Tôi yêu thích một điều kỳ bí vĩ đại,
và tôi bị cuốn hút bởi những bí ẩn khoa học chưa thể lý giải,
có lẽ đó là sở thích cá nhân.
Điều đó nói lên tính cách mỗi người,
và tôi không thể dừng sự tò mò.
Điều bí ẩn đó là :
Cái gì tạo nên mối quan hệ giữa não
và sự trải nghiệm nhận thức,
ví dụ trải nghiệm của bạn về vị socola
hay về cảm xúc khi chạm vào nhung?
Ngày nay, bí ẩn này không mới.
Năm 1868, Thomas Huxley viết
"Việc một thứ kỳ diệu như ý thức của con người
nảy sinh chỉ nhờ kích thích tế bào não
cũng khó hiểu hệt như
sự xuất hiện của thần đèn khi Aladdin cọ vào cây đèn."
Huxley biết rằng hoạt động của não
và những trải nghiệm ý thức có mối tương quan với nhau,
nhưng ông không thể giải thích tại sao.
Với khoa học lúc bấy giờ, đó là một bí ẩn.
Rất nhiều năm kể từ thời của Huxley,
khoa học đã phát hiện thêm nhiều điều về hoạt động của não,
nhưng mối tương quan giữa hoạt động não
và sự trải nghiệm nhận thức vẫn còn là một bí ẩn.
Tại sao? Tại sao lại có quá ít tiến độ về mặt này?
Một số chuyên gia nghĩ rằng chúng ta không thể giải quyết vấn đề này
bởi ta không đủ thông minh và thiếu những khái niệm cần thiết
Chúng ta không mong những con khỉ giải quyết được những vấn đề cơ học lượng tử,
và cũng giống như vậy, chúng ta không mong loài người giải quyết được vấn đề này.
Nhưng tôi không đồng ý. Tôi lạc quan hơn.
Tôi nghĩ chúng ta đơn thuần đang đặt ra một giả định hoàn toàn sai.
Một khi chúng ta điều chỉnh lại thì có thể giải quyết được vấn đề.
Nay tôi xin chia sẻ với bạn phép giả định đó là gì,
tại sao nó sai, và sửa như thế nào.
Hãy bắt đầu với câu hỏi:
Chúng ta có nhận thực tại một cách đúng đắn không?
Tôi đang mở mắt
và tôi có một trải nghiệm rằng có quả cà chua đỏ ở cách xa 1m.
kết quả là, tôi tin rằng trong thực tại,
có một quả cà chua đỏ ở cách 1m.
Sau đó tôi nhắm mắt, và cái mà tôi cảm nhận chỉ còn là một vùng xám,
nhưng liệu trên thực tế, vẫn còn một quả cà chua ở cách xa 1m không?
Tôi nghĩ thế, nhưng liệu tôi có thể sai không?
Liệu tôi đang có diễn giải sai về bản chất nhận thức của tôi không?
Trước đây chúng ta cũng đã từng diễn giải sai về nhận thức của mình.
Chúng ta từng nghĩ Trái Đất phẳng, bởi trông nó giống như thế.
Pythagorus đã phát hiện ra rằng chúng ta sai.
Sau đó chúng ta nghĩ Trái Đất là trung tâm tĩnh của Vũ trụ,
một lần nữa, vì nó trông giống như thế.
Copernicus và Galileo lại khám phá ra rằng chúng ta sai.
Rồi Galileo tự hỏi liệu chúng ta có đang hiểu lầm những trải nghiệm của mình
theo những cách khác nữa.
Ông viết : "tôi nghĩ mùi, vị, màu sắc, v..v..
thuộc về nhận thức.
Do đó nếu mọi sinh vật biết nhận thức biến mất, thì tất cả những tính chất đó cũng sẽ biến mất."
Hiện nay, đó là một phát biểu gây sốc.
Nhưng Galileo có đúng không?
Liệu ta có đang hiểu lầm một cách kinh khủng những trải nghiệm của mình?
Khoa học hiện đại phải nói gì về điều đó?
Các nhà khoa học thần kinh cho ta biết khoảng một phần ba vỏ não
tham gia vào chức năng thị lực.
Khi bạn mở mắt và nhìn quanh căn phòng này,
hàng tỷ nơ-ron và hàng nghìn tỷ khớp thần kinh tham gia.
Điều đó gây ngạc nhiên,
vì trong cách hiểu của chúng ta về thị giác,
chúng ta coi nó như một chiếc camera.
