دموکراسی.
در غرب
ما با پذیرفتنِ بی چون و چرای دموکراسی اشتباه بزرگی مرتکب شدیم.
نگرش ما به دموکراسی
بعنوان پدیدهی شکنندهای که واقعا هست نبود،
بلکه آن را یکی از اجزای ضروری جوامع خود میدانیم.
ما تمایل داریم به دموکراسی، متعصبانه فکر کنیم.
ما به اشتباه معتقدیم که سرمایهداری لاجرم به دموکراسی ختم میشود.
در حالی که اینگونه نیست.
لییوانیو [اولین نخست وزیر سنگاپور که این کشور را متحول کرد] و پیروان بزرگش در پکن
بدون شک نشان دادهاند که
کاملا ممکن است که سرمایهداری شکوفا و
رشد فوقالعادهای داشت
در حالی که نظام سیاسی عاری از دموکراسی است.
در واقع، دموکراسی در اطراف ما در حال تضعیف است،
در همین جا، اروپا.
دراوایل سال اخیر، زمانی که من بعنوان وزیر اقتصاد
نماینده دولت جدید یونان
در اتحادیه اروپا بودم،
با قطعیت به من گفته شد که فرآیند دموکراتیک ملی ما
یا به عبارتی انتخابات ما،
نمیبایست مجاز به مداخله در
سیاستهای اقتصادی باشد که در یونان به اجرا گذاشته شده بود.
در آن زمان،
حس کردم بهترین از این نمیتوان توجیهی برای افکارِ لیکوانیو،
یا حزب کمونیست چین یافت،
در حالی که برخی از دوستان سرکشم دائما به من میگویند که
اگر دموکراسی تهدید به تغییر چیزی کند، باید جلوی آن را گرفت.
امشب، اینجا، مایلم به شما
جنبهی اقتصادیِ یک دموکراسی راستین را ارائه کنم.
مایلم از شما بخواهم که به من ملحق شوید برای باور دوباره به اینکه
لی کوان یو،
حزب کمونیست چین
و البته اتحادیه اروپا
به اشتباه فکر میکنند که میتوانیم دموکراسی را نادیده بگیریم،
که ما به یک دموکراسی مستحکم و قابل اطمینان نیاز داریم.
و بدون دموکراسی،
جوامعِ ما زشتتر خواهند بود،
آیندهمان نامطمئن
و تکنولوژیهای بزرگمان تباه خواهند شد.
حرف از تباهی شد،
اجازه بدید به پارادوکسی جالب اشاره کنم
که در حال حاضر اقتصادهای ما را تهدید میکند،
من نام آنرا «پارادوکس قله دوقلو» میگذارم.
یک قله را شما میفهمید،
میشناسید و تشخیصش میدهید
که همان قلهی بدهیها است که سایهی بلندی بر پیکرهی
امریکا، اروپا و کل جهان انداخته است.
همه ما قلهی بدهیها را میشناسیم.
اما افراد کمی دوقلوی آن را تشخیص میدهند.
قلهی پولهای بیکار
که متعلق به پسانداز کنندگان ثروتمند و شرکتهایی است که
میترسند آن را سرمایهگذاری کنند
در فعالیتهای پربازده که درآمدزا هستند
که از طریق این [درآمدها] میتوان قلهی بدهی را از میان برد
و از طریق آن میتوان چیزهایی تولید کرد که بشر به آن نیاز دارد،
مانند انرژی سبز.
حال بگذارید دو عدد به شما نشان دهدم.
طی سه ماه اخیر،
در امریکا، انگلستان و اتحادیه اروپا،
ما مجموعا۳/۴ تریلیون دلار روی
ثروتهایی که به تولید کالا کمک میکنند سرمایهگذاری کردیم
چیزهایی مثلِ طرحهای صنعتی، ماشین آلات
ساختمانهای ادارای، مدرسهها،
جادهها، راهآهن، ماشین آلات و چیزهایی از این قبیل.
۳/۴ تریلیون دلار پول زیادی به نظر میرسد
تا زمانی که آن را با ۵/۱ تریلیون دلاری مقایسه میکنید که
در این کشورها در حال گردش است،
در بازارهای مالی ما،
و در همین دوره مطلقا کاری انجام نمیدهد
بجز اینکه قیمت سهامها و مسکن را افزایش دهند.
بنابراین یک قلهی بدهی و یک قلهی پولهای بیکار
قلههای دو قلوای را شکل میدهند که قادر به خنثی کردن یکدیگر
طی فرآیندهای معمول بازارها نیستند.
که نتیجهی آن، راکد ماندن دستمزدها و
بیکاریِ بیش از یکچهارم جمعیت ۲۵ تا ۵۴ ساله در امریکا،
ژاپن و اروپاست.
و به تبع آن، کمبود تقاضای کل،
که طی یک چرخهی بیپایان،
بدبینی سرمایهگذاران را تقویت میکند،
و همان کسانی که از تقاضای پایین هراس دارند با عدم سرمایهگذاری، موجب آن میشوند
دقیقا مانند پدرِ ادیپ [از اساطیر یونان]،
که وحشت زده از حرف پیشگو بود
که پسرش بزرگ شده و او را خواهد کشت،
و او ناخواسته شرایطی را مهیا کرد
که مطمئنا نتیجه آن این بود که بدست پسرش ادیپ کشته خواهد شد.
و نزاع من با سرمایهداری در همینجاست.
سرمایهداری سبب انباشتِ بیفایدگی میشود،
همهی این پولهای بیکار،
میبایست برای بهبود زندگی ما بکار گرفته شوند،
تا استعدادهای بشری را پرورش دهند،
و البته تکنولوژیها را تامین مالی کنند،
مانند تکنولوژیهای سبز،
که برای حفاظت از سیاره زمین ضروری هستند.
حال، حق دارم دموکراسی را آن چیزی بدانم که برای این هدف نیاز داریم؟
به عقیده ی من بله.
اما قبل از اینکه ادامه دهیم،
منظورمان از دموکراسی چیست؟
ارسطو دموکراسی را
بعنوان قانونی که در آن مردمِ آزاد و فقیر،
که اکثریت را تشکیل میدهند، دولت را کنترل کنند.
البته که دموکراسی آتنی بسیاری از مردم را استثنا کرده بود.
زنان، مهاجران و البته بردگان.
اما درست نیست که
اهمیتِ دموکراسی آتنی را نادیده بگیریم
بخاطر کسانی که در آن استثنا شدهاند.
جنبهی مثبت دموکراسی آتنی
که هنوز هم اینگونه است،
شمولِ طبقهی کارگرِ فقیر است که
نه تنها حق آزادی بیان بدست میآورد،
بلکه مهمتر از آن
حقِ قضاوتِ سیاسی
که سببِ سهمِ برابر
در تصمیمگیریهای مربوط به کشور میشد را بدست میآوردند.
حال، با اینکه دموکراسی آتنی چندان با دوام نبود،
مانند شمعی که بسیار فروزان است، زودتر خاموش شد.
و در حقیقت
لیبرال دموکراسیهای امروز ما ریشه در یونان باستان ندارند،
بلکه ریشه در منشور کبیر [ماگنا کارتا، منشور قانونی انگلستان]
و انقلابِ بزرگِ ۱۶۸۸ انگلستان
و قانون اساسی امریکا دارند.
در حالی که دموکراسی آتنی بر شهروندانِ آزاد
و توانمندسازی طبقهی کارگر فقیر تمرکز میکرد
لیبرال دموکراسیهای ما بر پایهی سنتِ منشور کبیر،
که یک منشور برای اربابان بود بنا شده است.
و در واقع لیبرال دموکراسی تنها زمانی روی کار میآمد که امکانِ
تفکیکِ کاملِ فضای سیاسی و فضای اقتصادی وجود داشت،
برای اینکه بتوان فرآیندهای دموکراتیک را کاملا محدود به فضای سیاسی کرد
و آن را دور از فضای اقتصادی
یا به عبارتی دنیای کمپانیها، نگه داشت
بعنوان منطقهی عاری از دموکراسی.
حال در دموکراسیهای امروز،
زمانی که تفکیک میانِ فضای سیاسی و اقتصاد
آغاز میشود،
سبب کشمکشِ سنگینی بین این دو میشود،
بطوری که فضای اقتصادی، فضای سیاسی را به استعمار خود در آورده،
و آن را تحت سلطه خود درمیآورد.
برای شما عجیب نیست که چرا سیاستمداران آنگونه که قبلا بودند، نیستند؟
علت آن فاسد شدن دی.ان.ای آنها نیست
(خنده)
بلکه بخاطر این است که امروزه میتوان در دولت بود، اما قدرت نداشت،
چون قدرت از فضای سیاسی به فضای اقتصادی منتقل شده است،
که این دو فضا، منفک هستند.
در حقیقت
من در مورد ستیزم با سرمایهداری صحبت کردم.
اگر در این مورد فکر کنید،
کمی شبیه حالتی است که گروهی از شکارچیان
آنچنان به شکارشان که باید ازآن تغذیه کنند آسیب برسانند که،
سرانجام به گرسنگی بیافتند.
به همین صورت،
فضای اقتصادی، فضای سیاسی را تحت سلطه خود قرار داده
به گونهای که به تضعیف خودش منجر شده
و سبب بحرانهای اقتصادی شده است.
قدرت کمپانیها رو به افزایش است،
مصالح سیاسی کم ارزش شدهاند،
نابرابری افزایش یافته،
تقاضای کل تنزل یافته
و مدیران از سرمایهگذاری پول کمپانیهایشان هراسان هستند.
بنابراین، هرچه سرمایهداری بیشتر توده مردم را از دموکراسی دور نگه دارد،
قلههای دوقلو بلندتر
و هدر رفتن منابع انسانی
و ثروت بشری بیشتر خواهد بود.
واضح است که اگر این مسئله درست باشد
باید فضای اقتصادی و سیاسی را دوباره متحد کنیم
و بهتر است آن را تحت کنترلِ توده مردم انجام دهیم،
همانند آتن باستان البته بدونِ استثنا قرار دادن بردهها
زنان و مهاجران.
حال، این یک ایدهی نو نیست.
جریان چپِ مارکسیستی این ایده را ۱۰۰ سال دنبال کرده است
و البته نتیجهی آن مطلوب نبود.
درسی که از جماهیر شوروی گرفتهایم
این است که تنها با یک معجزه طبقهی کارگر میتواند دوباره قدرتمند شود،
همانگونه که در آتن باستان بودند،
بدون اینکه اشکال جدیدی از بی رحمی و اتلاف [منابع] ایجاد شوند.
اما راه حلی وجود دارد:
از بین بردن طبقه کارگر.
سرمایهداری همین کار را میکند
با جایگزین کردن ماشینها و رباتها به جای کارگران با دستمزد پائین،
مشکل اینجاست که
تا زمانی که فضای سیاسی و اقتصادی تفکیک شدهاند
ماشینی سازی قلههای دوقلو را بلندتر کرده،
اتلاف [منابع] بیشتر،
و نزاعهای اجتماعی شدیدتر خواهند بود
از جمله
به اعتقاد من، به زودی
در کشورهایی همچون چین [این پدیده رخ خواهد داد].
بنابراین، نیاز به تغییر ساختار داریم،
نیاز داریم که فضای اقتصادی و سیاسی را بار دیگر متحد کنیم
اما بهتر است اینکار را با دموکراتیزه کردن فضای متحد شده انجام دهیم،
تا سرانجام گرفتارنظام اَبَر استبداد دیوانهواری نشویم که
فیلمی همچون ماتریکس، مانند مستندی واقعی جلوه کند
(خنده)
بنابراین سوال این نیست که آیا سرمایهداری از دستِ
ابداعات تکنولوژیکی که بوجود میآورد، دوام میآورد یا نه.
سوال جالبتر این است که
آیا سرمایهداری با چیزی شبیه به ناکجاآباد ماتریکس موفق [به زنده ماندن] خواهد بود
یا چیزی شبیه به جامعهی پشتازان فضا،
جایی که ماشینها به انسان خدمت میکنند
و بشر توانایی خود را برای کاوشِ جهان گسترش میدهد
و غرق در مباحثاتی پیرامون معنای زندگی
در محافل پیشرفته، مشابه آنچه در آتن باستان بود هستند.
فکر میکنم میتوانیم خوشبین باشیم.
اما چقدر طول میکشد،
و چگونه خواهد بود،
رسیدن به آرمانشهری همچون پیشتازان فضا بجای ناکجاآبادی همچون ماتریکس؟
به لحاظ عملی،
اجازه دهید بصورت خلاصه
به چند مثال اشاره کنم.
در سطح بنگاه،
بازار سرمایهای را در نظر بگیرید،
که در آن به ازای کار کردن، سرمایه دریافت میکنید،
و سرمایه شما همراه با شما منتقل میشود، از یک کار به کار دیگر،
و از یک شرکت به شرکت دیگر.
و بنگاهی
که شما در هر زمان در آن کار میکنید
منحصرا در مالکیت کسانی است که در آن زمان در آن بنگاه کار میکنند.
در نتیجه، تمام درآمد از سرمایه و سود نشات میگیرد،
و اصلِ کارِ مزدی [دریافت مزد در قبال کار] منسوخ میشود.
دیگر تفکیک بین کسانی که مالک بنگاه هستند ولی در آن کار نمیکنند
و کسانی که کار میکنند ولی مالک آن نیستند وجود نخواهد داشت؛
دیگر کشمکشِ بین سرمایه و نیروی کار وجود نخواهد داشت؛
دیگر فاصلهی عمیق بین سرمایهگذاری و پساندازها
که در حقیقت همان قلههای دوقلو هستند وجود نخواهد داشت.
در سطحِ اقتصاد سیاسی بینالمللی،
لحظهای تصور کنید که
نرخهای ارز شناور هستند، نسبت به
یک ارزِ دیجیتالیِ بینالمللی
که توسط صندوق بینالمللی پول یا
گروه ۲۰
به نمایندگی از طرف تمام مردم منتشر میشود.
فراتر از این، تصور کنید
که تمام مبادلات تجاری با این واحدِ پولی
که اسمش را میگذاریم «عالم»
به واحدِ عالم مبادله میشود
که تمام دولتها موافقت میکنند مبالغی را به یک صندوق مشترک
متناسب با کسری تجاری [اختلاف بین واردات و صادرات]
یا مازاد تجاریشان پرداخت کنند.
و تصور کنید این صندوق، برای سرمایهگذاری در تکنولوژیهای سبز بکار برده شوند،
بخصوص در مناطقی که صندوقهای سرمایهگذاری چندانی وجود ندارد.
این یک ایدهی جدید نیست.
این چیزی است که جان مینارد کینز
در کنفرانس برتون وودز سال ۱۹۴۴ مطرح کرد.
مشکل این است که
آن زمان آنها تکنولوژی لازم برای پیاده کردن این ایده را نداشتند،
اما الان ما میتوانیم،
بخصوص در قالب یک اتحاد بین فضای اقتصادی و سیاسی.
جهانی که من برایتان شرح میدهم
بطور همزمان، آزادیخواهانه است،
بطوری که به افراد توانمند الویت میدهد،
و مارکسیستی است
بطوری که تضمین میکند که تمایز بین کار و سرمایه
به زبالهدان تاریخ میپیوندد،
و کینزی
یا کینزی بینالمللی است.
اما فراتر از اینها
جهانی است که قادریم در آن دموکراسی آتنی را تصور کنیم.
آیا چنین جهانی فرو خواهد ریخت؟
یا آیا به ناکجا آباد ماتریکسی نزول خواهیم کرد؟
پاسخ این سوال، در گرو انتخاب سیاسی است که ما بصورت جمعی اتخاذ میکنیم.
این انتخاب ماست،
و بهتر است بصورت دموکراتیک این کار را انجام دهیم.
متشکرم.
(تشویق)
برونو جیوسانی: یانیس...
