Insoniyat tarixidagi eng yirik
genotsidni amalga oshirgan zolim Adolf Gitler qanday qilib demokratik mamlakatda
hokimiyatni o'z qo'liga oldi? Uning hokimiyat
tepasiga kelishi I Jahon urushi oxiridagi voqealar bilan bog'liq.
1918-yil Antanta ittifoqining muvaffaqiyatli hujumidan so'ng
Germaniya urushda g'alaba qozona olmasligini tushunib yetdi va
urushga chek qo'ygan sulhga imzo chekdi.
Kayzer hukumati qulagach,
mamlakatda g'alayonlar va ish tashlashlar kuchaydi.
Kommunistik inqilobdan qo'rqqan asosiy
partiyalar qo'zg'alonlarni bostirish maqsadida birlashdilar va
parlamentar hukumat - Veymar respublikasini tashkil etdilar.
Yangi hukumatning birlamchi vazifalaridan
biri Antantaning sulh shartlarini bajarish edi.
Hududining 1/10 qismini yo'qotish va qo'shinni qurolsizlantirishdan tashqari,
Germaniya urush uchun to'liq javobgarlikni o'z zimmasiga olishi va kuchsiz
iqtisodiyotini yanada zaiflashtiruvchi tovonni to'lashi kerak edi.
Ko'plab millatchilar va urush qatnash- chilari buni haqorat deb qabul qildilar.
Ular, agar siyosatchilar va oppozitsiya armiyaga xiyonat
qilmaganida, urushda yutib chiqish mumkin edi, deb yanglishgandilar.
Xuddi shunday yanglish qarashlarga berilgan Gitler
mutaasibligi va paranoid xomxayollari bilan bor aybni yahudiylarga to'nkadi.
Uning so'zlari ko'plab antisemitlardan iborat jamoatchilik orasida yoyildi.
Bu vaqtga kelib, yuz minglab yahudiylar
Germaniya jamiyatining bir qismiga aylanib ulgurgandi,
ammo aksariyat nemislar yahudiylarni begona deb bilishgan.
I Jahon urushidan keyin yahudiylar muvaffaqiyati ular tuzumni ag'darib,
urushdan foyda ko'rishgan degan asossiz ayblovlarga asos bo'ldi.
Alohida ta'kidlash joizki, bu fitna sabablari
dalillarga emas, balki qo'rquv,
g'azab
va mutaasiblikka
asoslangan edi.
Biroq Gitler ulardan o'rinli foydalana oldi.
U natsistlarning kichik siyosiy partiyasi a'zosi bo'ladi,
kuchli ta'sirga ega nutqi yordamida partiyada yetakchilikka erishadi va
ulkan olomon e'tiborini qozonadi.
Antisemitizm va populistik xurujlarni o'zida jamlagan natsizm
kommunizm va kapitalizmga Germaniyani yo'q qilishni ko'zlagan
yahudiylar fitnasi sifatida qarshi chiqadi.
Avvaliga Milliy Sotsialistlar partiyasi yaxshi tanilmaydi.
Hukumatni ag'darishga urinish muvaffaqiyatsiz tugagach,
uning faoliyati taqiqlanadi va
Gitler xoinlikda ayblanib qamoqqa olinadi.
Ammo bir yildan so'ng ozodlikka chiqqach,
u darhol siyosiy harakatni qayta tiklashga kirishadi.
1929-yil AQShda Buyuk Depressiya yuz beradi.
Amerika banklari Germaniyaga bergan qarzlarini bekor qiladi.
Natijada, Germaniya iqtisodiyoti bir kechadayoq inqirozga yuz tutadi.
Gitler xalq noroziligidan foydalanib,
aybsiz abydorlarni o'ylab topadi va
Germaniyaning oldingi ulug'vorligini qayta tiklashga va'da beradi.
Asosiy partiyalar inqirozni bartaraf etolmasligini isbotladi,
ichki ziddiyatlarga to'lgan chap qanot muxolifatda esa birlik yo'qolgandi.
Umidsizlangan xalqning bir qismi natsistlar tomoniga o'tadi va shu bois
ularning parlamentdagi ulushi 2 yil ichida 3% dan 18% ga ko'tariladi.
1932-yil Gitler prezidentlikka o'z nomzodini qo'yadi,
ammo saylovni urush qahramoni general fon Gindenburgga boy beradi.
Biroq 36% ovoz to'plagan Gitler tarafdorlari soni oshganini isbot etadi.
Gitlerning shuhratidan manfaatdor bo'lishga umid bog'lagan
davlat maslahatchilar va ishbilarmonlar doirasi vakillari
kelasi yil Gindenburgni uni kansler etib tayinlashga ko'ndirishadi.
Garchi kansler parlamentning ma'muriy rahbari bo'lsa-da,
Gitler asta-sekin o'z vakolatlarini kengaytirib boradi.
Uning tarafdorlari harbiy guruhlarni tuzib,
ko'chalarda namoshiychilarga qarshi kurashadi.
Kommunistik inqilobdan cho'chigan Gitler esa
faqat u mamlakatdagi tartibni tiklay olishiga ishontirmoqchi bo'ladi.
1933-yil yosh ishchi
parlament binosiga o't qo'yishda ayblanadi.
Vaziyatdan foydalangan Gitler hukumatdan
favqulodda vakolatlar olishga muvaffaq bo'ladi.
Bir necha oy ichida matbuot erkinligi yo'q qilinadi,
boshqa partiyalar tarqatib yuboriladi
va yahudiylarga qarshi qonunlar qabul qilinadi.
Gitlerning avvalgi radikal tarafdorlari, shu jumladan ehtimolli raqiblari
hibsga olinadi va qatl etiladi.
1934-yil avgustida Prezident Gindenburg vafot etgach,
yangi saylov o'tkazilmasligiga hech qanday shubha qolmaydi.
Ajablanarlisi, Gitlerning ilk faoliyati ommaviy qatag'onni taqozo etmaydi.
U nutqlarida xalqdagi qo'rquv va norozilik kayfiyatidan ustalik
bilan foydalanib, odamlarni natsizm atrofida to'play boshlaydi.
Ishbilarmon va ziyolilar doirasi esa
jamoatchilik ishonchini qozonish maqsadida
Gitlerni qo'llab-quvvatlaydi.
Ular o'zlari va atrofdagilarni Gitler-
-ning keskin nutqlari bor-yo'g'i tomosha ekaniga ishontirishadi.
Yillar o'tib, Gitlerning hokimiyatni egallashi demokratik institutlar
olomonning g'azab va qo'rquvidan foydalanishga qodir siyosiy rahbar hamda
uning xalqi qarshisida qanchalik zaif bo'lishi mumkinligi haqida ogoh etadi.