Democratie.
In het Westen maken we de kolossale fout haar voor lief te nemen.
We zien democratie
niet als de fragiele bloem die het in werkelijkheid is,
maar we zien haar als deel van ons maatschappelijk interieur.
We beschouwen het meestal als een onaantastbaar gegeven.
We geloven abusievelijk dat kapitalisme onvermijdelijk leidt tot democratie.
Dat is niet zo.
Lee Kuan Yew in Singapore en zijn grote imitatoren in Peking
hebben onomstotelijk aangetoond
dat het heel goed mogelijk is om een bloeiend kapitalisme
en spectaculaire groei
te combineren met politiek die vrij is van enige democratie.
Sterker nog: democratie is op haar retour
in onze eigen contreien, hier in Europa.
Eerder dit jaar, toen ik Griekenland vertegenwoordigde --
de nieuw gekozen Griekse regering --
in de Eurogroep, als Minister van Financiën,
werd mij onomwonden verteld dat ons nationale democratische proces --
onze verkiezingen --
niet in de weg mocht staan van het economische beleid
dat in Griekenland werd geïmplementeerd.
Op dat moment had ik het gevoel
dat Lee Kuan Yew en de Chinese Communistische Partij
volledig in het gelijk werden gesteld,
evenals enkele recalcitrante vrienden die mij voortdurend vertelden
dat democratie verboden zou worden zodra ze iets zou dreigen te veranderen.
Ik wil hier vanavond een lans breken
voor de economische noodzaak van authentieke democratie.
Ik wil jullie vragen om samen met mij weer te gaan geloven
dat Lee Kuan Yew,
de Chinese Communistische Partij
en ook de Eurogroep
fout zitten in hun aanname dat democratie overboord kan;
dat we een authentieke, levendige democratie nodig hebben.
Zonder democratie
zijn onze samenlevingen onplezieriger,
ziet onze toekomst er grauw uit
en zijn al onze geweldige nieuwe technologieën niet veel waard.
Dat is zonde.
Net als het volgende:
er is een interessante paradox die momenteel onze economieën bedreigt.
Ik noem het de twin peaks paradox.
Een piek daarvan kent iedereen:
dat is de berg schulden die zijn lange schaduw werpt
over de Verenigde Staten, Europa, de hele wereld.
Die schuldenberg herkent iedereen.
Weinig mensen ontwaren echter zijn tweelingbroertje.
Een berg sluimerend kapitaal
van rijke spaarders en van bedrijven,
die te bang zijn dit te investeren
in de productieve activiteiten die de inkomens kunnen genereren
waarmee je de schuldenberg teniet kan doen
en die alle dingen produceren die de mensheid hard nodig heeft,
zoals groene energie.
Ik geef je twee cijfers.
Gedurende de afgelopen 3 maanden
hebben we in de VS, Groot Britannië en de Eurozone
gezamenlijk 3,1 biljoen euro geïnvesteerd
in alle welvaart brengende goederen --
dingen als fabrieken, machines, kantoorgebouwen, scholen,
wegen, spoorlijnen, machines, enzovoort.
3,1 biljoen euro lijkt veel geld
tot je het vergelijkt met de 4,7 biljoen euro
die in diezelfde landen lag te sluimeren in onze financiële instellingen,
waar het gedurende die periode geen enkele functie had
behalve hete lucht pompen in de aandelenbeurzen en de huizenmarkt.
Je hebt dus een berg schulden en een berg sluimerend geld,
twee pieken die verzuimen elkaar op te heffen
door de normale werking van de markten.
Dit resulteert in stagnerende lonen,
ruim een kwart van de 25- tot 54-jarigen in Amerika, Japan en Europa
zit zonder werk.
Als gevolg is er een geringe totale vraag,
wat in een vicieuze cirkel het pessimisme voedt van investeerders,
die uit angst voor een geringe vraag deze voeden door niet te investeren --
net als de vader van Oedipus,
die bang geworden door de voorspelling van het orakel
dat zijn zoon hem later zal vermoorden,
ongewild de voorwaarden schept
waardoor zijn zoon Oedipus hem later inderdaad vermoordt.
Dit is mijn probleem met kapitalisme.
Het is zo zonde
dat al dit sluimerende geld
niet benut wordt om levens te verbeteren,
menselijk talent te ontwikkelen
en alle technologie te financieren,
groene technologieën,
die absoluut noodzakelijk zijn om onze planeet te redden.
Heb ik gelijk als ik denk dat democratie de oplossing is?
Dat geloof ik,
maar voordat we verder gaan:
wat bedoelen we met democratie?
Aristoteles definieerde democratie als een structuur
waarin de vrije en arme mensen -- die de meerderheid uitmaken --
bepalen wie er regeert.
Nu sloot de Atheense democratie te veel mensen buiten.
Vrouwen, migranten en uiteraard de slaven.
Maar het zou fout zijn
om het belang te negeren van de oude Atheense democratie,
op basis van wie zij uitsloot.
Wat relevanter was en is aan de oude Atheense democratie,
is de inclusie van de werkende armen.
Zij wonnen niet alleen het recht op vrije meningsuiting,
maar belangrijker, en cruciaal:
zij wonnen het recht op politieke meningen die serieus werden genomen
in de besluitvorming inzake staatskwesties.
Nu duurde de Atheense democratie natuurlijk niet lang.
Als een fel brandende kaars doofde zij spoedig uit.
Onze liberale democratieën vandaag de dag
hebben hun wortels dan ook niet in het oude Athene.
Zij wortelen in de Magna Carta,
in de Roemrijke Omwenteling van 1688
en ook in de Amerikaanse grondwet.
Waar de Atheense democratie gericht was op de vrije burger
en het emanciperen van de werkende armen,
steunen onze liberale democratieën op de traditie van de Magna Carta,
dat immers een handvest was voor heersers.
Liberale democratie stak dan ook pas de kop op
toen het mogelijk was de politieke sfeer volledig te scheiden van de economische,
opdat het democratische proces geheel beperkt werd tot de politieke sfeer
en de economische sfeer --
de zakenwereld, zo je wil --
een democratie-vrije zone werd.
Toen in onze huidige democratieën
deze scheiding begon van de economische en de politieke sfeer,
ontketende dit een onvermijdelijke, epische strijd tussen deze twee,
waarin de economische sfeer de politieke sfeer koloniseerde
en diens macht deels overnam.
Heb je je ooit afgevraagd waarom politici niet meer zijn wat ze ooit waren?
Dat is niet omdat hun dna gedegenereerd is.
(Gelach)
Dat is omdat men tegenwoordig kan regeren zonder de macht te hebben:
de macht is verplaatst van de politieke naar de economische sfeer,
die er los van staat.
Ik had het over mijn probleem met het kapitalisme.
Dat kun je zo zien:
het is als een populatie roofdieren
die zo succesvol zijn in het decimeren van de prooi die hun voedsel is,
dat ze uiteindelijk verhongeren.
Op vergelijkbare wijze heeft de economische sfeer
de politieke sfeer gekoloniseerd en gekannibaliseerd,
zozeer dat ze zichzelf ondermijnt
en economische crisis veroorzaakt.
De macht van bedrijven neemt toe,
politieke goederen dalen in waarde,
ongelijkheid neemt toe,
totale vraag neemt af
en CEO's van bedrijven durven het geld van hun bedrijven niet te investeren.
Hoe meer dus het kapitalisme de demos uit democratie weet te halen,
des te hoger de twee pieken
en des te groter de verspilling van menselijke hulpbronnen
en menselijke welvaart.
Het is duidelijk: als dit klopt,
moeten we de politieke en economische sferen herenigen
maar dan wel met een demos aan de macht,
zoals in het oude Athene, maar dan zonder de slaven
en de buitensluiting van vrouwen en migranten.
Dit is geen origineel idee.
De Marxisten hadden dit idee 100 jaar geleden
en dat verliep niet zo geweldig.
De les die wij kunnen trekken uit het Sovjet-debacle,
is dat enkel door een wonder de armen geëmancipeerd kunnen worden
zoals in het oude Athene,
zonder nieuwe vormen van wreedheid en verspilling te scheppen.
Maar er is een oplossing:
elimineer de werkende armen.
Het kapitalisme doet het
door arbeiders te vervangen door automaten, androids en robots.
Het probleem is
dat zolang de economische en politieke sferen gescheiden zijn,
automatisering ervoor zorgt dat de twee pieken groeien,
de verspilling toeneemt,
en de sociale conflicten verergert,
inclusief -- spoedig, denk ik --
in landen als China.
We moeten dus herconfigureren.
We moeten de economische en politieke sferen weer bijeen brengen,
maar dan wel door de herenigde sfeer te democratiseren,
anders hebben we straks een hyper-autocratische surveillancestaat
die de film De Matrix een documentaire doet lijken.
(Gelach)
De vraag is dus niet of het kapitalisme
de technologische innovaties die het voortbrengt, zal overleven.
Interessanter is de vraag wat er volgt op kapitalisme:
een Matrix-achtige dystopie,
óf iets dat lijkt op een Star Trek-samenleving,
waarin machines mensen dienen
en de mensen hun energie stoppen in het verkennen van het universum
en zich verliezen in lange debatten over de zin van het leven,
in een soort oud-Atheense high tech-agora.
Ik denk dat we optimistisch mogen zijn.
Maar wat is ervoor nodig,
hoe zou dat eruit zien,
om zo'n Star Trek-achtige utopie te hebben in plaats van de Matrix-dystopie?
Praktisch gezien --
laat ik even een paar voorbeelden geven.
Op het niveau van de onderneming --
stel je een kapitaalmarkt voor
waarin je door te werken kapitaal verdient
en waar je kapitaal je volgt van de ene baan naar de volgende,
van bedrijf tot bedrijf,
en het bedrijf --
hetgeen waarbij je op dat moment werkt --
is volledig eigendom van hen die daar op dat moment werken.
Alle inkomens vloeien dan voort uit kapitaal, uit winst,
en het hele concept van loondienst is dan achterhaald.
Geen scheiding meer
tussen wie het bedrijf bezit maar er niet werkt,
en zij die er werken maar het bedrijf niet bezitten.
Geen getouwtrek meer tussen kapitaal en arbeid;
geen grote kloof tussen investeren en sparen;
en géén twee torenhoge pieken.
Op het niveau van de mondiale politieke economie --
stel je even voor
dat onze nationale munten een vrij zwevende wisselkoers hebben
met een universele, mondiale, digitale munt
die wordt uitgegeven door het Internationale Monetaire Fonds,
de G-20,
ten behoeve van de gehele mensheid.
Stel je verder voor
dat alle internationale handel plaatsvindt in deze munt --
laten we haar 'de cosmos' noemen --
in eenheden van cosmos.
Verder stort elke regering in een gezamenlijk fonds
een aantal eenheden cosmos ter hoogte van hun handelstekort
of juist hun nationale handelsoverschot.
Stel je voor dat dit fonds wordt benut om te investeren in groene technologieën,
met name in delen van de wereld waar men weinig te investeren heeft.
Dit is geen nieuw idee.
Het is feitelijk wat John Maynard Keynes
in 1944 voorstelde op de Bretton Woods-conferentie.
Destijds was het probleem
dat ze de technologie niet hadden om het te implementeren.
Nu hebben we die wel, vooral in de context
van een herenigde politiek-economische sfeer.
De wereld die ik je beschrijf,
is tegelijkertijd libertair,
want ze benadrukt de macht van het individu,
Marxistisch, want ze verwijst de scheiding van kapitaal en arbeid
naar de geschiedkundige prullenmand,
en tevens Keynesiaans ...
... mondiaal Keynesiaans.
Maar bovenal is het een wereld
waarin we ons een authentieke democratie zullen kunnen voorstellen.
Komt zo'n wereld eraan?
Of dalen we af in een Matrix-achtige dystopie?
Het antwoord ligt in de politieke keuze die wij gezamenlijk gaan maken.
Het is onze keuze,
en die kunnen we maar beter democratisch maken.
Dank je wel.
(Applaus)
Bruno Giussani: Yanis ...
Je beschreef jezelf in je bio als een libertaire Marxist.
Welke relevantie hebben de analyses van Marx tegenwoordig?
Yanis Varoufakis: Als wat ik zojuist zei enige relevantie had,
dan is Marx relevant.
De hele gedachte achter hereniging van het politieke en het economische is:
als we het niet doen,
zal technologische innovatie de totale vraag zozeer doen afnemen --
wat Larry Summers noemt: 'seculaire stagnatie'.
Een crisis die over de wereld migreert,
zoals nu het geval is,
zal niet alleen onze democratieën destabiliseren,
maar zelfs de opkomende landen,
die niet zo happig zijn op liberale democratie.
Dus als deze analyse hout snijdt, is Marx zeker relevant.
Maar Hayek ook,
daarom ben ik een liberaal Marxist.
En Keynes ook ...
... daarom ben ik totaal in de war.
(Gelach)
BG: Juist ... en wij mogelijk nu ook.
(Gelach)
(Applaus)
YV: Als je niet verward bent, denk je niet na, oké?
BG: Dat klinkt precies als een oude Griekse filosoof --
YV: Dat was Einstein, trouwens --
BG: Gedurende je talk noemde je Singapore en China,
en gisteravond tijdens het sprekersdiner
had je een heel sterke mening over hoe het Westen naar China kijkt.
Wil je die eens herhalen?
YV: Nou, er heerst veel hypocrisie.
In onze liberale democratieën hebben we iets dat op democratie lijkt.