شما در زندگینامهتون، خودتون رو یک مارکسیست آزادیخواه معرفی کردید.
کجای تحلیلهای مارکس با تجربه امروز ما همخوانی دارد؟
یانیس واروفاکیس: خب، اگر چیزی که من الان گفتم، درست باشد
پس [تحلیلهای] مارکس هم درست هستند
چون نکته اصلی در متحد کردن فضای سیاسی و اقتصادی این است که
اگر اینکار را نکنیم،
نوآوریهای تکنولوژیک سبب میشوند که
چنان نزولی در تقاضای کل رخ دهد،
که لری سامرز آن را «رکود سکولار» نام نهاده
وقتی این بحران از بخشی از جهان کوچ میکند
همانطور که الان در حال رخ دادن است،
نتنها سبب بیثبات شدن دموکراسی در کشورهای ما [غرب]،
بلکه حتی در کشورهای نوظهوری که چندان متکی به لیبرال دموکراسی نیستند، میشود.
بنابراین، اگر این تحلیل درست باشد، پس اندیشههای مارکس درست هستند.
و همینطور هایک،
به همین دلیل من یک مارکسیست آزادیخواه هستم
و همینطور کینز
بخاطر همین من کاملا گیج شدم!
(خنده)
جیوسانی: واقعا، حالا هر دومون اینطوریم!
(خنده)
(تشویق)
واروفاکیس: اگرگیج نشده باشی، در حال فکر کردن نیستی، درسته؟
جیوسانی: این چیزیه که از یه فیلسوف یونانی انتظار میره بشنوی
واروفاکیس: در اصل، این گفته اینشتین بوده!
جیوسانی: حین صحبتهات به چین و سنگاپور اشاره کردی،
و شب گذشته
ایدهی قویای در مورد نحوهی نگاه غرب به چین مطرح کردی.
مایلی اونو بازگو کنی؟
واروفاکیس: خب، شدت بالایی از دورویی تو این مسئله وجود داره.
در لیبرال دموکراسیهای ما، تظاهر دموکراسی دیده میشه.
همانطور که در صحبتم اشاره کردم، بخاطر اینکه ما دموکراسی را
به فضای سیاسی محدود کردهایم،
در حالی که فعالیتهای دیگر حوزه
یعنی فضای اقتصادی
کاملا عاری از دموکراسی است.
به یک معنا،
اگر مجاز باشم تحریک آمیز صحبت کنم،
چینِ امروز، بسیار شبیه به بریتانیا در قرن نوزدهم است.
بخاطر بیارید که
تمایل داریم که لیبرالیسم و دموکراسی را وابسته بدانیم،
که این یک اشتباه تاریخی است،
لیبرایسم یا یک لیبرال، کسی است مشابه جان استوارت میل.
استوارت میل به روشنی در مورد فرآیندهای دموکراتیک شکاک بود.
بنابراین چیزی که امروز در چین مشاهده میکنید، بسیار مشابه فرآیندی است که
در بریتانیا در دورهی انقلاب صنعتی داشتیم،
بخصوص در گذار از انقلاب صنعتی اول به دوم.
و تقبیح چین
بخاطر انجام چیزی که غرب در قرن نوزده انجام داد
کاملا دورویی است.
جیوسانی: مطمئنم که بسیاری در اینجا از تجربه شما
بعنوان وزیر اقتصاد یونان در سال اخیر متعجب هستند.
واروفاکیس: میدونستم این رو مطرح میکنید!
جیوسانی: بله.
شش ماه بعد،
چگونه به نیمهی گذشتهی سال نگاه میکنی؟
واروفاکیس: از دید شخصی، بسیار با هیجان
و بسیار با ناامیدی،
بخاطر اینکه فرصت راهاندازی [بهبود] مجدد اتحادیه اروپا رو داشتیم.
نتنها یونان، بلکه اتحادیه اروپا.
برای دور شدن از سرخوشی بیجا
و انکارِ دائمِ اینکه
شکافهای ساختاری بزرگی در پیکرهی اتحادیه اروپا
وجود داشته و دارد.
