողության տակ պահի'ր սթրեսը, քանի դեռ սթրեսը չի վերցրել քեզ իր հսկողության տակ: