Guatemala 36 yıl süren silahlı bir çatışmanın yaralarını sarıyor.
Çatışma Soğuk Savaş döneminde yaşandı.
Aslında küçük sol bir ayaklanmaya karşı
devlet tarafından verilen dehşetli bir karşılıktı.
Elde ettiğimiz sonuç, 200.000 sivil kurban
bunların 160.000’i toplu şekilde öldürüldü.
Küçük çocuklar, erkekler, kadınlar ve hatta yaşlılar.
Ayrıca, bugün hâlâ aradığımız
kaybolan 40.000 kişi.
Bu kayıpları Desaparecidos olarak isimlendirdik.
Kurbanların % 83’ü Mayalar
Orta Amerika’nın asıl sakinlerinin
torunları olan Mayalar.
Sadece % 17’si Avrupalıların soyundan geliyor.
Fakat buradaki en önemli şey
bizi koruması beklenen kişilerin, polis, asker gibi
bu suçların önemli bir kısmını işlemiş olması.
Aileler bilgi talep ediyor,
ne olduğunu öğrenmek istiyorlar.
Sevdiklerinin cesetlerini istiyorlar.
Ancak, bundan daha da önemlisi sizin ve herkesin
sevdikleri bu kişilerin hiçbir yanlış şey yapmadıklarını bilmesini istiyorlar.
Benim durumuma gelince, babam 1980 de ölüm tehditleri aldı.
Biz ayrıldık.
Guetamala’yı terk edip buraya geldik.
Ben, New York’ta büyüdüm.
Aslında Brooklyn’da büyüdüm ve New Utrecth Lisesine gittim.
Brokklyn ünversitesinden mezun oldum.
Bir şey vardı,
Guatemala’da neler olup bittiğinden habersizdim.
Çok acı ama, olanları umursamadım.
1995 yılında bir şeyler yapmaya karar verdim
ve geri döndüm.
Guatemala’ya cesetleri aramaya ve
olup bitenleri anlamaya, kendimden de parçalar bulmaya gittim.
Çalışma yöntemimiz insanlara bilgi vermek şeklindeydi.
Aile üyeleriyle görüşüp, onların seçim yapmasını sağladık.
Bize hikayeleri, gördüklerini
ve sevdiklerini anlatmaya
karar vermelerini sağladık.
Daha da önemlisi
kendilerinden bir parçayı bize vermelerini sağladık.
Kim olduklarına dair bir parça, bir öz.
Ve bu DNA ile iskeletlerden gelen
DNA'yı karşılaştıracağız.
Bunu yaparken bir yandan da kaybolan cesetleri arıyorduk.
İşte bu iskeletler,
32 yıl önce işlenen suçlara ait.
Mezarı bulduğumuzda
toprağı ayıklayıp temizledikten sonra kaydını yapıp mezardan çıkardık.
Kelimenin tam anlamıyla iskeleti yeraltından çıkardık.
Bu cesetlere ulaştıktan sonra, bunları şehirdeki laboratuvarımıza götürdük.
Başlıca iki hususu anlamaya çalışmaya başladık.
Biri, bu insan nasıl öldü,
İşte burada kafatasının arkasında bir mermi yarası görüyorsunuz
ya da pala darbeleri, örnek olarak.
Anlamaya çalıştığımız diğer şeyse bunların kim olduğu.
Bir bebek mi,
yoksa bir yetişkin mi.
Bir kadın ya da bir erkek mi?
Bu analizleri tamamladığımızda
yaptığımız şey kemikten küçük bir parça alıp
ondan DNA çıkarmak.
DNA’yı aldıktan sonra
Ailelerden aldığımız DNA larla karşılaştırdık tabii ki.
Bunu size açıklamanın en iyi yolu iki vakayı göstermekle olacak.
Birincisi askeri ajanda.
Bu 1999 yılında bir yerlerden ele geçirilmiş bir belge.
Burada devletin bireyleri izlediğini görüyorsunuz.
Ülkesini değiştirmek isteyen sizin gibi bireyleri
ve her şeyi not etmişler.
Not ettiklerinden biri de infaz tarihleri.
Sarı dikdörgenin içinde bir kod görüyorsunuz,
bu gizli bir kod: 300.
Ve bir tarih görüyorsunuz.
300 infaz edildiğini, tarih ise ne zaman infaz edildiğini gösteriyor.
Birkaç saniyede ekrana gelecek.
2003 yılında mezardan dışarı çıkarmalar yaptık,
220 cesedi, askeri bölgede bulunan 53 tane mezardan çıkarıp aldık.
9 no’lu mezar Sergio Saul Linares'in ailesiyle eşleşti.
Sergio universitede bir profesördü.
Iowa Devlet Üniversitesinden mezun oldu ve
ülkesini değiştirmek üzere Guetamala’ya geri döndü.
