Guatemala đang hồi phục sau cuộc xung đột vũ trang suốt 36 năm
có từ thời Chiến Tranh Lạnh
khi lực lượng cánh tả nổi dậy
và gặp phải sự đáp trả thảm khốc từ chính phủ.
Kết quả cuối cùng là 200.000 người bị nạn,
trong đó có 160.000 người chết
có cả trẻ em, đàn ông, phụ nữ, và người già
40.000 người khác mất tích
và vẫn đang được tìm kiếm đến tận ngày nay.
Họ là những người mất tích do chiến tranh.
Hiện nay, 83% số nạn nhân này là người Maya,
con cháu của những cư dân đầu tiên của Trung Mỹ.
Chỉ có 17% trong số này có gốc gác Châu Âu.
Nhưng điều quan trọng ở đây là
những con người đáng lẽ phải bảo vệ chúng ta, như cảnh sát, quân đội
lại là những người gây ra hầu hết mọi tội ác.
Những gia đình này, họ muốn có thông tin.
Họ muốn biết điều gì đã xảy ra.
Họ muốn tìm ra xác người thân của mình.
Và trên hết, họ cần chính các bạn.
Họ muốn thế giới biết rằng người thân họ là vô tội.
Bố của tôi từng bị dọa sát hại vào năm 1980.
Chúng tôi đã bỏ đi.
Bỏ Guatemala và đến đây.
Tôi lớn lên ở New York.
Tôi lớn lên ở Brooklyn, và theo học Trung học New Utrecht
và tốt nghiệp đại học Brooklyn.
Chỉ có điều
tôi không hề biết những gì đã xảy ra tại Guatemala.
Tôi không quan tâm; sự thật quá đau thương.
Nhưng vào năm 1995, tôi đã thay đổi.
Tôi trở về.
Trở về Guatemala để tìm những nạn nhân này
để hiểu chuyện đã xảy ra và cũng là tìm lại một phần trong chính tôi
Cách chúng tôi làm là cho các gia đình này thông tin
trò chuyện với họ và cho họ chọn lựa.
Chọn lựa xem liệu có nên kể cho chúng tôi
về những gì họ đã thấy,
về những người thân yêu,
và quan trọng hơn,
là cho chúng tôi một phần cơ thể.
Phần cơ thể để biết họ là ai.
Chúng tôi so sánh DNA của họ
với DNA của những bộ xương được tìm thấy.
Bằng cách này, chúng tôi tin sẽ tìm ra được thi thể.
Và đây là những bộ xương,
những tội ác này đã diễn ra 32 năm về trước.
Khi tìm thấy hầm mộ,
chúng tôi bỏ bớt đất đá và làm sạch thi hài, ghi chú và khai quật.
Chúng tôi đưa những thi hài này ra khỏi lòng đất,
đem đến phòng thí nghiệm trong thành phố
và bắt đầu tìm hiểu 2 điều.
Thứ nhất, họ đã chết như thế nào.
Như ở đây là một vết thương do bị bắn vào sau đầu
hay vết thương gây ra bởi dao.
Một điều khác chúng tôi muốn tìm hiểu là họ là ai.
Liệu đó là một đứa bé,
hay người lớn.
Là nam hay nữ.
Khi hoàn thành việc phân tích,
chúng tôi lấy một phần xương
và phân tích DNA.
Sau đó, lấy mẫu DNA này
so với DNA của các gia đình nạn nhân.
Xin phép được đưa ra cho các bạn hai ví dụ.
Đầu tiên là một quyển nhật ký quân sự,
đã bị buôn lậu vào năm 1999.
Trong quyển sổ ghi lại những người bị chính phủ theo dõi,
họ là những người muốn đổi mới đất nước,
và họ được ghi chú lại trong sổ.
Một trong những điều được ghi nhận là thời gian họ bị hành quyết.
Bên trong hình chữ nhật màu vàng, các bạn sẽ thấy một mật mã.
Mật mã bí mật: 300.
Và các bạn cũng thấy đề ngày.
300 có nghĩa là "hành quyết" và ngày tháng là thời gian họ bị hành quyết.
Các bạn sẽ được thấy ngay bây giờ.
Trong một cuộc khai quật năm 2003,
chúng tôi tìm được 220 thi thể nằm trong 53 khu mộ trong 1 căn cứ quân sự
Trong khu mộ số 9, phù hợp với gia đình Sergio Saul Linares.
Lúc bấy giờ, Sergio là giáo sư đại học.
Cậu ấy tốt nghiệp đại học bang Iowa
và trở về Guatemala để thay đổi đất nước.
Cậu ấy bị bắt vào ngày 23 tháng 2 năm 1984.
Và như các bạn thấy, cậu ấy đã bị giết vào ngày 29 tháng 3 năm 1984.
Thật khủng khiếp!
Chúng tôi có thi thể, thông tin của gia đình và DNA.
Và chúng tôi còn có tài liệu ghi lại chính xác những gì đã xảy ra.
Nhưng quan trọng nhất là, hai tuần sau đó,
chúng tôi lại có một cặp phù hợp
cũng từ hầm mộ này với nhà Amancio Villatoro.
DNA của thi thể cũng trùng khớp với DNA của gia đình này.
Và chúng tôi cũng thấy tên cậu ấy trong tài liệu.
Cậu ấy cũng bị hành quyết vào ngày 29 tháng 3 năm 1984.
Vậy nên chúng tôi tự hỏi, liệu có bao nhiêu người trong hầm mộ này?
Câu trả lời là 6.
Có bao nhiêu người bị giết vào ngày 29/03/1984?
Cũng là 6.
Và chúng ta có thêm Juan de Dios, Hugo, Moises và Zoilo.
Bị bắt giữ ở nhiều nơi khác nhau, tất cả họ đều bị giết vào cùng một ngày,
cùng một thời điểm.
và chôn cùng một hầm mộ.
Thứ chúng tôi cần là DNA của 4 gia đình này.
Chúng tôi đã tìm gặp họ
và trao trả 6 thi hài này về với gia đình.
Một trường hợp khác tôi muốn chia sẻ
là trường hợp tại căn cứ quân sự mang tên CREOMPAZ.
Từ này có nghĩa là "sống trong hòa bình" nhưng nó là viết tắt của
"Trung tâm chỉ huy khu vực về hoạt động gìn giữ hòa bình".
Đây là nơi quân sĩ Guatemala đào tạo những nhà hoạt động hòa bình từ nơi khác,
những người làm việc cho Liên Hiệp Quốc
đến những quốc gia như Haiti và Congo.
Chúng tôi được biết trong căn cứ quân sự này
có thi thể, có những hầm mộ.
Chúng tôi vào đó với giấy khám xét và sau 2 giờ đồng hồ,
tìm được 84 hầm mộ với 533 thi thể.
Vâng, các bạn nghĩ rằng
những nhà hoạt động hòa bình được đào tạo trên những xác người.
Thật nực cười.
Những thi thể này -- hầu hết đều mặt úp xuống, tay bị trói sau lưng,
bịt mắt, mọi thể loại tra tấn.
họ là những người yếu đuối bị hành quyết.
Những người mà 533 gia đình đang tìm kiếm.
Chúng tôi tập trung vào hầm mộ số 15.
Một hầm mộ đầy thi thể của phụ nữ và trẻ em,
có 63 người tất cả.
Điều này làm chúng tôi tự hỏi,
sao lại có chuyện thế này?
Khi trở về Guatemala vào năm 1995,
tôi từng nghe kế về một vụ thảm sát xảy ra ngày 14/5/1982,
khi quân lính ập vào giết toàn bộ đàn ông,
rồi đem phụ nữ và trẻ em lên trực thăng chở đi đâu đó.
Các bạn biết không?
Quần áo trong hầm mộ này trùng khớp với loại vải từ vùng đất
nơi họ bị bắt,
nơi phụ nữ và trẻ em bị bắt đi.
Chúng tôi tiến hành phân tích DNA,
và tìm ra Martina Rojas và Manuel Chen.
Giả thuyết đã được khẳng định.
Chúng tôi có căn cứ xác thực về những gì xảy ra
và những người đó đã được đưa đến đây.
Khi đó, Manuel Chen được 3 tuổi.
Mẹ cậu bé ra sông giặt đồ, để cậu ấy bên nhà hàng xóm.
Quân đội kéo đến,
cậu bé bị bắt đi và không ai còn nhìn thấy cậu ấy
cho đến khi được tìm thấy tại hầm mộ 15.
Ngày nay, với khoa học, khảo cổ, nhân chủng học, di truyền học,
chúng tôi mang tiếng nói đến cho những linh hồn.
Và hơn thế nữa.
Chúng tôi cung cấp bằng chứng
về nạn diệt chủng ở Guatemala,
khi đại tướng Ríos Montt bị kết tội diệt chủng và bị tù 80 năm.
Tôi đến đây để kể cho các bạn rằng điều này đang xảy ra ở khắp nơi,
ngay trước mắt chúng ta ở Mexico.
Không thể nó tiếp diễn.
Chúng ta phải đoàn kết và kiên quyết
không để thêm một ai trở thành nạn nhân của nó.
Không ai bị mất tích.
Không một ai nữa. Được chứ?
Cảm ơn quý vị.
(Vỗ tay)