چیزی که بشدت کل فرآیندهای اتحادیه را تهدید میکند.
بر مبنای برنامهی یونان، فرصتی داشتیم
که به هر حال،
اولین برنامهای بود که این انکار را آشکار ساخت
و در جهت ترمیم آن بود.
و متاسفانه،
قدرتهای اروپایی
و اتحادیه اروپا،
تصمیم به حفظِ این انکار گرفتند.
اما میدانید چه رخ داد.
این تجربهی شوروی است.
زمانی که تلاش میکنید
نظامِ اقتصادی را زنده نگه دارید که از نظر ساختاری امکان زنده ماندن ندارد،
از طریق اراده سیاسی و استبداد و خودکامگی
ممکن است حیات این نظام را طولانیتر کنید،
اما وقتی تغییر رخ دهد
بسیار ناگهانی و فاجعهبار خواهد بود.
جیوسانی: چه تغییری را پیشبینی میکنید؟
واروفاکیس: شکی وجود ندارد
که اگر ما ساختار اتحادیه اروپا را تغییر ندهیم،
اتحادیه اروپا آیندهای ندارد.
جیوسانی: آیا زمانی که وزیر اقتصاد بودید، اشتباهی مرتکب شدید؟
واروفاکیس: هر روز.
جیوسانی: مثلا؟ واروفاکیس: هر کسی به گذشته نگاه کند
(تشویق)
نه، ولی جدا
اگر وزیر اقتصاد یا هر کسی در چنین جایگاهی،
بعد از ۶ ماه فعالیت به شما بگوید که،
بخصوص در چنین شرایط پرتنشی،
که هیچ اشتباهی نکرده، در اینصورت آدم خطرناکیه
البته که من اشتباهاتی داشتم.
بزرگترین اشتباه امضایِ برنامهای
برای تمدید قرارداد وام بود
در اواخر فوریه.
تصور میکردم که
تمایل واقعی از طرفِ ارائه دهنده وام
برای دستیابی به زمینههای مشترک وجود دارد.
و اینطور نبود.
آنها به له کردنِ دولتِ ما علاقهمند بودن
تنها به این خاطر که مایل نبودند
با خطاهای ساختاری که در اتحادیه اروپا وجود دارد
رودررو شوند.
و بخاطر اینکه نمیخواستند اعتراف کنند
که طی ۵ سالی که برنامههای مصیبتبارشان را در یونان اجرا میکردند
ما یک سوم از تولید ناخالص داخلی اسمی خود را از دست دادیم.
این رکود، بدتر از رکود بزرگ [امریکا دهه۳۰] بود.
و کسی هنوز از میانِ
این قرضدهندگان که این سیاستها را تحمیل کردهاند
این حقیقت را به زبان نیاورده است که، این [سیاستها] اشتباه بزرگی بودند.
جیوسانی: علیرغم اینها
و با وجود این مجادلهی شدید،
به نظر میرسد هنوز کاملا مدافع ایدهی اتحادیه اروپا هستید.
واروفاکیس: کاملا.
انتقاد من از اتحادیه اروپا
از زبان کسی است که در اروپا نفس میکشد و زندگی میکند.
بزرگترین ترس من این است که اتحادیه اروپا زنده نماند.
چون اگراینگونه شود،
نیروهای گریزی که بوجود خواهند آمد
بسیار خطرناک خواهند بود،
و اتحادیه اروپا را نابود خواهد کرد.
و این نه تنها برای اروپا فاحعهبار است
بلکه برای اقتصاد جهانی خطرناک است.
احتمالا ما [اروپا] بزرگترین اقتصاد دنیا هستیم.
و اگر به خود اجازه دهیم
که قدم در راهِ پستمدرن دههی ۳۰ بگذاریم،
که به نظرم در حال حاضر همینکار را میکنیم،
در اینصورت ضربهای سنگین
به آینده اروپاییها و همینطور غیر اروپاییها وارد خواهد شد.
جیوسانی: امیدوارم در این مورد، اشتباه کنید.
یانیس، ممنون از اینکه به «TED» اومدی
واروفاکیس: ممنون از شما
(تشویق)