23 Şubat 1984 tarihinde yakalandı.
Görebiliyorsanız, 29 Mart 1984 de infaz edildi.
Bu inanılmazdı.
Cesede, ailenin sahip olduğu bilgilere, DNA’lara sahiptik,
ve şimdi bize neler olduğunu gösteren belgelere sahibiz.
Daha önemlisi yaklaşık iki hafta sonra
başka bir eşleşme yakaladık,
Amancio Villatoro ile aynı mezardan.
Bu cesetten alınan DNA da aileden alınan DNA ile uyuştu.
Sonra onun da ajandada olduğunu fark ettik.
Fakat onun da 29 Mart 1984'te infaz edilmesi şaşırtıcıydı.
Düşünmeye başladık. Mezarda kaç ceset vardı?
Altı.
29 Mart 1984'te kaç kişi infaz edilmişti?
Doğru, altı.
Juan de Dios, Hugo, Moises ve Zoilo'yu bulduk.
Farklı yerlerde ve farklı zamanlarda gözaltına alındılar,
hepsi aynı tarihte infaz edildi.
Hepsi bu mezara gömüldü.
Şimdi ihtiyaç duyduğumuz şey bu dört cesedin ailelerine ait DNA'lar.
Gidip onları aradık ve bulduk.
Bu altı cesedi teşhis edip ailelerine teslim ettik.
Bahsetmek istediğim diğer vaka,
CREOMPAZ isimli askeri üs hakkında.
Bu aslında "barışa inan" anlamına geliyor, fakat kısaltma gerçekte
Barışı Koruma Operasyonları Bölge Komuta Merkezi.
Burası Guetamala ordusunun, Birleşmiş Milletler kapsamında
diğer ülkelerden gelen barış koruma askerlerinin eğitildiği
Haiti ve Kongo gibi ülkelere gönderildiği yer.
Bu askeri üste, mezar ve cesetlerin
olduğunu gösteren kanıtlara sahibiz.
Bir arama emriyle birlikte oraya gittik
Varmamızdan iki saat sonra 84 mezarın ilkini ve toplam 533 cesedi bulduk.
Bunu bir düşünecek olursanız,
barışı koruma askerleri cesetler üzerinde eğitildi.
Çok ironik bir durum.
Cesetler, yüzüstü, çoğu elleri arkadan bağlı
gözleri bağlanmış, her çeşit travma --
bunlar infaz edilen savunmasız insanlar.
533 ailenin aradığı insanlar.
15 no’lu mezara odaklanalım.
15 no’lu mezarın kadın ve çocuklarla dolu olduğun fark ettik.
63 kişi.
Aman Allah’ım, buna benzer bir olay
nerede var diye bizi düşünmeye sevketti.
Guatemala'ya vardığım 1995 yılında
14 Mayıs 1982'de yaşanan bir toplu katliam olayını duymuştum.
Ordu geldi ve erkekleri öldürdü
kadın ve çocukları alıp helikopterle bilinmeyen bir yere götürdü.
Tahmin edin ne?
Bu mezardaki elbiseler ile insanların alındığı bölgedeki,
bu kadın ve çocukların alındığı yerdeki
elbiseler birbirine uydu.
Bazı DNA analizleri yaptık ve tahmin edin ne oldu?
Martina Rojas ve Manuel Chen'i teşhis ettik.
Her ikisi de bu olayda ortadan kaybolmuştu ve bunu ıspatlabiliyorduk.
Bu olayın olduğunu ve
bu insanların bu üsse getirildiğini gösteren fiziki kanıtlara sahibiz.
Manuel Chen üç yaşındaydı.
Annesi çamaşır yıkamak için nehre gitti ve onu komşusuna bıraktı.
Bu sırada Ordu gelip onu aldı
ve helikopterle alıp götürdü ve bir daha da hiç görülmedi.
Ta ki biz onu 15 no’lu mezarda bulana kadar.
Yaptığımız bilim, antropoloji, arkeoloji, genetik ile
sessizlere ses veriyoruz.
Fakat bundan daha fazlasını yapıyoruz.
Geçen sene Guetamala’da yapılan
soykırım yargılaması gibi davalara kanıt sağlıyoruz.
General Rios Montt soykırım suçundan 80 yıl hapse mahkum edildiği davalar gibi.
Bugün buraya bunun her yerde olduğunu söylemeye geldim --
Meksika’da bugün gözümüzün tam önünde bu oluyor.
ve buna daha fazla müsaade edemeyiz.
Şimdi bir araya gelip
daha fazla kayıpların olmaması için karar almalıyız.
Artık kayıp yok, millet.
Tamam mı? Kayıp yok.
Teşekkür ederim.
(Alkış)