Suç mahallinden kaçarken göz ucuyla gördükleri
bir banka soyguncusunu tespit etmesi istenen sıraya dizilmiş on tanık düşünün.
Eğer altısı aynı kişiyi seçerse
asıl suçlunun o olma şansı yüksektir
ve eğer onu da aynı tercihi yaparsa
gerçeğin su götürmez olduğunu düşünebilirsiniz
ama yanılırsınız.
Çoğumuza göre bu oldukça tuhaf.
Ne de olsa toplumumuzun büyük kısmı toplu oylara ve konsensüslere dayanıyor,
gerek siyaset,
gerek iş hayatı
veya eğlence olsun.
Yani daha çok konsensüsün iyi bir şey olduğunu düşünmek doğal.
Belli bir noktaya kadar da aslında öyle.
Ancak bazen siz toplu bir anlaşmaya daha çok yaklaştıkça
sonuç daha güvenilmez hâle gelir.
Buna oy birliği paradoksu denir.
Bu bariz paradoksu anlamadaki temel nokta
söz konusu tartışma konusuna ilişkin
tüm bilinmezlerin hesaba katılması.
Örneğin tanıklardan bu sıradaki elmayı tespit etmelerini istesek
oy birliğiyle alınan karar bizi şaşırtmaz.
Ancak bazı durumlarda doğal bir değişken beklemek için nedenlerimiz olur,
değişkenli dağılım da beklemeliyiz.
Madeni bir parayı 100 kez havaya attığınızda
bunların yaklaşık yarısında tura gelmesini beklersiniz.
Aldığınız sonuçlar tamamen tura çıkmaya başlarsa da
bir şeylerin yanlış olduğundan şüphelenirsiniz,
atışlarınızdan değil,
madeni paranın kendisinden.
Elbette şüpheli tesbiti yazı tura atmak gibi rastgele değil
ama elmaları muzlardan ayırmak kadar bariz de değil.
Aslında 1994 yılına ait bir çalışma tanıkların %48'ine kadarlık kısmının
yanlış kişiyi seçme eğiliminde olduğunu gösterdi,
hatta seçimlerinde ne kadar özgüvenli olsalar da.
Kısa bir bakışa dair hafıza güvenilir olmayabilir
ve biz genellikle doğruluk oranımızı olduğundan iyi sanırız.
Bunları bilerek
oy birliğiyle tespit yapmak bizi daha az suçluluk
ve daha fazla sistematik hata
veya sıralamada önyargı hissi uyandırıyor.
Sistematik hatalar sadece insan yargılaması sonucunda olmaz.
1993'ten 2008'e kadar
Avrupa boyunca pek çok suç mahallinde aynı kadın DNA'sı bulundu,
bulunamayan katil Yüzsüz Katil olarak adlandırıldı.
Ancak DNA kanıtı o kadar tutarlıydı ki tam da bu yüzden hatalıydı.
DNA örneklerini toplamada kullanılan pamuklu fırçalara kaza eseri
fırça fabrikasında çalışan bir kadının DNA'sının bulaştığı ortaya çıktı.
Diğer durumlarda ise sistematik hatalar kasten yapılan dolandırmalar sonucu çıkar,
tıpkı 2002 yılında Saddam Hüseyin tarafından yapılan referandum gibi,
bu oylamaya göre seçmenlerin tamamı yedi yıllık yeni dönem için
%100 oranında lehine oy vermişlerdi.
Bu açıdan baktığınızda
oy birliği paradoksu aslında o kadar da paradoks değil.
Teoride oy birliği anlaşmaları değişken ve bilinmeyenlere dair
çok düşük ihtimallerin olduğu durumlarda ideal olsa da
pratik uygulamada
kusursuz anlaşmanın yüksek oranda muhtemel olmadığı durumlarda başarılması
muhtemelen bu sistemi etkileyen gizli bir şeyin olduğu fikrini vermelidir.
Uyum ve konsensüs için çabalamıza rağmen,
pek çok durumda hata ve anlaşmazlık doğal olarak beklenmeli.
Kusuruz bir sonuç gerçek olamayacak kadar doğru görünüyorsa
muhtemelen öyledir.