We hebben de democratie volledig begrensd tot de politieke sfeer,
terwijl we de sfeer waarin alle bedrijvigheid plaatsvindt,
de economische sfeer,
volledig democratie-loos houden.
In zekere zin --
als ik even mag provoceren --
lijkt China tegenwoordig meer op Groot Brittannië in de 19e eeuw.
Bedenk immers ...
dat we liberalisme meestal met democratie associëren,
klopt historisch gezien niet.
Liberalisme -- dat is als John Stuart Mill.
Die was bijzonder sceptisch over het democratische proces.
Wat je nu in China ziet, is een proces dat erg lijkt
op wat we hadden in Engeland gedurende de Industriële Revolutie,
met name de transitie van de eerste naar de tweede.
En om China te verwijten
dat het doet wat het Westen deed in de 19e eeuw,
riekt naar hypocrisie.
BG: Veel mensen zullen hier benieuwd zijn naar je ervaringen
als Minister van Financiën van Griekenland, eerder dit jaar.
YV: Ik wist dat dit ging komen.
BG: Hoe kijk je zes maanden later terug op de eerste helft van het jaar?
YV: Buitengewoon spannend, vanuit een persoonlijk perspectief,
en zeer teleurstellend,
want we hadden de gelegenheid tot een herstart van de Eurozone.
Niet alleen Griekenland, de Eurozone.
Om afstand te nemen van de zelfgenoegzaamheid
en de voortdurende ontkenning
dat er een enorme breuklijn zat, en zit,
in de architectuur van de Eurozone,
die een groot gevaar vormt voor het hele proces van de Europese Unie.
We hadden een kans op basis van het Griekse programma --
dat overigens het eerste programma was
waarin deze ontkenning zich manifesteerde --
om dit te verhelpen.
Helaas koos de gevestigde macht van de Eurogroep ervoor
om deze ontkenning te laten voortbestaan.
Maar je weet hoe het gaat.
Dit is de ervaring van de Sovjet Unie.
Als je tracht om een economisch systeem in leven te houden,
dat qua architectuur niet kan overleven,
door politieke wil en door autoritarisme,
verleng je misschien de levensduur ervan,
maar de verandering die komt
zal dan abrupt en catastrofaal zijn.
BG: Wat voor soort verandering voorzie je?
YV: Het staat buiten kijf
dat als we de architectuur van de Eurozone niet veranderen,
de Eurozone geen toekomst heeft.
BG: Maakte je wel eens fouten als Minister van Financiën?
YV: Elke dag.
BG: Bijvoorbeeld? YV: Iedereen die terugblikt --
(Applaus)
Nee, maar serieus.
Elke Minister van Financiën, of van eender wat trouwens,
die je na zes maanden in dat ambt,
vooral in zo'n stressvolle situatie,
vertelt dat hij geen fouten maakte, is een gevaarlijk iemand.
Natuurlijk maakte ik fouten.
De grootste fout was om de aanvraag te tekenen
voor de verlenging van een leenovereenkomst,
eind februari.
Ik vooronderstelde dat de creditoren oprecht geïnteresseerd waren
in het vinden van een gemeenschappelijke basis.
Dat waren ze niet.
Zij wilden onze overheid vermorzelen,
enkel omdat ze niet bereid waren
iets te doen aan de breuklijnen in de architectuur van de Eurozone
en omdat ze niet wilden toegeven dat ze al vijf jaar
een catastrofaal programma uitvoerden in Griekenland.
We verloren eenderde van ons nominale BBP.
Dat is erger dan de Grote Depressie.
En niemand van de troika van geldschieters
die dit beleid opgedrongen heeft,
heeft nog toegegeven dat dit een kolossale fout was.
BG: Ondanks dat alles,
en ondanks de agressie van de discussie,
lijk je nog steeds erg pro-Europees.
YV: Absoluut.
Kijk, mijn kritiek op de EU en de Eurozone
komt van iemand die Europa in zijn bloed heeft zitten.
Mijn grootste angst is dat de Eurozone niet zal overleven.
Want als het misgaat,
zullen de centrifugale krachten die dan vrijkomen, demonisch zijn,
en ze zullen de Europese Unie vernietigen.
Dat zal niet alleen voor Europa catastrofaal zijn,
maar voor de hele mondiale economie.
Wij zijn waarschijnlijk 's werelds grootste economie.
Als we toestaan dat we afglijden
naar een postmoderne versie van de dertiger jaren,
en daar lijkt het op,
dan zal dat schadelijk zijn
voor de toekomst van zowel Europeanen als non-Europeanen.
BG: Wij hopen vurig dat je het op dat punt mis hebt.
Yanis, dank je wel voor je komst.
YV: Dank je wel.
(Applaus)