Thị giác chỉ chụp lại hình ảnh của thực tại khách quan một cách nguyên bản.
Đúng là có một phần của thị giác hoạt động giống như một chiếc camera:
mắt có thấu kính hội tụ ảnh lên võng mạc sau mắt
ở đó có 130 triệu tế bào cảm quang,
cho nên mắt giống như chiếc máy ảnh có độ phân giải 130 megapixel.
Nhưng điều đó chưa giải thích được việc hàng tỷ nơ-ron
và hàng nghìn tỷ khớp thần kinh tham gia vào quá trình này.
Những neuron đó đã làm gì?
Các nhà thần kinh học cho ta biết rằng chúng đang tạo ra, trong thời gian thực,
tất cả hình dáng, vật thể, màu sắc và chuyển động mà chúng ta thấy.
Chúng ta cảm thấy rằng bản thân đang chụp ảnh căn phòng như nó vốn có,
nhưng thực ra, chúng ta chính là người dựng nên mọi thứ mà chúng ta thấy.
Chúng ta không dựng nên cả thế giới trong một lúc.
Chúng ta dựng nên những gì mình cần ở thời điểm hiện tại.
Hiện nay có rất nhiều minh chứng thú vị.
về việc tự ta dựng nên những gì ta thấy.
Tôi xin đưa ra 2 ví dụ.
Ở ví dụ này, bạn nhìn thấy một số đĩa tròn đỏ bị cắt,
nhưng nếu tôi hơi xoay các đĩa,
đột nhiên, bạn nhìn thấy một khối 3 chiều nổi lên trên màn hình.
lúc này, màn hình đương nhiên là phẳng,
vậy khối 3 chiều mà bạn nhìn ra được
là do bạn xây dựng nên.
Ở ví dụ tiếp theo,
bạn nhìn thấy các thanh màu xanh phát sáng với những đường viền khá sắc nét
đang chuyển động qua vùng các dấu chấm.
Thực tế, chẳng có chấm nào di chuyển cả.
Tất cả những gì tôi làm ở đây là thay đổi màu sắc của các dấu chấm
từ xanh sang đen rồi từ đen sang xanh.
Nhưng khi tôi làm nhanh
Hệ thống quan sát của bạn sẽ tạo ra những thanh màu xanh phát sáng
với đường nét rõ ràng và có chuyển động.
Có rất nhiều ví dụ khác, nhưng đó là 2 ví dụ để nói rằng
bạn xây dựng cái mà bạn nhìn thấy.
Nhưng các nhà nơ-ron học đi xa hơn.
Họ nói rằng chúng ta xây dựng lại thực tế.
Vậy, khi tôi có kinh nghiệm về việc mô tả một quả cà chua đỏ,
kinh nghiệm đó là một sự xây dựng lại chính xác
các thuộc tính của quả cà chua đỏ thật
tồn tại thật, không hề phụ thuộc việc nhìn của tôi.
Tại sao các nhà nơ-ron học nói rằng chúng ta không xây dựng,
mà là chúng ta xây dựng lại?
Lý lẽ chung được đưa ra
thường liên quan đến tiến hóa.
Những tổ tiên chúng ta, người mà nhìn chính xác hơn,
đã có một lợi thế cạnh tranh so với những người nhìn kém chính xác,
do đó họ thuận lợi hơn trong việc truyền gen.
Chúng ta là con cháu của những người biết nhìn chính xác hơn,
do đó ta có thể tự tin rằng, trong trường hợp bình thường,
nhận thức của chúng ta chính xác.
Bạn thấy điều này trong sách giáo khoa.
Ví dụ, một sách giáo khoa viết rằng:
"Nói theo thuyết tiến hóa,
thị giác rất hữu ích bởi nó rất chính xác."
Vậy ý kiến này là: những nhận thức chính xác là nhận thức phù hợp hơn.
Chúng cho bạn những lợi thế sinh tồn.
Ngày nay, điều này còn đúng không?
Điều này có diễn tả đúng thuyết tiến hóa không?
Trước hết, hãy nhìn vài ví dụ trong tự nhiên.
Loài bọ rùa ở Úc
cánh có gợn, bóng loáng và nâu.
Con cái không bay được.
Con đực bay, đương nhiên để tìm bạn tình.
Khi tìm được bạn tình, con đực đậu xuống và giao phối.
Có một loài khác ở vùng hẻo lánh,
người Homo sapiens.
Quý ông loài này có não khối
được dùng để tìm bia lạnh.
(Tiếng cười)
Và khi tìm được thì nóc cho hết,
và đôi khi ném chai ở vùng hẻo lánh này.
Khi điều đó xảy ra, những chai cũng có gợn, bóng loáng,
và chính cái bóng màu nâu lại kích thích các con bọ này.
Các con đực này bu lại trên các chai và cố làm tình.
Chúng không quan tâm đến những con bọ cái nữa.
Đây là trường hợp kinh điển của con đực bỏ con cái để tìm cái chai.
(Tiếng cười) (Vỗ tay)
Lúc đó, loài bọ này gần như tuyệt chủng.
Nước Úc đã phải thay mẫu mã chai để cứu loài bọ.
(Tiếng cười)
Các con đực đã tìm được chính xác các con cái, trong hàng ngàn,
có thể tới hàng triệu năm.
Giống như là chúng đã nhìn thấy đúng thực tế, nhưng thật ra đó chỉ là bề ngoài.
Sự tiến hóa cho chúng một sự giải mã.
Con cái là cái gì đó có gợn, bóng loáng và có màu nâu,
càng lớn càng tốt.
(Tiếng cười)
Thậm chí khi đang bò trường trên chai, con đực cũng không thể nhận ra sai lầm.
Bây giờ bạn có thể nói, loài bọ, chắc chắn là chúng rất ngây ngô,
nhưng loài có vú thì không.
Loài có vú không bị lừa kiểu này đâu.
Tôi sẽ không nói về nỗi đau này nữa, nhưng các bạn cũng rõ nó lắm rồi. (Cười)
Điều này nêu ra một câu hỏi kỹ thuật quan trọng:
Chọn lựa tự nhiên ưu tiên cho sự nhận thức đúng về thực tế phải không?
May mắn thay, chúng ta không phải mò mẫm và suy đoán;
vì tiến hóa là một lý thuyết chính xác theo toán học.
Chúng ta có thể dùng phương trình tiến hóa để kiểm tra điều đó.
Chúng ta có thể có các sinh vật khác nhau cạnh tranh trong môi trường nhân tạo,
sinh vật nào tồn tại và phát triển,
chính là những sinh vật có hệ thống cảm giác thích hợp hơn.
Một khái niệm chính trong phương thức này là sự hợp lý.
Hãy xem miếng thịt này:
Miếng thịt có tác dụng gì để con vật có quyết định hợp lý?
Đối với con sư tử đói đang tìm mồi, thịt thúc đẩy quyết định hợp lý.
Đối với con sư tử no nê đang tìm bạn tình, thịt không thúc đẩy gì cả.
Đối với con thỏ, trong mọi trường hợp, thịt không có tác động nào,
vậy quyết định hợp lý phụ thuộc vào thực tế bên ngoài, đúng vậy,
nhưng cũng còn phụ thuộc vào cơ thể, trạng thái và khả năng của con vật.
Sự hợp lý không hoàn toàn là thực tế bên ngoài,
nó là sự phù hợp giữa con vật và môi trường, không chỉ riêng môi trường,
điều này được nói rõ ràng trong phương thức tiến hóa.
Vậy, trong phòng thí nghiệm của tôi,
chúng tôi cho chạy thử hàng trăm ngàn mô phỏng tiến hóa
với nhiều môi trường khác nhau được chọn ngẫu nhiên
và ở đó, các sinh vật cạnh tranh nhau về nguồn thức ăn.
Vài sinh vật thấy đầy đủ môi trường đó,
vài loài khác chỉ thấy một phần,
và một vài loài không được thấy gì ,
chỉ có được sự thích hợp.
Nhóm nào thắng?
Tôi ghét phải nói điều đó với bạn, nhưng sự nhận thức thực tế bị bế tắt.
Trong hầu hết mọi thí nghiệm,
sinh vật không thấy thực tế
nhưng chỉ nhận ra được sự phù hợp
gây ra sự hủy diệt cho sinh vật biết nhận thức thực tế.
Vậy, kết luận là, tiến hóa không ưu tiên nhận thức trực tiếp
hoặc nhận thức chính xác.
Những nhận thức thực tế này sẽ bế tắt.
Bây giờ, tuyệt chiêu là điều này.
Làm sao mà việc không thấy chính xác thực tế
lại cho ta thuận lợi để tồn tại?
Điều này không phù hợp với trực giác.
Nhưng, hãy nhớ lại con bọ Úc.
Con bọ Úc tồn tại hàng ngàn, có thể hàng triệu năm,
chỉ dùng trò đơn giản và giải mã.
Điều mà phương thức tiến hóa nói cho chúng ta
là tất cả sinh vật, kể cả chúng ta, đều ở trên cùng con thuyền như con bọ Úc.
Ta không thấy thực tế như là chính nó.
Chúng ta dùng trò đơn giản và giải mã để tồn tại.
Vẫn biết rằng,
chúng ta cần trợ giúp của trực giác.
Làm thế nào mà không nhận thức thực tế lại là hữu ích?
May thay, chúng ta có một phép ẩn dụ rất hữu ích:
đó là màn hình desktop của bạn.
Hãy xem biểu tượng xanh này để chỉ TED Talk mà bạn đang viết.
Bây giờ, biểu tượng thì xanh và hình chữ nhật
trong góc phải bên dưới của desktop.
Có phải điều đó có nghĩa là tập tin văn bản trong máy tính là màu xanh,
hình chữ nhật, và ở bên dưới góc phải của máy tính không?
Đương nhiên là không.
Không ai nghĩ rằng đó là một sự trình bày lệch lạc trên màn hình cả.
Nó chỉ muốn trình bày với bạn thực tế của máy tính.
Thật vậy, nó che giấu thực tế.
Bạn không muốn biết về các đi-ôt
và điện trở và tất cả megabytes phần mềm.
Nếu bạn phải làm việc với nó, bạn không thể viết ra hết tập tin
hoặc tạo hình ảnh của mình.
Vậy ý tưởng là quá trình tiến hóa chỉ cho ta giao diện
và cất giấu thực tế và hướng dẫn những hành vi phù hợp.
Không gian và thời gian, như bạn nhận thức về chúng lúc này,
chỉ là desktop của bạn.
Đối tượng vật lý là biểu tượng trên desktop đó.
Tôi biết có người phản đối:
Hoffman, nếu bạn nghĩ tàu lửa chạy trên đường với vận tốc 200 dặm/giờ
là một biểu tượng trên desktop của bạn,
tại sao bạn không bước ra trước nó thử?
Sau đó bạn đi đời, lý thuyết đó cũng theo bạn,
ta biết tàu lửa này không chỉ là một biểu tượng.
Tôi sẽ không bước ra trước tàu lửa
vì cùng lý do
mà bạn sẽ không kéo biểu tượng vào thùng rác vì có thể là:
không phải tại tôi hiểu biểu tượng theo nghĩa đen --
tập tin không có nghĩa đen là màu xanh và hình chữ nhật--
nhưng vì tôi xem tập tin đó là quan trọng.
Tôi có thể làm mất công việc của vài tuần.
Cũng như vậy, sự tiến hóa đã ảnh hưởng chúng ta
với biểu tượng thuộc cảm giác, được thiết kế để giữ cho sự sổng của ta an toàn.
Chúng ta cần coi trọng điều đó.
Nếu bạn thấy một con rắn, đừng đụng nó.
Nếu bạn thấy một vực đá, đừng nhảy xuống.
Chúng được thiết kế để chúng ta an toàn, và chúng ta nên coi trọng điều đó.
Nó không có nghĩa là ta nên hiểu chúng theo nghĩa đen.
Đó là một lỗi thuộc về logic.
Một phản đối khác : Không có gì mới cả.
Các nhà vật lý nói với ta trong một thời gian dài rằng kim loại của xe lửa rất cứng
nhưng thực tế, nó gần như là không gian rỗng với những hạt nhỏ bay quanh.
Không có gì mới cả.
Không hoàn toàn như vậy.
Giống như nói, tôi biết biểu tượng xanh trên desktop
không phải là một thực tế của máy tính,
nhưng nếu tôi lấy kính cận ra và nhìn thật gần,
tôi sẽ thấy những chấm nhỏ,
và đó lại là thực tế đối với máy tính.
Vậy, không thực--bạn vẫn nhìn desktop, và đó là cái điểm.
Những phần tử bé xíu vẫn ở trong không gian và thời gian:
chúng vẫn ở trên giao diện.
Vậy tôi sẽ nói cái gì đó căn bản hơn các nhà vật lý này.
Cuối cùng, bạn có thể phản đối,
này, tất cả chúng ta thấy xe lửa từ ngoài,
vậy không phải não ta vẽ ra xe lửa.
Nhưng hãy nhớ ví dụ sau đây.
Trong ví dụ này, ta thấy một hình khối,
nhưng màn hình thì phẳng,
vậy hình khối mà ta thấy là hình khối mà bạn tự vẽ ra.
Tất cả chúng ta đều thấy một hình khối
vì mỗi chúng ta đều vẽ lại hình khối mà chúng ta thấy.
Cũng như vậy trong trường hợp xe lửa.
Chúng ta thấy 1 xe lửa vì mỗi người thấy xe lửa mà chúng ta vẽ lại,
điều tương tự là quy luật cho tất cả các đối tượng vật lý.
Chúng ta có khuynh hướng nghĩ rằng nhận thức như một cửa sổ mở ra để nhận thực tế.
Lý thuyết tiến hóa nói cho ta rằng đó là một diễn đạt không đúng
về nhận thức của chúng ta.
Đáng lẽ, thực tế đúng ra là màn hình 3D
được thiết kế để che giấu sự phức tạp của thế giới thật
và hướng dẫn hành vi thích nghi.
Không gian, như bạn nhận thức, là desktop của bạn.
Vật chất là các biểu tượng trên màn hình đó.
Chúng ta từng nghĩ rằng Trái Đất phẳng vì nó trông giống như vậy.
Rồi chúng ta nghĩ rằng Trái Đất là trung tâm tĩnh của vạn vật
vì nó có vẻ như vậy.
Chúng ta đã nhầm.
Chúng ta trình bày sai lệch về nhận thức của mình.
Bây giờ, chúng ta tin rằng không-thời gian và vật thể
là tự nhiên của vạn vật.
Lý thuyết về tiến hóa một lần nữa đang nói cho ta biết rằng ta sai
Chúng ta trình bày sai về nội dung của kết quả nhận thức.
Có cái gì đó tồn tại mà chúng ta không thấy,
nhưng đó không phải là không-thời gian và các vật thể.
Thật rất khó cho chúng ta chịu bỏ không-thời gian và vật chất
cũng như các con bọ Úc không chịu bỏ cái chai của nó.
Tại sao? Vì chúng ta mù tịt về chính sự mù mờ của mình.
Nhưng chúng ta có thuận lợi hơn các con bọ Úc:
đó là khoa học và công nghệ.
Bằng cách nhìn qua kính thiên văn
chúng ta phát hiện ra Trái Đất không phải là trung tâm tĩnh của vạn vật,
và qua cách nhìn của thuyết tiến hóa
chúng ta phát hiện ra không-thời gian và vật chất
không phải là tính chất của vạn vật.
Khi tôi có kết quả nhận thức mà tôi mô tả như là một quả cà chua đỏ,
tôi đang tương tác với thực tế,
nhưng thực tế này không phải là một quả cà chua đỏ và không giống một quả cà chua đỏ.
Cũng vậy, khi tôi có kết quả nhận thức mà tôi mô tả như một con sư tử hay miếng thịt
Tôi đang tương tác với thực tế,
nhưng thực tế đó không phải là một con sư tử hay miếng thịt.
Và đây là câu chuyện phức tạp:
Khi tôi có kết quả nhận thức mà tôi mô tả như não, hoặc các nơ-ron,
tôi đang tương tác với thực tế,
nhưng thực tế không phải là não hay nơ ron
và cũng không giống bộ não hoặc nơ ron.
Và thực tế là gì đi nữa,
thì nguồn thực của nguyên nhân và hậu quả
trong thế giới-- không phải não, cũng không nơ ron.
Não và nơ ron không có lực kết nhân quả.
Chúng không gây ra kết quả nhận thức,
và không gây ra hành vi của chúng ta.
Não và nơ ron là một sự thiết lập đặc biệt các biểu tượng, là sự giải mã.
Điều đó có nghĩa gì cho sự bí ẩn của ý thức?
Nó mở ra những khả năng mới.
Ví dụ,
có thể vạn vật là một cổ máy vĩ đại tạo ra kết quả nhận thức của ta.
Tôi nghi ngờ điều đó, nhưng nó đáng để tìm hiểu.
Có thể vạn vật là mạng lưới rộng lớn, có tương tác của các tác nhân có ý thức,
đơn giản và phức tạp, đã tạo nên kết quả nhận thức của mỗi tác nhân khác.
Thật ra, điều này không có vẻ là một ý tưởng kỳ dị,
và tôi đang khám phá về nó.
Nhưng ở đây lưu ý điểm này:
Một khi ta thoát khỏi trực giác
chứa đựng đầy lầm lẫn về đặc tính của vạn vật,
điều đó mở ra cách thức tiếp cận mới với điều bí ẩn tuyệt vời nhất của cuộc sống.
Tôi cược rằng vạn vật sẽ không ngừng thay đổi và trở nên lôi cuốn hơn
và luôn gây bất ngờ nhiều hơn ta tưởng.
Thuyết tiến hóa tặng chúng ta thách thức tối hậu:
Hãy dám nhìn nhận rằng nhận thức không phải là việc nhìn thấy sự thật cố định,
nó giống như là việc sinh ra những đứa con luôn lớn lên.
Theo cách này, thậm chí buổi thuyết trình TED này chỉ ở trong đầu của bạn thôi.
Cảm ơn rất nhiều.
(Vỗ tay)
Chris Anderson: Không biết bạn có thật sự ở đây không? Cảm ơn.
Vậy, có nhiều thứ để nói về điều đó.
Tôi nghĩ, trước hết, vài người có thể rất thất vọng
về ý nghĩ rằng, nếu tiến hóa không ưu đãi cho thực tại,
thì tôi nghĩ, trong chừng mực, nó không nguy hại đến hiểu biết của ta,
đến ý nghĩ rằng chúng ta có thể tìm ra sự thật,
đến lý thuyết của riêng bạn, nếu bạn xây dựng nó. Có phải vậy không?
Donald Hoffman: Điều này không ngăn cản chúng ta thành công trong khoa học.
Cái chúng ta có là một lý thuyết trở nên sai lệch,
nhận thức đó như là thực tế và thực tế như là nhận thức của ta.
Lý thuyết đó bị sai lầm.
Được, hãy bỏ lý thuyết đó đi.
Điều đó không cản trở chúng ta đưa ra những định đề lý thuyết khác
về tính chất của vạn vật,
vậy tiến bộ chính là việc nhận ra một trong những lý thuyết của ta sai lầm.
Vậy khoa học cứ tiếp tục. Không có vấn đề gì ở đây cả.
CA: May quá, bạn nghĩ khoa học có thể đi tiếp. - Cười-
Điều này thật hay, nhưng điều bạn đang nói tôi nghĩ, nó có thế là sự tiến hóa
mang lại cho bạn những lý giải.
DH: Vâng. Đó chính là điểm rất rất thú vị.
Trò mô phỏng tiến hóa mà tôi chỉ cho bạn là về nhận thức,
và chúng chỉ ra rằng nhận thức của ta theo khuôn mẫu
không chỉ cho ta đúng như thực tế,
nhưng điều đó không có nghĩa là logic hay toán học cũng giống vậy.
Chúng tôi không làm những mô phỏng này, nhưng tôi dám cược chúng ta sẽ tìm ra
những yếu tố chọn lọc để logic và toán của chúng ta
ít nhất được đi đúng hướng.
Nếu bạn nghĩ như tôi, thì có lẽ toán và logic không dễ.
Ta không đạt sự chính xác trọn vẹn, nhưng ít nhất yếu tố chọn lọc thì
không đồng dạng với toán và logic.
Vậy tôi nghĩ ta sẽ nhận ra ta cần dựa vào mỗi khả năng nhận thức
tại một thời điểm và cần thấy điều mà tiến hóa chỉ ra.
Sự thật về nhận thức có thể không là sự thật trong toán và logic.
CA: Tôi nghĩ, cái bạn đang đề nghị là một loại diễn giải hiện đại
của Giám Mục Berkeley về thế giới:
chính ý thức tạo ra câu chuyện, chứ không phải đường nào khác.
DH: Ở đây hơi khác với ý tưởng của Berkeley.
Là nhà thần học, Berkeley nghĩ rằng
căn bản của vạn vật là Chúa Trời, vân vân,
tôi không nói đến vấn đề của Berkeley,
tôi nói đến vấn đề khác.
Đó là thuyết duy thực ý thức. Nó là một cách tiếp cận khác.
CA: Thưa thầy, tôi có thể nói với thầy hàng giờ, và tôi hy vọng sẽ có dịp.
Cảm ơn rất nhiều. DH: Cảm ơn.(Vỗ tay)